# Eindexamen Filosofie VWO 2021 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2021 tijdvak 2 donderdag 17 juni 9.00 - 12.00 uur filosofie Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-0311-a-21-2-o ### Pagina 2 Opgave 1 Voetbal Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote clubs en wereldkampioen werd met het Duitse elftal. Na 15 jaar beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij moest presteren. tekst 1 Vier à vijf seconden voor het fluitsignaal wordt hij iedere keer overvallen door acute misselijkheid. Hij weet dat hij nu weer alles moet geven, negentig minuten lang. De spanning, zegt hij, is dan bijna ondraaglijk. “Mijn maag draait zich om alsof ik moet overgeven.” Hij heeft het zelf al te lang weggedrukt: dat deze gigantische voetbalbusiness niet alleen van het lichaam heel veel vergt. “Op zeker moment besef je wel dat het allemaal behoorlijk zwaar is, lichamelijk en mentaal. Dat het allemaal niet meer om het plezier gaat, maar dat je moet presteren.” bron: Der Spiegel, 2018 In de filosofie zijn uiteenlopende opvattingen te vinden over hoe om te gaan met onze lichamelijke behoeftes of passies. De stoïcijnen en Jeremy Bentham hebben verschillende opvattingen over de verhouding tussen rede en lichaam. 3p 1 Leg uit dat Bentham en de stoïcijnen verschillen van opvatting over de verhouding tussen rede en lichaam. Beargumenteer vervolgens met een afweging tussen de opvattingen van Bentham en de stoïcijnen hoe Mertesacker zich beter tot zijn lichaam zou kunnen verhouden. Mertesacker probeert gedurende zijn carrière de juiste keuzes te maken om zich te verhouden tot de lichamelijke druk. Sommige filosofen beweren dat de mens door een gebrekkig natuurlijk instinct anders omgaat met zijn lichaam dan veel dieren. 2p 2 Leg uit dat volgens deze bewering: – bij mensen een gebrekkig instinct samenhangt met vrijheid, en menselijke behoeftes een culturele dimensie hebben. Hoe iemand goeie keuzes kan maken, is te begrijpen vanuit de deugdethethiek. Aristoteles gaat daarbij uit van een bepaalde opvatting van de deugd of voortreffelijkheid. 1p 3 Leg met een voorbeeld uit dat de deugd geen vermogen of emotie is, maar een houding. 1p 4 Leg met het begrip ‘volkomen deugd’ uit dat Aristoteles’ deugdethiek elitair genoemd kan worden. VW-0311-a-o 2/11 lees verder ### Pagina 3 Een jaar voordat het WK voetbal in Mertesackers eigen land Duitsland gehouden zal worden loopt hij een ernstige hielblessure op. tekst 2 De blessure laten genezen was geen optie. En dus speelde hij verder, een jaar lang tot zijn bot erdoor vervormd was. Het betaalde zich uit, de bondscoach riep hem op. "Het idee om erbij te zijn op het WK in eigen land, dat was een soort roes." "Natuurlijk was ik ook teleurgesteld toen we uitgeschakeld werden, maar ik was vooral opgelucht. Ik dacht alleen maar: Het is voorbij. Eindelijk is het voorbij." bron: Der Spiegel, 2018 1p 5 Geef een argument met tekst 2 dat Mertesacker in de omgang met zijn blessure volgens Aristoteles niet heeft gehandeld volgens de deugd. Over de hele wereld dromen kinderen van een carrière als topvoetballer. In Afrika bijvoorbeeld, zien veel jongens zo'n carrière als enige kans om zichzelf en hun familie uit de armoede te halen. Grote Europese clubs maken daar gebruik van door talentvolle spelers al op jonge leeftijd te scouten en aan zich te binden. Enkele talenten krijgen op die manier een profcarrière, maar de meesten vallen in het selectieproces af. De Engelse topclub Manchester City ging een verbond aan met Right to Dream, de grootste voetbalacademie van West-Afrika. tekst 3 Manchester City heeft van het scouten en opleiden van Afrikaans talent een haast industrieel proces gemaakt. De talenten en hun onverwoestbare ambitie vormen de grondstof. Voetbalschool Right to Dream is de fabriek. City is de afnemer, die mag kiezen uit de producten. De angst bij City voor de concurrentie is groot. City en Right to Dream moeten deze unieke periode van 'solo-dominantie' daarom aangrijpen om zoveel mogelijk 'controle over de regio' te krijgen. De academie neemt vooral kinderen aan van tien en elf jaar, maar 'de trechter' moet 'breder', luidt