# Eindexamen Filosofie VWO 2021 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Arbeidsdeling volgens Adam Smith (2 punten) 2p 1 Tekst 1 gaat over arbeidsdeling. Adam Smith is hier voorstander van. Leg met een voorbeeld uit dat Smith voorstander is van arbeidsdeling. Leg vervolgens met tekst 1 uit wat volgens Smith het negatieve gevolg is van verregaande arbeidsdeling. Veel mensen halen de betekenis van hun werk uit de mogelijkheid om zichzelf te kunnen ontplooien. Graeber definieert onzinwerk als 'een vorm van betaald werk waarvan de werknemer het bestaan niet kan rechtvaardigen'. Neem bijvoorbeeld Lilian die ‘Digital Product Project Manager' is. Doordat haar leidinggevende niet goed heeft nagedacht over Lilians functie, heeft zij bijna niets te doen. Lilian vindt haar werk demotiverend, ze zou haar talenten het liefst via haar werk verder ontplooien maar dat kan niet in een baan waarin ze niets te doen heeft en zelfs haar baas niet goed weet wat haar functie inhoudt. VW-0311-a-o u Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen uitleggen over Adam Smith en arbeidsdeling. Eerst leg je uit waarom Smith voorstander is van arbeidsdeling en geef je hierbij een voorbeeld. Daarna leg je uit wat volgens Smith het negatieve gevolg is van verregaande arbeidsdeling, waarbij je verwijst naar tekst 1. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Adam Smith over arbeidsdeling kennen, zowel de positieve als de negatieve aspecten. Je moet weten dat Smith arbeidsdeling ziet als een middel voor hogere productiviteit en welvaartsgroei. Je moet ook weten dat hij waarschuwt voor de negatieve gevolgen van verregaande arbeidsdeling, zoals afstomping. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofische theorie (van Adam Smith) kunnen uitleggen met een concreet voorbeeld. Je moet ook een filosofische theorie kunnen toepassen op en uitleggen aan de hand van een gegeven tekst (tekst 1). Je moet de kernbegrippen 'arbeidsdeling', 'productiviteit', 'welvaartsgroei' en 'afstomping' correct kunnen gebruiken. Waar op letten: Let erop dat je voor het eerste deel een duidelijk voorbeeld geeft dat de link legt tussen arbeidsdeling en hogere productiviteit/welvaart. Voor het tweede deel is het cruciaal dat je expliciet verwijst naar tekst 1 en uitlegt hoe de situatie in de tekst (bijvoorbeeld het werk van Kurt) het negatieve gevolg van verregaande arbeidsdeling (afstomping) illustreert. Zorg dat je beide delen van de vraag beantwoordt en de juiste filosofische concepten gebruikt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Hegels kritiek op atomaire vrijheid en zijn opvatting van arbeid (2 punten) Voor Lilian is werk betekenisvol als je daarin jezelf kunt ontplooien. Volgens Georg Hegels opvatting van arbeid is individuele zelfontplooiing niet voldoende voor betekenisvol werk. Leg Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting uit. Leg vervolgens met Hegels opvatting van arbeid uit dat individuele zelfontplooiing volgens Hegel niet voldoende is voor betekenisvol werk. Wat kun je verwachten: Je moet Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting uitleggen en vervolgens met zijn opvatting van arbeid verklaren waarom individuele zelfontplooiing volgens hem niet voldoende is voor betekenisvol werk. Wat moet je kennen: Je moet Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting kennen, inclusief het concept 'Anerkennung'. Je moet ook Hegels opvatting van arbeid kennen, met de nadruk op 'bestendige gezamenlijkheid' en 'erkenning in bijzondere kwaliteit'. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting duidelijk te formuleren. Je moet ook in staat zijn om Hegels opvatting van arbeid te verbinden met het idee van betekenisvol werk en uit te leggen waarom individuele zelfontplooiing daarin onvoldoende is. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting en daarna de toepassing op arbeid. Zorg dat je de kernbegrippen van Hegel correct gebruikt en uitlegt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Plato's ideale staat en de driedeling van de ziel (2 punten) Opgave 1 Onzinwerk Een van de eerste vragen die mensen stellen als ze elkaar leren kennen is: wat doe je voor werk? We definiëren onszelf vaak in termen van ons werk. Volgens onderzoeker David Graeber bestaat een belangrijk deel van het werk van veel mensen echter uit bullshit, onzin. Hij geeft het voorbeeld van Kurt die wordt ingeschakeld bij verhuizingen van het Duitse leger. Voor het verhuizen van computerapparatuur huurt het leger een IT-bedrijf in. Het IT-bedrijf geeft de opdracht aan een logistiek bedrijf. En dat logistiek bedrijf schakelt vervolgens weer een personeelsbedrijf in. Dat personeelsbedrijf stuurt Kurt om een computer te verplaatsen: Leg uit wat bij Plato het verband is tussen de ideale staat en de driedeling van de ziel. Leg vervolgens uit dat werk in Plato's ideale staat geen doel op zich is. Wat kun je verwachten: Je moet twee verbanden uitleggen. Eerst leg je uit wat bij Plato het verband is tussen de ideale staat en de driedeling van de ziel. Daarna leg je uit dat werk in Plato's ideale staat geen doel op zich is. Wat moet je kennen: Je moet de driedeling van de ziel van Plato kennen (denkende, strevende/moedige, begerende/vegetatieve deel). Je moet de indeling van Plato's ideale staat kennen (filosoof-koningen, wachters, werklieden). Je moet de analogie tussen de ziel en de staat begrijpen. Je moet Plato's visie op de functie van werk binnen de ideale staat kennen, namelijk dat het in dienst staat van het algemeen belang en de rechtvaardige ordening. Wat moet je kunnen: Je moet de driedeling van de ziel van Plato helder kunnen uitleggen. Je moet de drie standen van Plato's ideale staat helder kunnen benoemen en hun functie kunnen beschrijven. Je moet de analogie tussen de ziel en de staat duidelijk kunnen maken. Je moet kunnen uitleggen waarom werk in Plato's ideale staat geen doel op zich is, maar een middel voor het grotere geheel. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst het verband tussen de ziel en de staat, en daarna de functie van werk. Zorg ervoor dat je de analogie tussen de drie zielsdelen en de drie standen duidelijk maakt. Leg uit dat werk bij Plato een middel is voor de rechtvaardige ordening van de samenleving, en niet een individueel doel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Protestantisme, moraal en kapitalisme (3 punten) Opgave 1 Onzinwerk Een van de eerste vragen die mensen stellen als ze elkaar leren kennen is: wat doe je voor werk? We definiëren onszelf vaak in termen van ons werk. Volgens onderzoeker David Graeber bestaat een belangrijk deel van het werk van veel mensen echter uit bullshit, onzin. Hij geeft het voorbeeld van Kurt die wordt ingeschakeld bij verhuizingen van het Duitse leger. Voor het verhuizen van computerapparatuur huurt het leger een IT-bedrijf in. Het IT-bedrijf geeft de opdracht aan een logistiek bedrijf. En dat logistiek bedrijf schakelt vervolgens weer een personeelsbedrijf in. Dat personeelsbedrijf stuurt Kurt om een computer te verplaatsen: Leg uit dat de opkomst van het protestantisme gepaard gaat met: – een verinnerlijking van de moraal en – een nadruk op plicht. Geef vervolgens een argument voor Webers stelling dat het moderne kapitalisme mogelijk is geworden door het protestantisme. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de opkomst van het protestantisme leidde tot een verinnerlijking van de moraal en een nadruk op plicht. Daarna moet je een argument geven voor Webers stelling dat het moderne kapitalisme mogelijk is geworden door het protestantisme. Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van het zestiende-eeuwse protestantisme kennen, met name de nadruk op het individuele geweten en de relatie tot God. Je moet ook de protestantse werkethiek en de verbinding daarvan met de ontwikkeling van het kapitalisme volgens Max Weber kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen het protestantisme en de verinnerlijking van de moraal duidelijk kunnen uitleggen. Je moet de relatie tussen het protestantisme en de nadruk op plicht helder kunnen uitleggen. Je moet een coherent argument kunnen formuleren dat de protestantse werkethiek verbindt met de opkomst van het moderne kapitalisme. Waar op letten: Let erop dat je de twee aspecten van het protestantisme (verinnerlijking van de moraal en nadruk op plicht) afzonderlijk en duidelijk uitlegt. Zorg ervoor dat je argument voor Webers stelling specifiek de link legt tussen de protestantse ethiek (hard werken, soberheid) en de mechanismen van het kapitalisme (winst, herinvestering). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Arendt, Graeber en de waardering van arbeid (3 punten) Geef Arendts onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen weer. Leg vervolgens uit dat Graeber aansluit bij Arendts opvatting over de rol van arbeid en spel in de moderne consumptiesamenleving. Leg ten slotte uit of Arendts lage waardering van arbeid, ten opzichte van handelen, beter aansluit bij het protestantisme of bij de klassieke oudheid. Wat kun je verwachten: Je moet Arendts onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen kunnen weergeven. Vervolgens moet je een verband kunnen leggen tussen Graebers opvatting over arbeid en spel en Arendts analyse van de moderne consumptiesamenleving. Ten slotte moet je Arendts waardering van arbeid kunnen vergelijken met de opvattingen uit het protestantisme en de klassieke oudheid. Wat moet je kennen: Je moet de definities en het onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen volgens Hannah Arendt kennen. Je moet de kern van Graebers opvatting over arbeid en spel kennen, en hoe deze zich verhoudt tot Arendts visie op de moderne consumptiesamenleving. Je moet de algemene waardering van arbeid in de klassieke oudheid en in het protestantisme kennen. Wat moet je kunnen: Je moet Arendts begrippen helder en correct kunnen weergeven. Je moet een coherente uitleg kunnen geven van de aansluiting tussen Graeber en Arendt. Je moet een vergelijking kunnen maken tussen Arendts waardering van arbeid en die van de klassieke oudheid en het protestantisme, en hierbij een duidelijke conclusie kunnen trekken. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag volledig beantwoordt. Zorg voor een nauwkeurige weergave van Arendts onderscheid en een heldere uitleg van de verbanden en vergelijkingen. Vermijd algemeenheden en wees specifiek in je argumentatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Tronto en de verschraling van de publieke sfeer door efficiëntie (1 punt) 1p 6 Joan Tronto bekritiseert de invloed die het denken in termen van efficiëntie heeft voor de publieke sfeer. Geef met Tronto’s opvatting over zorg een argument dat de manier waarop postbodes tegenwoordig moeten werken, leidt tot verschraling van de publieke sfeer. Graeber betoogt dat we anders moeten gaan kijken naar werk om de woekering van onzinwerk tegen te gaan. De nadruk op efficiëntie en meetbaarheid gaat samen met allerlei procedures en protocollen die door werknemers als onzinnig worden ervaren. Mensen zijn volgens Graeber in de eerste plaats gericht op de maatschappelijke waarde van werk: we zijn van nature empathische wezens die iets willen betekenen voor anderen. In dit verband kun je het filosofisch onderscheid maken tussen doelgericht handelen en waardegericht handelen. Wat kun je verwachten: Je moet een argument formuleren dat Tronto's opvatting over zorg gebruikt om aan te tonen dat de huidige werkwijze van postbodes leidt tot een verschraling van de publieke sfeer. Wat moet je kennen: Je moet de kern van Tronto's opvatting over zorg kennen, met name haar kritiek op de scheiding tussen publieke en private sfeer en de invloed van economisch denken (efficiëntie, kostenbesparing) op de publieke sfeer, waardoor zorg daaruit verbannen wordt. Wat moet je kunnen: Je moet een coherent argument kunnen opbouwen, waarbij je Tronto's theorie toepast op een concreet voorbeeld (de werkwijze van postbodes) en de link legt naar de verschraling van de publieke sfeer. Je moet de relatie tussen efficiëntie, kostenbesparing en het verdwijnen van zorg uit de publieke ruimte duidelijk kunnen maken. Waar op letten: Let erop dat je expliciet Tronto's opvatting over zorg gebruikt in je argument. Zorg ervoor dat je argumentatie de link legt tussen de nadruk op efficiëntie/kostenbesparing bij postbodes en het verbannen van zorg uit de publieke sfeer, wat resulteert in verschraling. Vermijd algemene kritiek op efficiëntie zonder de koppeling met Tronto's theorie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Graeber, zinvol werk en de vrije markt (2 punten) Graeber betoogt dat we anders moeten gaan kijken naar werk om de woekering van onzinwerk tegen te gaan. De nadruk op efficiëntie en meetbaarheid gaat samen met allerlei procedures en protocollen die door werknemers als onzinnig worden ervaren. Mensen zijn volgens Graeber in de eerste plaats gericht op de maatschappelijke waarde van werk: we zijn van nature empathische wezens die iets willen betekenen voor anderen. In dit verband kun je het filosofisch onderscheid maken tussen doelgericht handelen en waardegericht handelen. 2p 7 Leg dit onderscheid uit met Graebers opvatting van zinvol werk. Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of de maatschappelijke waarde van werk volgens jou onderdeel kan zijn van de vrije markt. Wat kun je verwachten: Je moet een filosofisch onderscheid uitleggen met behulp van een specifieke denker en vervolgens een beargumenteerd standpunt innemen over een maatschappelijke kwestie, waarbij je een brontekst gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet het filosofisch onderscheid tussen doelgericht en waardegericht handelen kennen. Je moet de kern van Graebers opvatting over zinvol werk en de woekering van onzinwerk begrijpen, met name zijn idee dat mensen empathische wezens zijn die maatschappelijke waarde zoeken in hun werk. Je moet ook een basisbegrip hebben van de werking van de vrije markt. Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen doelgericht en waardegericht handelen helder kunnen uitleggen. Je moet Graebers opvatting van zinvol werk kunnen toepassen op dit onderscheid. Je moet een argumentatie kunnen opbouwen met behulp van informatie uit tekst 2 en je eigen inzicht, waarbij je een standpunt inneemt over de plaats van maatschappelijke waarde in de vrije markt. Je moet je argumentatie logisch en coherent formuleren. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de uitleg met Graeber, dan de argumentatie met tekst 2. Zorg ervoor dat je uitleg van doelgericht en waardegericht handelen duidelijk gekoppeld is aan Graebers ideeën over zinvol werk. Bij de argumentatie moet je expliciet verwijzen naar tekst 2 en een helder standpunt innemen, ongeacht of je voor of tegen bent, zolang je argumentatie maar consistent en goed onderbouwd is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Heidegger: Gestel en het gevaar van verdringing (2 punten) 2p 8 Leg met de rechter foto van Maya Bay Heideggers begrip 'gestel' uit. Leg vervolgens met het verschil tussen beide foto's uit welk gevaar er volgens Heidegger schuilt in het 'gestel'. Bruno Latour heeft met betrekking tot het milieudebat nagedacht over de verhouding tussen mens en wereld. De mens staat volgens hem bij een natuurervaring niet als een subject tegenover een objectieve natuur. Hij bekritiseert het moderne subject-objectschema en bepleit een radicaal- empirische interpretatie van ervaring. De natuurervaring in Maya Bay is sterk veranderd door de opkomst van het massatoerisme. Wat kun je verwachten: Je moet Heideggers begrip 'gestel' uitleggen aan de hand van een specifieke foto. Vervolgens moet je het gevaar van het 'gestel' uitleggen door het verschil tussen twee foto's te analyseren. Wat moet je kennen: Je moet een diepgaand begrip hebben van Heideggers filosofie, met name de begrippen 'gestel', 'bestelbaar bestand' en 'ontbergen'. Je moet ook inzicht hebben in de kritiek van Heidegger op de moderne techniek en de gevolgen daarvan voor de verhouding tussen mens en wereld. Wat moet je kunnen: Je moet filosofische begrippen nauwkeurig kunnen uitleggen en toepassen op concrete voorbeelden (de foto's van Maya Bay). Je moet een vergelijking kunnen maken tussen twee visuele bronnen om een filosofisch gevaar te illustreren. Je moet helder en beknopt kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de uitleg van 'gestel' met de rechter foto, en daarna het gevaar van het 'gestel' met het verschil tussen de foto's. Zorg ervoor dat je de kernbegrippen van Heidegger correct gebruikt en toepast. Vermijd algemene beschrijvingen en focus op de specifieke filosofische betekenis. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Latour, radicaal empirisme en Maya Bay (2 punten) Bruno Latour heeft met betrekking tot het milieudebat nagedacht over de verhouding tussen mens en wereld. De mens staat volgens hem bij een natuurervaring niet als een subject tegenover een objectieve natuur. Hij bekritiseert het moderne subject-objectschema en bepleit een radicaal-empirische interpretatie van ervaring. De natuurervaring in Maya Bay is sterk veranderd door de opkomst van het massatoerisme. Leg Latours radicaal-empirische interpretatie van ervaring uit met zijn kritiek op het moderne subject-objectschema. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de natuurervaring in Maya Bay of jij Latours radicaal empirisme een goed alternatief vindt voor het moderne subject-objectschema. Wat kun je verwachten: Je moet Latours radicaal-empirische interpretatie van ervaring uitleggen, inclusief zijn kritiek op het moderne subject-objectschema. Daarna beargumenteer je met het voorbeeld van de natuurervaring in Maya Bay of je Latours radicaal empirisme een goed alternatief vindt voor het moderne subject-objectschema. Wat moet je kennen: Je moet Latours filosofie kennen, specifiek zijn radicaal-empirische interpretatie van ervaring en zijn kritiek op het moderne subject-objectschema. Je moet weten dat hij de mens en de wereld ziet als verweven in dynamische netwerken, zonder een soeverein subject tegenover een objectieve natuur. Je moet ook het concept van het moderne subject-objectschema begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet Latours complexe ideeën helder en beknopt kunnen uitleggen. Je moet een filosofisch standpunt kunnen beargumenteren, waarbij je een concreet voorbeeld (Maya Bay) gebruikt om je redenering te ondersteunen. Je moet een afweging kunnen maken en een gemotiveerd oordeel kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg van Latour als de argumentatie met het voorbeeld van Maya Bay volledig en correct behandelt. Zorg ervoor dat je uitleg van Latour zijn kritiek op het subject-objectschema omvat en dat je argumentatie duidelijk relateert aan de veranderde natuurervaring in Maya Bay. Je oordeel mag zowel positief als negatief zijn, zolang het goed onderbouwd is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Massatoerisme en Apatheia (1 punt) Opgave 2 Massatoerisme Maya Bay was een ongerepte baai op een onbewoond Thais eiland, totdat daar in 2000 de film 'The Beach' met Leonardo DiCaprio werd opgenomen. Vanaf dat moment werd het witte strand aan de helblauwe oceaan (linker foto) een populaire toeristische attractie voor 'rustzoekers' met gehuurde motorbootjes (rechter foto). Massatoerisme heeft schadelijke gevolgen voor het milieu, bijvoorbeeld door het vele afval dat toeristen achterlaten of door massaal gebruik van vervoermiddelen. Deze problemen zijn volgens sommigen het gevolg van ons wereldbeeld. 1p 10 Leg uit dat reizen volgens tekst 3 niet tot apatheia kan leiden. Volgens Sigmund Freud zou het consumeren van toeristische reizen ook anders geïnterpreteerd kunnen worden dan Seneca stelt in tekst 3. Freuds opvatting is dat consumptiegedrag een manifestatie van onbewuste passies kan zijn. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom reizen, volgens tekst 3, niet kan leiden tot apatheia. Je moet de bewering van Seneca in tekst 3 over reizen koppelen aan de stoïcijnse opvatting van apatheia. Wat moet je kennen: Je moet de stoïcijnse filosofie kennen, in het bijzonder het concept van apatheia en de rol van passies daarin. Je moet ook de inhoud van tekst 3 begrijpen, met name Seneca's standpunt over reizen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 3 kunnen interpreteren en deze kunnen verbinden met je kennis van de stoïcijnse filosofie. Je moet een heldere en logische uitleg kunnen formuleren die de relatie tussen reizen, passies en apatheia duidelijk maakt. Waar op letten: Let erop dat je uitleg specifiek verwijst naar de argumentatie in tekst 3 over waarom reizen niet tot apatheia leidt. Zorg ervoor dat je de term 'apatheia' correct definieert in de context van de stoïcijnse filosofie (onverstoorbaar redelijk leven, vrij van passies). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – VWO Filosofie Examen 2021 periode 1, vraag 11 (1 punt) 1p 11 Beargumenteer met een voorbeeld van een toeristische reis of jij het eens bent met deze opvatting van Freud. Welke reden mensen ook hebben om te reizen, toerisme is onderdeel van de vrije markt. Met een budgetmaatschappij als Ryanair kan je voor een paar tientjes de halve wereld overvliegen. Voor beenruimte, extra bagage en consumpties moet je bijbetalen. De CEO van Ryanair staat bekend om uitspraken als: "Het liefst laat ik passagiers betalen voor de wc” en “Zodra het kan, verkoop ik staanplaatsen." Om zo veel mogelijk winst te behalen krijgen piloten van Ryanair gemiddeld een derde minder salaris dan bij andere vliegmaatschappijen. Dit businessmodel levert af en toe personeelsstakingen op, maar Ryanair behaalt de grootste winst van alle budgetmaatschappijen in Europa. Alasdaire MacIntyre onderscheidt 'praktijken' van 'instituties'. In dit geval is vliegtoerisme een praktijk en het bedrijf Ryanair een institutie. MacIntyre maakt ook een onderscheid tussen interne en externe goederen. Daarbij speelt de deugd een cruciale rol. Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of je het eens bent met Freuds opvatting over onderdrukte passies en consumptiegedrag, specifiek toegepast op toeristische reizen. Je moet een concreet reisvoorbeeld gebruiken om je standpunt te onderbouwen. Wat moet je kennen: Je moet Freuds opvatting over onderdrukte lichamelijke driften (met name seksuele impulsen) en hun manifestatie in gedrag (zoals consumptiegedrag) kennen. Je moet deze theorie kunnen toepassen op een hedendaags fenomeen als toerisme. Wat moet je kunnen: Je moet Freuds theorie correct kunnen interpreteren en deze kunnen verbinden met een zelfgekozen voorbeeld van een toeristische reis of consumptiegedrag. Je moet een heldere argumentatie kunnen formuleren die je standpunt (eens of oneens met Freud) onderbouwt, waarbij je het voorbeeld effectief inzet. Je moet je argumentatie beknopt en to-the-point houden. Waar op letten: Let erop dat je Freuds opvatting correct weergeeft en dat je argumentatie direct betrekking heeft op de vraag of consumptiegedrag (in dit geval een toeristische reis) een manifestatie kan zijn van onderdrukte passies. Zorg voor een concreet en relevant reisvoorbeeld. Het is belangrijk dat je een duidelijk standpunt inneemt (eens of oneens) en dit goed beargumenteert. De MacIntyre-context is niet relevant voor deze vraag. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – MacIntyre: Praktijken, Instituties, Interne/Externe Goederen en Deugden (3 punten) Welke reden mensen ook hebben om te reizen, toerisme is onderdeel van de vrije markt. Met een budgetmaatschappij als Ryanair kan je voor een paar tientjes de halve wereld overvliegen. Voor beenruimte, extra bagage en consumpties moet je bijbetalen. De CEO van Ryanair staat bekend om uitspraken als: “Het liefst laat ik passagiers betalen voor de wc” en “Zodra het kan, verkoop ik staanplaatsen.” Om zo veel mogelijk winst te behalen krijgen piloten van Ryanair gemiddeld een derde minder salaris dan bij andere vliegmaatschappijen. Dit businessmodel levert af en toe personeelsstakingen op, maar Ryanair behaalt de grootste winst van alle budgetmaatschappijen in Europa. Alasdaire MacIntyre onderscheidt 'praktijken' van 'instituties'. In dit geval is vliegtoerisme een praktijk en het bedrijf Ryanair een institutie. MacIntyre maakt ook een onderscheid tussen interne en externe goederen. Daarbij speelt de deugd een cruciale rol. Geef met MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen weer wat hij verstaat onder een praktijk. Leg vervolgens met het voorbeeld van Ryanair uit dat volgens MacIntyre de praktijk van het vliegtoerisme: – zonder instituties niet kan bestaan, maar – zonder deugden wel door instituties gecorrumpeerd kan worden. Wat kun je verwachten: Je moet de filosofie van Alasdaire MacIntyre over 'praktijken' en 'instituties' uitleggen, inclusief zijn onderscheid tussen interne en externe goederen. Vervolgens pas je deze begrippen toe op het voorbeeld van vliegtoerisme en Ryanair, waarbij je uitlegt hoe de praktijk van vliegtoerisme afhankelijk is van instituties, maar ook door instituties gecorrumpeerd kan worden als deugden ontbreken. Wat moet je kennen: Je moet de volgende concepten van Alasdaire MacIntyre kennen en kunnen uitleggen: het begrip 'praktijk' als een samenwerkingsverband gericht op een gemeenschappelijk goed met interne standaarden van excellentie (interne goederen). Je moet het onderscheid tussen interne en externe goederen kennen, waarbij externe goederen onafhankelijk zijn van de praktijk (zoals winst, macht, aanzien). Je moet de rol van deugden in relatie tot praktijken en instituties begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet MacIntyres begrip van een praktijk helder kunnen weergeven, inclusief het onderscheid tussen interne en externe goederen. Je moet vervolgens met het voorbeeld van Ryanair en vliegtoerisme kunnen uitleggen dat de praktijk van vliegtoerisme niet zonder instituties kan bestaan. Tot slot moet je kunnen uitleggen dat deze praktijk zonder deugden wel door instituties gecorrumpeerd kan worden, en dit toelichten met het gegeven voorbeeld van Ryanair. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: 1) de weergave van MacIntyres begrip van praktijk met interne/externe goederen, 2) de uitleg dat vliegtoerisme niet zonder instituties kan bestaan, en 3) de uitleg dat vliegtoerisme zonder deugden wel door instituties gecorrumpeerd kan worden. Zorg ervoor dat je de begrippen van MacIntyre correct toepast op het voorbeeld van Ryanair en dat je de rol van deugden expliciet benoemt bij het corruptie-aspect. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Ryanair en de modellen van de vrije markt (1 punt) Een van de redenen voor personeelsstakingen bij Ryanair is een conflict over het personeelsbeleid. Ryanair hanteert het Ierse arbeidsrecht, ook als personeel bijvoorbeeld in Nederland woont en werkt. Daarmee vermijdt Ryanair de strengere Nederlandse regels bij ontslag en overplaatsing. Nederlandse vakbonden dringen bij Ryanair aan op een menselijker personeelsbeleid, zodat personeel niet verplicht kan worden tot overplaatsing naar het buitenland, waardoor een heel gezin moet verhuizen. Ondanks de stakingen steunen aandeelhouders het businessmodel dat Ryanair hanteert. Het Angelsaksische en het Rijnlandse model zijn twee varianten van het idee van de vrije markt. 1p 13 Leg met het onderscheid tussen recht en moraal uit of Ryanair eerder aansluit bij het Angelsaksische of bij het Rijnlandse model. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk model (Angelsaksisch of Rijnlands) beter past bij het personeelsbeleid van Ryanair, door het onderscheid tussen recht en moraal te gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het Angelsaksische en het Rijnlandse model van de vrije markt kennen. Je moet het onderscheid tussen recht en moraal kunnen toepassen op een concrete situatie. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven casus van Ryanair analyseren. Je moet de relevante aspecten van de casus koppelen aan de kenmerken van de twee modellen. Je moet expliciet het onderscheid tussen recht en moraal gebruiken om je keuze te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je zowel het recht als de moraal benoemt in je uitleg. Zorg dat je duidelijk maakt waarom Ryanair's gedrag meer aansluit bij het ene model dan bij het andere, specifiek door de lens van recht en moraal. Vermijd algemene uitspraken en focus op de details van de casus. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – VWO Filosofie Examen 2021 periode 1, vraag 14 (1 punt) Opgave 2 Massatoerisme Maya Bay was een ongerepte baai op een onbewoond Thais eiland, totdat daar in 2000 de film 'The Beach' met Leonardo DiCaprio werd opgenomen. Vanaf dat moment werd het witte strand aan de helblauwe oceaan (linker foto) een populaire toeristische attractie voor 'rustzoekers' met gehuurde motorbootjes (rechter foto). Massatoerisme heeft schadelijke gevolgen voor het milieu, bijvoorbeeld door het vele afval dat toeristen achterlaten of door massaal gebruik van vervoermiddelen. Deze problemen zijn volgens sommigen het gevolg van ons wereldbeeld. Martin Heidegger analyseert in dit verband de opkomst van de moderne techniek, onder andere met het begrip 'gestel'. Volgens Heidegger draagt het wezen van moderne techniek drie gevaren in zich. 1p 14 Geef met dit voorbeeld een argument voor de opvatting dat samenhang tussen instituties het goede leven voor Ryanair-personeel weliswaar mogelijk maakt, maar ook ondermijnt. Door budgetmaatschappijen kunnen mensen met lagere inkomens tegenwoordig een vliegreis betalen. Het idee leeft dat vliegen voor iedereen beschikbaar moet zijn. Dit idee is een uitdrukking van de ideologische gedachte van maximale keuzevrijheid voor iedereen. Karl Marx heeft kritiek op instituties. Wat kun je verwachten: Je moet een argument formuleren dat de stelling ondersteunt dat de samenhang tussen instituties het goede leven voor Ryanair-personeel zowel mogelijk maakt als ondermijnt. Je moet hierbij het voorbeeld van Ryanair en de genoemde instituties gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'instituties' en 'het goede leven' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen. Je moet ook inzicht hebben in de kritiek van Karl Marx op instituties, hoewel de vraag specifiek vraagt om het Ryanair-voorbeeld en niet direct om Marx' theorie. Je moet de context van budgetmaatschappijen, keuzevrijheid en de rol van instituties zoals de vrije markt, de staat en de rechtspraak kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet een coherent argument kunnen opbouwen. Je moet het gegeven voorbeeld van Ryanair kunnen analyseren in termen van de samenhang tussen instituties. Je moet kunnen uitleggen hoe deze samenhang enerzijds positieve gevolgen heeft (mogelijk maken van het goede leven) en anderzijds negatieve gevolgen (ondermijnen van het goede leven) voor het personeel. Je moet de relatie tussen instituties (bedrijfsleven, vrije markt, rechtspraak, staat) en hun impact op individuele vrijheid en welzijn kunnen articuleren. Waar op letten: Let erop dat je argument beide kanten van de stelling belicht: hoe de samenhang het goede leven 'mogelijk maakt' én hoe het 'ondermijnt'. Zorg ervoor dat je het voorbeeld van Ryanair specifiek gebruikt en de relevante instituties benoemt (vrije markt, staat, rechtspraak, bedrijfsleven). Vermijd algemene uitspraken en focus op de concrete situatie van Ryanair-personeel. De kritiek van Marx wordt genoemd, maar de vraag vraagt om een argument met het Ryanair-voorbeeld, niet om een analyse van Marx' kritiek. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Marx' onderbouw, bovenbouw en vals bewustzijn (2 punten) Opgave 2 Massatoerisme Maya Bay was een ongerepte baai op een onbewoond Thais eiland, totdat daar in 2000 de film 'The Beach' met Leonardo DiCaprio werd opgenomen. Vanaf dat moment werd het witte strand aan de helblauwe oceaan (linker foto) een populaire toeristische attractie voor 'rustzoekers' met gehuurde motorbootjes (rechter foto). Massatoerisme heeft schadelijke gevolgen voor het milieu, bijvoorbeeld door het vele afval dat toeristen achterlaten of door massaal gebruik van vervoermiddelen. Deze problemen zijn volgens sommigen het gevolg van ons wereldbeeld. Martin Heidegger analyseert in dit verband de opkomst van de moderne techniek, onder andere met het begrip 'gestel'. Volgens Heidegger draagt het wezen van moderne techniek drie gevaren in zich. 2p 15 Geef weer wat Marx' onderscheid tussen 'onderbouw' en 'bovenbouw' inhoudt. Leg vervolgens Marx' kritiek op instituties uit met het begrip 'vals bewustzijn' en het idee 'vliegen moet voor iedereen beschikbaar zijn'. Een andere speler in het hedendaagse massatoerisme is Airbnb. Naast onderdak bij mensen thuis worden op dit platform ook 'ervaringen' verkocht. Zo kan je met een lokale historicus tijdens een wandeling door Brugge een indruk krijgen van de geschiedenis van deze stad of in Barcelona met een fotograaf foto's maken in hippie-stijl om het motto van love, peace en happiness te ervaren. De marketeers Pine & Gilmore hebben deze nadruk op belevenissen beschreven als de 'transformatie-economie'. De transformatie-economie heeft twee tegengestelde implicaties. Wat kun je verwachten: Je moet de begrippen 'onderbouw' en 'bovenbouw' van Marx uitleggen en vervolgens Marx' kritiek op instituties toelichten met het begrip 'vals bewustzijn', toegepast op het idee 'vliegen moet voor iedereen beschikbaar zijn'. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Karl Marx kennen, specifiek zijn onderscheid tussen 'onderbouw' en 'bovenbouw' en het begrip 'vals bewustzijn'. Je moet begrijpen hoe deze begrippen samenhangen en hoe ze worden gebruikt om kritiek te leveren op maatschappelijke instituties. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de begrippen 'onderbouw' en 'bovenbouw' duidelijk te definiëren. Je moet vervolgens het begrip 'vals bewustzijn' kunnen uitleggen en dit kunnen toepassen op een concreet voorbeeld, zoals het idee van 'vliegen voor iedereen', om aan te tonen hoe dit onbewust bijdraagt aan de instandhouding van onderdrukkende sociaal-economische verhoudingen. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag volledig beantwoordt: eerst de uitleg van onderbouw en bovenbouw, en daarna de uitleg van Marx' kritiek op instituties met 'vals bewustzijn' en het specifieke voorbeeld van 'vliegen moet voor iedereen beschikbaar zijn'. Zorg ervoor dat je de relatie tussen deze begrippen duidelijk maakt en dat je uitleg van 'vals bewustzijn' de onbewuste aard van de instandhouding van klassenbelangen benadrukt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Transformatie-economie en het goede leven (2 punten) Een andere speler in het hedendaagse massatoerisme is Airbnb. Naast onderdak bij mensen thuis worden op dit platform ook 'ervaringen' verkocht. Zo kan je met een lokale historicus tijdens een wandeling door Brugge een indruk krijgen van de geschiedenis van deze stad of in Barcelona met een fotograaf foto's maken in hippie-stijl om het motto van love, peace en happiness te ervaren. De marketeers Pine & Gilmore hebben deze nadruk op belevenissen beschreven als de 'transformatie-economie'. De transformatie-economie heeft twee tegengestelde implicaties. Geef beide implicaties weer. Beargumenteer met een afweging van beide implicaties en het voorbeeld van Airbnb-ervaringen of de transformatie-economie volgens jou bijdraagt aan het goede leven. Wat kun je verwachten: Je moet twee tegengestelde implicaties van de transformatie-economie weergeven. Daarna moet je beargumenteren of de transformatie-economie, met het voorbeeld van Airbnb-ervaringen, volgens jou bijdraagt aan het goede leven. Hierbij moet je een afweging maken van de twee eerder genoemde implicaties. Wat moet je kennen: Je moet de twee tegengestelde implicaties van de transformatie-economie kennen, namelijk: enerzijds houden commerciële