een intern advies. Voortaan wil de academie ook kinderen van acht aan zich binden. naar: NRC, 2018 In de neoklassieke opvatting van de vrije markt spelen hebzucht en egoïsme een belangrijke rol. Leg met het voorbeeld van Manchester City uit dat in de neoklassieke opvatting hebzucht en egoïsme: - aanjagers zijn van economische ontwikkeling, en - invulling geven aan een bepaalde sociale orde. 2p 6 VW-0311-a-o 3 / 11 lees verder ►►► Voor alle eindexamens, zie ook www.allexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 344 ### Pagina 4 3a (7p) Voor- en tegenstanders van de praktijk in tekst 3 verschillen van mening over of jonge talenten hier een kans krijgen of juist uitgebuit worden. De neoklassieke opvatting van de vrije markt is een variant van het liberalisme. Het communitarisme bekritiseert het liberale mensbeeld. Geef vanuit het mensbeeld van het liberalisme een argument voor de praktijk in tekst 3. Geef vervolgens vanuit het mensbeeld van het communitarisme een argument tegen de praktijk in tekst 3. Beargumenteer tot slot met het onderscheid tussen dunne moraal en dikkemoraal welke van deze twee posities volgens jou meer bijdraagt aan het goede leven van de jonge Afrikaanse talenten. Mertesacker werd na zijn carrière als voetballer hoofd jeugdopleiding van Arsenal. Hij wil jonge talenten beschermen tegen de invloed van het grote geld. Hij zegt daarover: tekst 4 “Is het een verloren strijd in de moderne wereld? Twintig jaar geleden werd ik niet betaald tot mijn achttiende en dat heeft me echt geholpen in mijn ontwikkeling. Een deel van mij zou willen dat het nog steeds zo was, maar dat is onmogelijk. We moeten proberen de boel een beetje normaal en realistisch te houden. Als je als jonge speler van alles krijgt, verlies je het plezier. Je verliest de waardering voor wat je kan en voor de bijzondere kans die je hebt. Ik wil niet dat deze spelers zichzelf kwijtraken. Ze opsluiten in een trainingscentrum waar hun enige focus is om te presteren op het veld? We beoordelen ze natuurlijk op hun voetbal. Maar je verliest zo wel je persoonlijkheid en dan ben je niet meer in staat op welk veld dan ook te presteren.” bron: The Guardian, 2018 2p 8 De jeugdopleiding van een topclub kan gezien worden als onderdeel van de prestatiemaatschappij. Leg uit dat in de prestatiemaatschappij de vrije markt een individualiserende ideologie is geworden. Leg vervolgens uit met welke dimensie van het goede leven Mertesacker in tekst 4 kritiek levert op de prestatiemaatschappij. VW-0311-a-o 4 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 5 Opgave 2 De strevende klasse Volgens journalist Nina Polak hecht de hedendaagse mens meer aan ‘ervaringen’ dan aan spullen. Een van die ervaringen is festivals bezoeken. De eerste festivals die in de jaren zestig door hippies werden georganiseerd, werden geïdentificeerd met zelfexpressie, seksuele vrijheid, verzet tegen autoriteit, rebelse songteksten en politieke betrokkenheid. Deze festivalwaarden waren uitdrukking van de bevrijding van het individu en van verzet tegen de morele dagelijkse orde. Sinds de moderniteit zijn opvattingen over ‘het autonome individu’ op verschillende manieren gedefinieerd, onder andere door Søren Kierkegaard. 2p 9 Leg uit in welk opzicht Kierkegaards opvatting over het autonome individu – wel aansluit bij de festivalcultuur uit de jaren zestig en – in welk opzicht niet. Polak benadrukt dat op hedendaagse festivals het verlangen naar zelfexpressie en het verlangen naar saamhorigheid met elkaar botsen. Ze illustreert dit met een ontmoeting op een festival met een jongen die ze kent: tekst 5 "Kijk hoe ze dansen," zei hij bezorgd. "Zo triest." Ik keek. Ze dansten zoals je verwacht dat ze dansen: hun handen in de lucht, hun voeten stampend op de grond, de heupen van de een iets losser dan de ander. "En hun ogen dicht!" voegde hij toe. "Iedereen danst alleen met zichzelf." Ik dacht te begrijpen wat hij bedoelde. We komen naar festivals om ons samen te voelen, maar we kunnen ons alleen in isolatie uiten. Dat is het met festivals: bezoekers komen er om in gemeenschap iets positiefs te beleven. Daar kun je lege zelfzucht in herkennen, maar ook verlangen naar betekenis. naar: De Correspondent, 2017 De jongen in tekst 5 lijkt te worstelen met de balans tussen individualiteit en gemeenschappelijkheid. Georg Hegel verwoordt deze balans met zijn opvatting over ‘Anerkennung’. Hij geeft daarmee kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip. 2p 10 Geef met het begrip ‘Anerkenning’ Hegels kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip weer. Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of jij Hegels kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip overtuigend vindt. VW-0311-a-o 5/11 lees verder ►►► ### Pagina 6 ### Pagina 7 Volgens Polak behoort de hedendaagse mens die naar betekenisvolle ervaringen zoekt tot de ‘strevende klasse’. Deze klasse bestaat uit grootstedelijke, hoogopgeleide mensen met een redelijk inkomen. Zij wijzen opzichtig materialisme af, verkondigen geen luide, activistische boodschap, maar hebben als belangrijkste streven om ‘bewust en onopvallend te consumeren’: tekst 7 De strevende klasse eet biologische kip (of helemaal geen kip), drinkt amandelmelk, kijkt naar kwaliteitsseries op Netflix, verrijkt zichzelf (en zijn bilpartij) met yoga, draagt sociaal bewust geproduceerde, ecologisch katoenen kleren en geeft veel geld uit aan unieke, authentieke reizen en onderwijs. Wie tot deze nieuwe culturele en sociale groep behoort, streeft ernaar om een beter mens te zijn, in alle aspecten van zijn leven. Economische positie is daarbij van secundair belang. naar: De Correspondent, 2017 Polak rekent zichzelf ook tot de strevende klasse en benadrukt met gevoel voor zelfspot dat deze klasse met haar onopvallende, bewuste keuzes voor het goede leven vooral de eigen, verheven sociale positie in stand houdt. 2p 14 Geef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan de verdikking van marktrelaties. 2p 15 Geef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de strevende klasse bijdraagt aan ecologische transitie. VW-0311-a-o 7/11 lees verder ‣‣‣ ### Pagina 8 Dit is een examenpagina die bestaat uit een opgave. Het bevat een tekstfragment, 'tekst 8', dat de 'strevende klasse' en het gevaar ervan beschrijft, afkomstig uit 'De Correspondent, 2017'. De tekst presenteert sociologische concepten met betrekking tot sociale klassen, privilege, ongelijkheid en uitsluiting. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig op de pagina. De student wordt gevraagd om, op basis van 'tekst 8', twee vragen te beantwoorden: ten eerste, om de kritiek van Karl Marx op instituties uit te leggen (vraag 16); ten tweede, om het onderscheid tussen zachte en harde instituties uit te leggen en vervolgens te beargumenteren of men het eens is met het in 'tekst 8' genoemde gevaar, gebruikmakend van dit onderscheid (vraag 17). De vragen vereisen analyse en toepassing van sociologische theorieën en deductief redeneren. ### Pagina 9 Opgave 3 Kledingindustrie Hoewel er veel aandacht is voor eerlijke handel in de mondiale kledingindustrie, is er ook nog steeds veel mis. Arbeiders worden vaak uitgebuit: ze moeten werken onder ongezonde en gevaarlijke omstandigheden en ze worden niet beschermd door arbeidsrechten. Om te kunnen vaststellen wat de rechten van mensen in een samenleving zijn, maakt John Locke een onderscheid tussen de natuurtoestand en de natuurwet. 2p 18 Geef weer wat de natuurtoestand inhoudt volgens Locke. Leg vervolgens met Lockes opvatting van de natuurwet uit dat de situatie van de uitgebuiten arbeiders niet is toegestaan. In een documentairereeks over de kledingindustrie vertelt Shampa uit Bangladesh over haar werkende leven in een naaiatelier en over haar droom om danseres te worden: tekst 9 Het probleem is dat ik zes dagen per week in een fabriek werk. Van acht uur ’s ochtends tot zeven uur ’s avonds, dus ik heb nooit tijd om te dansen. Ik ben doodop als ik ’s avonds thuiskom. Ik heb veel huishoudelijke klusjes. De vaat, koken, schoonmaken. Het is onmogelijk om onze dromen te vervullen. naar: De Correspondenț, 2018 De naaiateliers zijn een voorbeeld van arbeidsdeling en uitbesteding van arbeid. Adam Smith is een voorstander van de verdeling van de werkzaamheden, hoewel hij ook oog heeft voor de nadelige gevolgen ervan. Volgens Smith zijn deze gevolgen te beheersen door de overheid. 