bedrijven zinthema's levend en anderzijds verdwijnen zinthema's in een vluchtige consumptiecultuur. Je moet ook inzicht hebben in het concept 'het goede leven' in de context van filosofie. Wat moet je kunnen: Je moet de twee implicaties van de transformatie-economie duidelijk kunnen formuleren. Je moet een coherente argumentatie kunnen opbouwen, waarbij je de implicaties tegen elkaar afweegt en deze afweging toepast op het gegeven voorbeeld van Airbnb-ervaringen. Je moet een standpunt kunnen innemen over de bijdrage aan het goede leven en dit standpunt filosofisch kunnen onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je beide implicaties van de transformatie-economie expliciet benoemt. Zorg ervoor dat je argumentatie een duidelijke afweging van deze twee implicaties bevat en dat je het voorbeeld van Airbnb-ervaringen concreet gebruikt in je betoog. Je moet een helder standpunt innemen over de bijdrage aan het goede leven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – VWO Filosofie Examen 2021 periode 1, vraag 17 (2 punten) In grote steden als Amsterdam werd gediscussieerd of de verhuur via Airbnb beperkt moest worden. De hoeveelheid toeristen maakt de stad steeds minder leefbaar voor de Amsterdammers zelf, zo vinden veel mensen. Toeristen geven overlast met hun luidruchtige gedrag door bierfietsen, ratelende rolkoffers en drugsgebruik. Bovendien hebben veel Amsterdammers geen echte buren meer door alle Airbnb-huizen en gaat de sociale binding in een buurt verloren, ook omdat plaatselijke groenteboeren en slagers plaatsmaken voor coffeeshops en ijssalons. Aan de andere kant kunnen Amsterdammers die hun huizen via Airbnb verhuren flink bijverdienen. Een gemiddeld appartement levert al gauw 130 euro per nacht op. 2p 17 Beargumenteer of Airbnb volgens jou de vrijheid van het individu ondermijnt, met: – het begrip ‘begrenzing van de markt’ en – een holistisch vrijheidsbegrip. Wat kun je verwachten: Je moet een standpunt innemen over de vraag of Airbnb de vrijheid van het individu ondermijnt. Je moet dit standpunt beargumenteren met twee specifieke filosofische begrippen: 'begrenzing van de markt' en een 'holistisch vrijheidsbegrip'. Je moet laten zien dat je deze begrippen correct kunt toepassen op de casus van Airbnb en de leefbaarheid in steden. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'begrenzing van de markt' kennen en kunnen uitleggen waarom dit relevant is in de context van maatschappelijke vraagstukken zoals Airbnb. Je moet een 'holistisch vrijheidsbegrip' kennen, inclusief de implicatie dat individuele vrijheid is ingebed in de bestaanscondities van het goede leven, en dit kunnen toepassen op de casus. Wat moet je kunnen: Je moet een helder en consistent standpunt formuleren. Je moet argumenten construeren die je standpunt ondersteunen, waarbij je expliciet en correct de begrippen 'begrenzing van de markt' en 'holistisch vrijheidsbegrip' gebruikt. Je moet de casus van Airbnb en de leefbaarheid in steden kunnen analyseren vanuit deze filosofische perspectieven. Waar op letten: Let erop dat je beide gevraagde begrippen ('begrenzing van de markt' en 'holistisch vrijheidsbegrip') expliciet en correct gebruikt in je argumentatie. Zorg ervoor dat je argumentatie logisch en consistent is en dat je een duidelijk standpunt inneemt. Je mag zowel voor als tegen de stelling argumenteren, zolang de argumentatie maar goed onderbouwd is met de gevraagde begrippen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Marx' kritiek op de vrije markt en Sandels corruptieargument (2 punten) 2p 18 Sandels corruptieargument in tekst 4 lijkt op Marx’ bezwaar tegen de vrije markt. Leg met het begrip ‘kapitaal’ de kritiek van Marx op de vrije markt uit. Leg vervolgens uit in welk opzicht deze kritiek lijkt op het corruptieargument uit tekst 4. Naast het corruptieargument geeft Sandel ook het eerlijkheidsargument: de vrije markt werkt oneerlijke situaties in de hand. In het voorbeeld van de orgaanhandel verkoopt de boer zijn nier niet in vrijheid. Door zijn extreme armoede wordt hij in zekere zin gedwongen tot deze keuze. De vrije markt werkt volgens het eerlijkheidsargument dus in de hand dat de boer wordt uitgebuit. Hoewel verdedigers van het liberalisme groot voorstanders zijn van de vrije markt, zal een liberaal als John Locke het er niet mee eens zijn dat het liberale gedachtegoed zou leiden tot praktijken als orgaanhandel. Wat kun je verwachten: Je moet de kritiek van Marx op de vrije markt uitleggen met het begrip 'kapitaal'. Vervolgens moet je deze kritiek vergelijken met Sandels corruptieargument uit tekst 4 en de overeenkomst uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Karl Marx kennen, specifiek zijn kritiek op de vrije markt en het kapitalisme, inclusief het begrip 'kapitaal' en de transformatie van W-G-W naar G-W-G'. Je moet ook het corruptieargument van Michael Sandel kennen, zoals gepresenteerd in tekst 4, en begrijpen hoe dit argument de intrinsieke waarde van goederen of diensten relateert aan hun extrinsieke (geld)waarde. Wat moet je kunnen: Je moet de kritiek van Marx helder en beknopt kunnen uitleggen, specifiek met het begrip 'kapitaal'. Je moet vervolgens een duidelijke vergelijking kunnen maken tussen Marx' kritiek en Sandels corruptieargument, waarbij je de overeenkomst in de verandering van waarde (intrinsiek naar extrinsiek/geldwaarde) kunt benoemen en uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je het begrip 'kapitaal' expliciet gebruikt bij de uitleg van Marx' kritiek. Zorg ervoor dat je de overeenkomst tussen Marx en Sandel duidelijk formuleert, met nadruk op de verandering van intrinsieke waarde naar extrinsieke/geldwaarde. Vermijd algemene uitspraken en wees specifiek in je uitleg en vergelijking. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Locke, natuurwet, natuurtoestand, staat en orgaanhandel (3 punten) Opgave 3 Niet alles is te koop Marktwerking lijkt soms zo ver te gaan dat mensen het idee kunnen krijgen dat alles te koop is. Volgens de Amerikaanse filosoof Michael Sandel is het echter gevaarlijk als de vrije markt een praktijk overneemt die daarvóór niet commercieel was. Een van de gevaren komt naar voren in het ‘corruptieargument’. Neem het volgende voorbeeld van een markt in orgaanhandel waarin een boer uit de derde wereld zijn nier kan verkopen om met het geld zijn hongerende gezin eten te geven. 3p 19 Geef weer: – wat Lockes begrip ‘natuurwet’ inhoudt, en – wat Lockes ideeën van de natuurtoestand en de staat inhouden. Leg vervolgens met het voorbeeld van de orgaanhandel uit dat Locke het eerlijkheidsargument van Sandel zou verwerpen. VW-0311-a-o Wat kun je verwachten: Je moet de kernbegrippen van Locke (natuurwet, natuurtoestand, staat) correct kunnen weergeven en vervolgens deze kennis toepassen om een standpunt van Locke te construeren over een ethisch dilemma (orgaanhandel), waarbij je een argument van Sandel (eerlijkheidsargument) moet verwerpen vanuit Lockes perspectief. Wat moet je kennen: Je moet Lockes begrip van de 'natuurwet' kennen, inclusief de inhoud ervan (niemand schaden in leven, gezondheid, vrijheid, bezit). Je moet Lockes ideeën over de 'natuurtoestand' kennen (iedereen gelijk, dezelfde natuurrechten) en de rol van de 'staat' (beschermen van deze rechten). Je moet inzicht hebben in hoe deze concepten zich verhouden tot de bescherming van individuele rechten en welzijn. Je moet het 'eerlijkheidsargument' van Sandel kennen, zoals geschetst in de vraagtekst, om het te kunnen verwerpen vanuit Lockes perspectief. Wat moet je kunnen: Je moet de inhoud van Lockes natuurwet nauwkeurig kunnen formuleren. Je moet de kenmerken van Lockes natuurtoestand en de functie van de staat helder kunnen beschrijven. Je moet een concreet voorbeeld (orgaanhandel) kunnen analyseren vanuit het gedachtegoed van Locke. Je moet een argument (Sandel's eerlijkheidsargument) kunnen weerleggen door Lockes principes toe te passen, specifiek door aan te tonen hoe orgaanhandel in strijd is met Lockes natuurrechten en de rol van de staat. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: 1) inhoud natuurwet, 2) ideeën natuurtoestand en staat, en 3) uitleg waarom Locke het eerlijkheidsargument zou verwerpen met het voorbeeld van orgaanhandel. Zorg ervoor dat je de link tussen orgaanhandel en de schending van natuurrechten (gezondheid) duidelijk maakt. Vermijd algemene uitspraken en focus op de specifieke concepten van Locke. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Neoklassiek ideaal, hebzucht en egoïsme in relatie tot het goede leven (3 punten) 3p 20 Vanuit een neoklassiek ideaal zijn de gevolgen van een vrije markt uiteindelijk helemaal niet zo schadelijk als Sandel beweert. Leg uit dat volgens de neoklassieke opvatting hebzucht en egoïsme goed zijn voor de samenleving als geheel. Beargumenteer vervolgens of deze nadruk op hebzucht en egoïsme volgens jou bevorderlijk is voor het goede leven, met: - het contrast tussen liberalisme en communitarisme en - het voorbeeld van de nierhandel. Sandel merkt op dat marktwerking niet alleen in mondiale problemen als orgaanhandel voorkomt. Het komt ook voor bij de handel in oorspronkelijk gratis kaartjes voor de theatervoorstelling 'Shakespeare in the Park': tekst 5 Elke zomer geeft het Public Theater in New York in Central Park gratis openluchtvoorstellingen van een toneelstuk van Shakespeare. De toegangskaarten voor de avondvoorstelling zijn vanaf 13:00 uur verkrijgbaar. Urenlang staan mensen in de rij. De New York Daily berichtte dat dit aanleiding gaf tot nijvere handel – er stonden mensen in de rij om kaartjes te bemachtigen voor anderen die bereid waren daarvoor te betalen. In ruil voor het langdurig in de rij staan brachten ze hun drukbezette klanten maar liefst € 110 per kaartje voor de gratis voorstelling in rekening. bron: Michael Sandel – Niet alles is te koop – 2012 Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe hebzucht en egoïsme volgens de neoklassieke opvatting goed zijn voor de samenleving. Daarna moet je beargumenteren of deze nadruk op hebzucht en egoïsme volgens jou bevorderlijk is voor het goede leven, waarbij je het contrast tussen liberalisme en communitarisme en het voorbeeld van de nierhandel gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de neoklassieke opvatting over hebzucht en egoïsme kennen, inclusief het idee van de 'onzichtbare hand'. Je moet de kernverschillen tussen liberalisme en communitarisme begrijpen, met name met betrekking tot individuele vrijheid versus sociale gebondenheid. Je moet ook bekend zijn met het voorbeeld van de nierhandel zoals besproken door Sandel. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere uitleg kunnen geven van de neoklassieke visie. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de bevorderlijkheid van hebzucht en egoïsme voor het goede leven. Je moet filosofische concepten (liberalisme, communitarisme) en concrete voorbeelden (nierhandel) correct en coherent kunnen toepassen in je argumentatie. Waar op letten: Let erop dat je de neoklassieke opvatting correct uitlegt (eigenbelang leidt tot welvaart voor iedereen). Zorg ervoor dat je argumentatie over het goede leven expliciet verwijst naar zowel het contrast tussen liberalisme en communitarisme als het voorbeeld van de nierhandel. Je moet een duidelijk standpunt innemen ('volgens jou'). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Aristoteles, deugd en eudaimonia (2 punten) Veel mensen vinden wachten vervelend en willen dat vermijden. Volgens Sandel ondermijnt de marktwerking hier de deugd geduld. 2p 21 Leg met het begrip 'deugd' uit dat Aristoteles het kopen van de kaartjes zoals in tekst 5 zou afkeuren. Leg vervolgens uit dat geluk (eudaimonia) samenvalt met het goede voor zichzelf en de gemeenschap. Wat kun je verwachten: Je moet twee afzonderlijke uitleggen geven. Eerst leg je uit waarom Aristoteles het kopen van kaartjes om wachten te vermijden zou afkeuren, waarbij je het begrip 'deugd' gebruikt. Vervolgens leg je uit hoe geluk (eudaimonia) samenvalt met het goede voor jezelf én voor de gemeenschap. Wat moet je kennen: Je moet de deugdethiek van Aristoteles kennen, inclusief zijn opvatting van 'deugd' als een houding van de ziel die het juiste midden zoekt. Je moet ook weten dat Aristoteles de mens ziet als een 'politiek dier' (zoon politikon) en hoe dit concept van invloed is op zijn idee van geluk (eudaimonia) in relatie tot de gemeenschap. Wat moet je kunnen: Je moet de filosofische begrippen 'deugd' en 'eudaimonia' correct kunnen toepassen in een concrete situatie (het kopen van kaartjes om wachten te vermijden) en in de bredere context van Aristoteles' ethiek en politieke filosofie. Je moet helder en beknopt kunnen uitleggen hoe deze begrippen zich tot elkaar verhouden en tot het handelen van een individu binnen een gemeenschap. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt en voor elk deel de juiste begrippen en argumenten van Aristoteles gebruikt. Voor het eerste deel is het cruciaal om de link te leggen tussen het vermijden van wachten en het niet trainen van de deugd 'geduld' als het vinden van het juiste midden. Voor het tweede deel is het essentieel om de mens als 'politiek dier' te noemen en de relatie tussen individueel ethos en de politieke gemeenschap uit te leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Marktwerking in onderwijs en autonomie (2 punten) 2p 22 Het mechanisme van marktwerking speelt ook een rol in het onderwijs. Op een aantal scholen in Chicago kregen leerlingen van 14 jaar geld voor goede schoolresultaten. De beste leerling verdiende in een jaar € 1.875. Leerlingen geld geven voor schoolresultaten leidt tot de discussie of ze daardoor wel behandeld worden als autonome individuen. Leg met Benthams nutsprincipe uit dat de leerlingen in Chicago worden benaderd als calculerende consumenten. Beargumenteer vervolgens of de beloningen volgens jou bijdragen aan de individuele autonomie van de leerlingen. VW-0311-a-o Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Benthams nutsprincipe van toepassing is op de leerlingen in het voorbeeld en vervolgens beargumenteren of de beloningen bijdragen aan hun individuele autonomie. Wat moet je kennen: Je moet Benthams nutsprincipe kennen en kunnen toepassen. Je moet ook het concept 'individuele autonomie' begrijpen en kunnen gebruiken in een argumentatie. Wat moet je kunnen: Je moet Benthams nutsprincipe kunnen uitleggen en toepassen op een concrete situatie. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de relatie tussen beloningen en autonomie, waarbij je je argumenten helder formuleert. Waar op letten: Let erop dat je bij de uitleg van Benthams nutsprincipe expliciet de verbinding legt tussen de handelingen van de leerlingen (harder werken) en het maximaliseren van plezier/geluk (de beloning) of het vermijden van pijn/ongeluk. Bij de argumentatie over autonomie is het belangrijk dat je een duidelijk standpunt inneemt en dit goed onderbouwt, ongeacht of je positief of negatief bent over de bijdrage aan autonomie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Paradox van vrijheid en prestatiedruk (1 punt) Door de stimuleringsmaatregel in de vorm van een geldbeloning ontstond op de scholen een imago-effect waardoor leerprestaties belangrijker of zelfs 'cool' gevonden werden. Maar de prestatiedruk werd daardoor ook hoger. In die prestatiedruk schuilt een paradox: de vrijheid om jezelf te verwerkelijken in de vrije markt lijkt die vrijheid te ondermijnen. Leg deze paradox uit met het voorbeeld van de prestatiebeloning. Wat kun je verwachten: Je moet een filosofische paradox uitleggen aan de hand van een concreet voorbeeld dat in de vraagtekst wordt genoemd. De uitleg moet helder maken hoe twee ogenschijnlijk tegenstrijdige aspecten (vrijheid en dwang) in dit specifieke geval samenkomen. Wat moet je kennen: Je moet de kern van de paradox begrijpen: hoe de vrijheid om jezelf te verwerkelijken in een vrije markt (met prestatiebeloningen) uiteindelijk diezelfde vrijheid kan ondermijnen. Je moet de relatie tussen individuele prestaties, beloningen, en de psychologische/sociale druk die hieruit voortvloeit, kunnen duiden. Wat moet je kunnen: Je moet de paradox van de verwerkelijking van vrijheid via de vrije markt kunnen uitleggen. Je moet specifiek het voorbeeld van de prestatiebeloning kunnen gebruiken om deze uitleg te concretiseren en te illustreren hoe de nadruk op individuele prestaties en beloningen de vrijheid van keuze transformeert in een dwang om te presteren. Waar op letten: Let erop dat je de paradox duidelijk uitlegt: hoe de vrijheid om te presteren (en beloond te worden) omslaat in een dwang om te presteren. Zorg ervoor dat je het voorbeeld van de prestatiebeloning voor leerlingen expliciet gebruikt in je uitleg en niet alleen een algemene verklaring geeft. De uitleg moet de transformatie van 'vrijheid om te kiezen' naar 'dwang om te presteren' helder maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Nussbaum: Immuniseren of erkennen bij prestatiedruk (2 punten) Sommige leerlingen lijden onder de prestatiedruk. Voor de leerlingen in de scholen met een beloningssysteem is het belangrijk om hier goed mee om te gaan. Volgens Martha Nussbaum is het goede van de mens breekbaar. We hebben volgens haar twee strategieën om met die kwetsbaarheid of breekbaarheid om te gaan: immuniseren of erkennen. Leg het verschil tussen beide strategieën uit. Beargumenteer vervolgens welke van de twee strategieën deze leerlingen volgens jou het best kunnen volgen. Wat kun je verwachten: Je moet het verschil tussen twee strategieën van Martha Nussbaum uitleggen en vervolgens beargumenteren welke strategie het meest geschikt is voor leerlingen die lijden onder prestatiedruk. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Martha Nussbaum kennen, specifiek haar concept van de breekbaarheid van het goede van de mens en de twee strategieën om hiermee om te gaan: immuniseren en erkennen. Je moet de kern van elke strategie begrijpen (controle versus acceptatie/navigatie). Wat moet je kunnen: Je moet het verschil tussen de immuniseringsstrategie en de erkenningsstrategie duidelijk en beknopt kunnen uitleggen. Je moet een standpunt kunnen innemen over welke strategie het meest passend is in de gegeven context en dit standpunt logisch en overtuigend kunnen beargumenteren, waarbij je de kenmerken van de gekozen strategie toepast op de situatie van prestatiedruk. Waar op letten: Let erop dat je het verschil tussen de twee strategieën helder en correct uitlegt. Zorg ervoor dat je argumentatie voor de gekozen strategie consistent is met de kenmerken van die strategie en direct betrekking heeft op de situatie van prestatiedruk bij leerlingen. Je moet een duidelijke keuze maken en deze onderbouwen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/24 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2021 tijd vak 1 donderdag 20 mei 9.00 - 12.00 uur filosofie Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-0311-a-21-1-0 ### Pagina 2 Opgave 1 Onzinwerk Een van de eerste vragen die mensen stellen als ze elkaar leren kennen is: wat doe je voor werk? We definiëren onszelf vaak in termen van ons werk. Volgens onderzoeker David Graeber bestaat een belangrijk deel van het werk van veel mensen echter uit bullshit, onzin. Hij geeft het voorbeeld van Kurt die wordt ingeschakeld bij verhuizingen van het Duitse leger. Voor het verhuizen van computerapparatuur huurt het leger een IT-bedrijf in. Het IT-bedrijf geeft de opdracht aan een logistiek bedrijf. En dat logistiek bedrijf schakelt vervolgens weer een personeelsbedrijf in. Dat personeelsbedrijf stuurt Kurt om een computer te verplaatsen: tekst 1 Ik krijg een e-mail: "Kom op tijdstip B naar barak C." Ik rijd naar de barakken, ik laat de coördinator weten dat ik ben aangekomen, vul een formulier in, koppel de computer los, stop de computer in een doos, plak de doos dicht, vraag iemand van logistiek om de doos naar de kamer verderop te dragen maak de doos weer open, vul nog een formulier in, sluit de computer aan, bel de coördinator om door te geven hoelang ik er werk aan heb gehad, laat enkele mensen de boel aftekenen, stuur alle paperassen naar de coördinator en word betaald. bron: David Graeber – Bullshit Jobs – 2018 2p 1 Tekst 1 gaat over arbeidsdeling. Adam Smith is hier voorstander van. Leg met een voorbeeld uit dat Smith voorstander is van arbeidsdeling. Leg vervolgens met tekst 1 uit wat volgens Smith het negatieve gevolg is van verregaande arbeidsdeling. Veel mensen halen de betekenis van hun werk uit de mogelijkheid om zichzelf te kunnen ontplooien. Graeber definieert onzinwerk als ‘een vorm van betaald werk waarvan de werknemer het bestaan niet kan rechtvaardigen’. Neem bijvoorbeeld Lilian die ‘Digital Product Project Manager’ is. Doordat haar leidinggevende niet goed heeft nagedacht over Lilians functie, heeft zij bijna niets te doen. Lilian vindt haar werk demotiverend, ze zou haar talenten het liefst via haar werk verder ontplooien maar dat kan niet in een baan waarin ze niets te doen heeft en zelfs haar baas niet goed weet wat haar functie inhoudt. VW-0311-a-o 2 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Voor Lilian is werk betekenisvol als je daarin jezelf kunt ontplooien. Volgens Georg Hegels opvatting van arbeid is individuele zelfontplooiing niet voldoende voor betekenisvol werk. 2p 2 Leg Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting uit. Leg vervolgens met Hegels opvatting van arbeid uit dat individuele zelfontplooiing volgens Hegel niet voldoende is voor betekenisvol werk. Graeber stelt dat we ons tegenwoordig een leven zonder werk nauwelijks kunnen voorstellen. We doen liever zinloos werk dan geen werk. De huidige maatschappelijke waardering van betaald werk is niet altijd zo geweest. In Plato's ideale staat bijvoorbeeld is werk geen doel op zich. 2p 3 Leg uit wat bij Plato het verband is tussen de ideale staat en de driedeling van de ziel. Leg vervolgens uit dat werk in Plato's ideale staat geen doel op zich is. Volgens socioloog Max Weber verandert de waardering van werk ingrijpend met de opkomst van het protestantisme. Hij legt een rechtstreeks verband tussen de opkomst van het protestantisme en het ontstaan van het moderne kapitalisme. Webers stelling is: het moderne kapitalisme, waarin het op rationele wijze najagen van winst centraal staat, is mogelijk geworden door het protestantisme, dat een opvatting van werk als roeping of plicht combineert met een afkeer van overbodige luxe. 3p 4 Leg uit dat de opkomst van het protestantisme gepaard gaat met: – een verinnerlijking van de moraal en – een nadruk op plicht. Geef vervolgens een argument voor Webers stelling dat het moderne kapitalisme mogelijk is geworden door het protestantisme. Volgens Graeber werkt de protestantse visie op arbeid nog steeds door in onze huidige waardering van werk. We zien werk of arbeid namelijk als tegenovergesteld aan spel. Alle activiteit die je doet voor je eigen plezier is dan 'spel'. Terwijl 'arbeid' vaak een lastige en herhalende activiteit is, die je niet omwille van het uitvoeren van die activiteit zelf verricht, maar om iets anders te bereiken. Hannah Arendt maakt een onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen. 3p 5 Geef Arendts onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen weer. Leg vervolgens uit dat Graeber aansluit bij Arendts opvatting over de rol van arbeid en spel in de moderne consumptiesamenleving. Leg ten slotte uit of Arendts lage waardering van arbeid, ten opzichte van handelen, beter aansluit bij het protestantisme of bij de klassieke oudheid. VW-0311-a-o 3 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 4 Graeber is van mening dat veel werk in de afgelopen jaren minder zinvol is geworden, doordat er wordt aangestuurd op efficiëntie en meetbare resultaten. Neem het voorbeeld van een postbode die jarenlang de post bezorgde in het dorp Oude Ade: tekst 2 De adressering in meisjeshandschrift luidde niet meer dan: "Oma, Oude Ade", maar het was postbode Ton Plugge zijn eer te na om de ansichtkaart als onbestelbaar ter zijde te leggen. "Het was tegen Kerstmis. Ik dacht: ik mag zo'n meissie toch niet teleurstellen? Dus ik vraag de mevrouw van het dorpswinkeltje: welke oma zou dat kunnen wezen? Ze gaf me vier mogelijke adressen. En ja, één ervan was raak! Da's zo mooi hè, als dat lukt." Hij denkt niet dat oma in Oude Ade haar ansicht nu nog bezorgd zou krijgen. Daar hebben die moesten tegenwoordig helemaal de tijd voor, joh, om zo'n adres op te sporen. Ze krijgen twee uur per dag of zo uitbetaald en dan moeten ze het hele zwikkie hebben afgewerkt. Da's krap, hoor. Het moet allemaal snel. Vlug, want tijd kost geld." bron: De Groene Amsterdammer - 'Wie meet mag het zeggen' – 2018 1p 6 Joan Tronto bekritiseert de invloed die het denken in termen van efficiëntie heeft voor de publieke sfeer. Geef met Tronto's opvatting over zorg een argument dat de manier waarop postbodes tegenwoordig moeten werken, leidt tot verschraling van de publieke sfeer. Graeber betoogt dat we anders moeten gaan kijken naar werk om de woekering van onzinwerk tegen te gaan. De nadruk op efficiëntie en meetbaarheid gaat samen met allerlei procedures en protocollen die door werknemers als onzinnig worden ervaren. Mensen zijn volgens Graeber in de eerste plaats gericht op de maatschappappelijke waarde van werk: we zijn van nature empathische wezens die iets willen betekenen voor anderen. In dit verband kun je het filosofisch onderscheid maken tussen doelgericht handelen en waardegericht handelen. 2p 7 Leg dit onderscheid uit met Graebers opvatting van zinvol werk. Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of de maatschappelijke waarde van werk volgens jou onderdeel kan zijn van de vrije markt. VW-0311-a-o 4 / 11 lees verder ► ►► ### Pagina 5 Opgave 2 Massatoerisme Maya Bay was een ongerepte baai op een onbewoond Thais eiland, totdat daar in 2000 de film 'The Beach' met Leonardo DiCaprio werd opgenomen. Vanaf dat moment werd het witte strand aan de helblauwe oceaan (linker foto) een populaire toeristische attractie voor 'rustzoekers' met gehuurde motorbootjes (rechter foto). [FIGUUR: Twee foto's naast elkaar van een tropisch strand met rotsformaties. De linker foto toont een eenzame boot aan het strand, de rechter foto toont een drukbezocht strand met veel boten en toeristen.] Massatoerisme heeft schadelijke gevolgen voor het milieu, bijvoorbeeld door het vele afval dat toeristen achterlaten of door massaal gebruik van vervoermiddelen. Deze problemen zijn volgens sommigen het gevolg van ons wereldbeeld. Martin Heidegger analyseert in dit verband de opkomst van de moderne techniek, onder andere met het begrip 'gestel'. Volgens Heidegger draagt het wezen van moderne techniek drie gevaren in zich. 2p 8 Leg met de rechter foto van Maya Bay Heideggers begrip 'gestel' uit. Leg vervolgens met het verschil tussen beide foto's uit welk gevaar er volgens Heidegger schuilt in het 'gestel'. Bruno Latour heeft met betrekking tot het milieudebat nagedacht over de verhouding tussen mens en wereld. De mens staat volgens hem bij een natuurervaring niet als een subject tegenover een objectieve natuur. Hij bekritiseert het moderne subject-objectschema en bepleit een radicaal-empirische interpretatie van ervaring. De natuurervaring in Maya Bay is sterk veranderd door de opkomst van het massatoerisme. 