2p 19 Leg uit dat arbeidsdeling volgens Smith ontstaat uit menselijke neigingen. Leg vervolgens uit welke taak de overheid volgens Smith heeft om de nadelige effecten van de vrije markt uit tekst 9 te voorkomen. Een voorwaarde voor de vrije markt is het idee van persoonlijk bezit. 1p 20 Leg uit hoe volgens Locke persoonlijk bezit ontstaat. Shampa bezit nauwelijks iets, maakt lange dagen en verdient bijna niets. Volgens Karl Marx leidt het kapitalistische denken over eigendom ertoe dat arbeiders als Shampa worden uitgebuit. 2p 21 Leg uit dat de vrije markt volgens Marx de uitbuiting van Shampa in de hand werkt, met: – het privébezit van productiemiddelen, en – het begrip ‘kapitaal’. VW-0311-a-o 9 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 10 1p 22 Marx dacht dat de situatie van arbeiders zoals Shampa uiteindelijk tot een verandering zou leiden, omdat er onvermijdelijk een revolutie zou komen. Leg met Marx’ idee van de ontwikkeling van de productie­verhoudingen uit dat deze revolutie volgens Marx onvermijdelijk is. Er is ook een andere kant van de kledingindustrie. Zo vertelt Laizu wat het harde werk, waarmee ze weinig verdient, haar heeft gebracht in het leven: tekst 10 Als je in een kledingfabriek werkt, dan hoef je geen bruidsschat te betalen om te trouwen. Je mag trouwen met wie je wilt. Vrouwen zijn nu onafhankelijk. Ze kunnen voor zichzelf en hun families zorgen. Als ik in het dorp was gebleven was ik niet in staat geweest om geld te verdienen. Maar nu kan ik zelf dingen betalen, en dat stemt me gelukkig. bron: De Correspodent, 2018 2p 23 Volgens Martha Nussbaum is ontwikkeling van mensen in arme landen niet goed uit te drukken in alleen financiële aspecten. Leg uit wat volgens Nussbaum het probleem is met het bnp als criterium voor de ontwikkeling van een land. Leg vervolgens met tekst 10 uit, welke andere benadering Nussbaum voorstelt. Door verschillende initiatieven in ontwikkelingsgebieden ontworstelen vrouwen zich aan een kansarme en uitzichtloze positie. Nussbaum beschrijft in haar boek *Mogelijkheden scheppen* de situatie van Vasanti: Vasanti had geen opleiding en leefde in een politieke context waarin vrouwen weinig invloed hadden op het bestuur. Zij was volkomen afhankelijk van haar echtgenoot en familie voor haar bestaan. Dankzij een lening van een ontwikkelingsorganisatie kan zij nu een eigen bestaan opbouwen. Door haar betrokkenheid bij de vrouwenbeweging is ze ook politiek actief geworden. Maar ook het nieuwe leven van Vasanti is vol onzekerheid. Vrouwen in haar omgeving worden niet serieus genomen en mensen vinden dat het verwerpelijk is dat Vasanti politiek actief is. Ze wordt belemmerd in haar werk, maar Vasanti heeft deze tegenslagen overwonnen. Vasanti’s nieuwe leven is een resultaat van een fragiele ontwikkeling in haar zelfbeeld en haar beeld van de buitenwereld, die constant onder druk staan. Volgens Nussbaum zijn er twee strategieën voor het omgaan met de breekbaarheid of kwetsbaarheid van het goede leven. 2p 24 Leg met het voorbeeld van Vasanti uit dat het goede leven en de kwetsbaarheid daarvan volgens Nussbaum met elkaar verbonden zijn. Beargumenteer vervolgens welke van de twee strategieën die Nussbaum beschrijft, volgens jou het best werkt voor Vasanti. VW-0311-a-o 10 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 De voorbeelden van Laizu en Vasanti zoals hiervoor beschreven, laten zien dat het goede leven niet eenduidig en helder te definiëren is in termen van werk en inkomen. Volgens Hannah Arendt is de manier waarop we met werk omgaan een belangrijke factor in ons begrip van het goede leven. Arendt maakt een onderscheid tussen werken, arbeiden en handelen. In de verhalen van Laizu en Vasanti lijkt er geen echt ‘werk’ aanwezig zoals Arendt dat beschrijft. Toch herken je in de voorbeelden van deze twee vrouwen wel een verschil tussen ‘arbeiden’ en ‘handelen’. 2p 25 Leg uit wie van de twee volgens Arendt gericht is op ‘arbeiden’ en wie op ‘handelen’. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-0311-a-o 11 / 11 einde ■