2p 9 Leg Latours radicaal-empirische interpretatie van ervaring uit met zijn kritiek op het moderne subject-objectschema. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de natuurervaring in Maya Bay of jij Latours radicaal empirisme een goed alternatief vindt voor het moderne subject-objectschema. VW-0311-a-o 5 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 6 Toeristen gaan natuurlijk niet alleen op reis om natuurervaringen op te doen. Sommige toeristen bezoeken culturele hoogtepunten, andere gaan vooral op reis om te feesten. De Romeinse stoïcijn Seneca dacht tweduizend jaar geleden het volgende over reizen: tekst 3 Reizen zal je niet beter en evenmin gezonder maken. Wat voor nut heeft het reizen op zich iemand ooit kunnen brengen? Het tempert de genotzucht niet, toomt de begeerte niet in, houdt driftbuien niet tegen, kalmeert onbeteugelde seksuele impulsen niet, kortom het bevrijdt de geest van geen enkele kwaal. Wat voor zin heeft het zeeën over te steken en telkens andere steden te zien? Als je wilt ontsnappen aan wat je bedrukt, moet je niet ergens anders zijn, maar iemand anders. bron: Seneca, Brieven aan Lucilius 1p 10 Leg uit dat reizen volgens tekst 3 niet tot apatheia kan leiden. Volgens Sigmund Freud zou het consumeren van toeristische reizen ook anders geïnterpreteerd kunnen worden dan Seneca stelt in tekst 3. Freuds opvatting is dat consumptiegedrag een manifestatie van onbewuste passies kan zijn. 1p 11 Beargumenteer met een voorbeeld van een toeristische reis of jij het eens bent met deze opvatting van Freud. Welke reden mensen ook hebben om te reizen, toerisme is onderdeel van de vrije markt. Met een budgetmaatschappij als Ryanair kan je voor een paar tientjes de halve wereld overvliegen. Voor beenruimte, extra bagage en consumpties moet je bijbetalen. De CEO van Ryanair staat bekend om uitspraken als: "Het liefst laat ik passagiers betalen voor de wc" en "Zodra het kan, verkoop ik staanplaatsen." Om zo veel mogelijk winst te behalen krijgen piloten van Ryanair gemiddeld een derde minder salaris dan bij andere vliegmaatschappijen. Dit businessmodel levert af en toe personeelsstakingen op, maar Ryanair behaalt de grootste winst van alle budgetmaatschappijen in Europa. Alasdaire MacIntyre onderscheidt ‘praktijken’ van ‘instituties’. In dit geval is vliegtoerisme een praktijk en het bedrijf Ryanair een institutie. MacIntyre maakt ook een onderscheid tussen interne en externe goederen. Daarbij speelt de deugd een cruciale rol. 3p 12 Geef met MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen weer wat hij verstaat onder een praktijk. Leg vervolgens met het voorbeeld van Ryanair uit dat volgens MacIntyre de praktijk van het vliegtoerisme: – zonder instituties niet kan bestaan, maar – zonder deugden wel door instituties gecorrumpeerd kan worden. VW-0311-a-o 6/11 lees verder ### Pagina 7 1p 13 Leg met het onderscheid tussen recht en moraal uit of Ryanair eerder aansluit bij het Angelsaksische of bij het Rijnlandse model. 1p 14 Geef met dit voorbeeld een argument voor de opvatting dat samenhang tussen instituties het goede leven voor Ryanair-personeel weliswaar mogelijk maakt, maar ook ondermijnt. Door budgetmaatschappijen kunnen mensen met lagere inkomens tegenwoordig een vliegreis betalen. Het idee leeft dat vliegen voor iedereen beschikbaar moet zijn. Dit idee is een uitdrukking van de ideologische gedachte van maximale keuzevrijheid voor iedereen. Karl Marx heeft kritiek op instituties. 2p 15 Geef weer wat Marx’ onderscheid tussen ‘onderbouw’ en ‘bovenbouw’ inhoudt. Leg vervolgens Marx’ kritiek op instituties uit met het begrip ‘vals bewustzijn’ en het idee ‘vliegen moet voor iedereen beschikbaar zijn’. Een andere speler in het hedendaagse massatoerisme is Airbnb. Naast onderdak bij mensen thuis worden op dit platform ook ‘ervaringen’ verkocht. Zo kan je met een lokale historicus tijdens een wandeling door Brugge een indruk krijgen van de geschiedenis van deze stad of in Barcelona met een fotograaf foto’s maken in hippie-stijl om het motto van love, peace en happiness te ervaren. De marketeers Pine & Gilmore hebben deze nadruk op belevenissen beschreven als de ‘transformatie-economie’. De transformatie-economie heeft twee tegengestelde implicaties. 2p 16 Geef beide implicaties weer. Beargumenteer met een afweging van beide implicaties en het voorbeeld van Airbnb-ervaringen of de transformatie-economie volgens jou bijdraagt aan het goede leven. VW-0311-a-o 7 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 In grote steden als Amsterdam werd gediscussieerd of de verhuur via Airbnb beperkt moest worden. De hoeveelheid toeristen maakt de stad steeds minder leefbaar voor de Amsterdammers zelf, zo vinden veel mensen. Tworisten geven overlast met hun luidruchtige gedrag door bierfietsen, ratelende rolkoflers en drugsgebruik. Bovendien hebben veel Amsterdammers geen echte buren meer door alle Airbnb-huizen en gaat de sociale binding in een buurt verloren; ook omdat plaatselijke groentebroeren en slagers plaatsmaken voor coffeeshops en ijssalons. Aan de andere kant kunnen Amsterdammers die hun huizen via Airbnb verhuren flink bijverdienen. Een gemiddeld appartement levert al gauw 130 euro per nacht op. 2p 17 Beargumenteer of Airbnb volgens jou de vrijheid van het individu ondermijnt, met: het begrip 'begrenzing van de markt' en een holistisch vrijheidsbegrip. VW-0311-a-o 8 / 11 lees verder ### Pagina 9 Opgave 3 Niet alles is te koop Marktwerking lijkt soms zo ver te gaan dat mensen het idee kunnen krijgen dat alles te koop is. Volgens de Amerikaanse filosoof Michael Sandel is het echter gevaarlijk als de vrije markt een praktijk overneemt die daarvoor niet commercieel was. Een van de gevaren komt naar voren in het 'corruptieargument'. Neem het volgende voorbeeld van een markt in orgaandel waarin een boer uit de derde wereld zijn nier kan verkopen om met het geld zijn hongerende gezin eten te geven. tekst 4 Laten we nog eens naar nieren kijken. Be horen nieren eigenlijk wel gekocht of verkocht te worden? Mensen vinden dat zulke markten een vernederende, objectiverende opvatting van de menselijke persoon in de hand werken, alsof een mens niet meer is dan een verzameling reserveonderdelen. naar: Michael Sandel – Niet alles is te koop – 2012 18 Sandels corruptieargument in tekst 4 lijkt op Marx’ bezwaar tegen de vrije markt. 2p Leg met het begrip ‘kapitaal’ de kritiek van Marx op de vrije markt uit. Leg vervolgens uit in welk opzicht deze kritiek lijkt op het corruptieargument uit tekst 4. 19 Naast het corruptieargument geeft Sandel ook het eerlijkheidsargument: de vrije markt werkt oneerlijke situaties in de hand. 3p In het voorbeeld van de orgaandel verkoopt de boer zijn nier niet in vrijheid. Door zijn extreme armoede wordt hij in zekere zin gedwongen tot deze keuze. De vrije markt werkt volgens het eerlijkheidsargument dus in de hand dat de boer wordt uitgebuit. Hoewel verdedigers van het liberalisme groot voorstanders zijn van de vrije markt, zal een liberaal als John Locke het er niet mee eens zijn dat het liberale gedachtegoed zou leiden tot praktijken als orgaandel. Geef weer: – wat Lockes begrip ‘natuurwet’ inhoudt, en – wat Lockes ideeën van de natuurtoestand en de staat inhoud. Leg vervolgens met het voorbeeld van de orgaanhadel uit dat Locke het eerlijkheidsargument van Sandel zou verwerpen. VW-0311-a-o 9 / 11 lees verder ►►► Voor alle eindexamens, zie www.ssileiden.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 316 ### Pagina 10 ```json { "summary": "Examenpagina met vragen over filosofie en economie, met focus op marktwerking, ethiek, en ### Pagina 11 Door de stimuleringsmaatregel in de vorm van een geldbeloning ontstond op de scholen een imago-effect waardoor leerprestaties belangrijker of zelfs 'cool' gevonden werden. Maar de prestatiedruk werd daardoor ook hoger. In die prestatiedruk schuilt een paradox: de vrijheid om jezelf te verwerkelijken in de vrije markt lijkt die vrijheid te ondermijnen. Leg deze paradox uit met het voorbeeld van de prestatiebeloning. 23 Sommige leerlingen lijden onder de prestatiedruk. Voor de leerlingen in de scholen met een beloningssysteem is het belangrijk om hier goed mee om te gaan. Volgens Martha Nussbaum is het goede van de mens breekbaar. We hebben volgens haar twee strategieën om met die kwetsbaarheid of breekbaarheid om te gaan: immuniseren of erkennen. Leg het verschil tussen beide strategieën uit. Beargumenteer vervolgens welke van de twee strategieën deze leerlingen volgens jou het best kunnen volgen. 24 Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-0311-a-o 11/11 einde