# Eindexamen Filosofie VWO 2018 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2018/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2018
tijdvak 2
maandag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie

Dit examen bestaat uit 17 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-0311-a-18-2-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina van het type 'opgave'. De pagina presenteert een casus over scepsis in de rechtspraak, met verwijzing naar bekende gerechtelijke dwalingen zoals de zaak Lucia de B., de Schiedammerparkmoord en de Puttense moordzaak. De tekst introduceert wetenschapsfilosoof Ton Derksen en zijn kritiek op de waarheidsvinding in de juridische praktijk, met name de 'fouten' in juridische redeneringen en het zelden heropenen van zaken. Vervolgens wordt in 'tekst 1' dieper ingegaan op de aard van waarheidsvinding in de rechtspraak, en de rol van empirische vragen versus juridische vragen, en het gebrek aan empirisch-wetenschappelijke scholing bij justitieel personeel. Er worden ook twee cognitieve instincten besproken (die kunnen leiden tot 'tunnelvisie' of 'confirmatievooroordeel'), die de waarheidsvinding beïnvloeden. De opgave bevat één vraag, gemarkeerd als '1' met 3 punten ('3p'). Van de student wordt gevraagd om uit te leggen wat de correspondentietheorie voor waarheid inhoudt, welk waarheidscriterium volgens Derksen wordt gebruikt bij cognitieve instincten, en of Derksens houding ten opzichte van waarheid aansluit bij wetenschappelijk scepticisme of pyrronisme. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of complexe figuren aanwezig, alleen tekstblokken.

### Pagina 3

Een van de rechtszaken die Derksen analyseert is de zaak Olaf H.
Olaf H. kocht een tweedehandsauto en ging, nadat hij had betaald en de
rekening door de autohandelaar had laten ondertekenen, even naar het
toilet. Toen hij terugkwam, zag hij hoe de vrouw van de autohandelaar
werd vermoord en ontdekte hij dat ook de autohandelaar zelf was
doodgeschoten. In paniek reed Olaf H. weg in zijn net gekochte auto. Hij
belde niet naar de politie, maar haalde onmiddellijk zijn Roemeense
vriendin op en reed met haar naar Roemenië.
Toen Olaf H. na twee dagen terugkwam, werd hij gearresteerd. Getuigen
hadden hem op de plaats delict gezien en van de onbekende schutter
werden geen sporen gevonden. Olaf H. werd veroordeeld tot levenslang.
Volgens Derksen heeft het OM in deze rechtszaak vooral vanuit het eigen
gelijk geredeneerd dat Olaf H. schuldig is. Het OM heeft volgens Derksen
te weinig gekeken of het bewijsmateriaal ook passend kon zijn voor een
sceptisch, alternatief scenario waarin er een andere dader is dan Olaf H.
En daar zijn best redenen voor. Getuigen bevestigen bijvoorbeeld dat Olaf
H. en zijn vriendin al maanden van plan waren om naar Roemenië te gaan
omdat haar visum was verlopen. De reis was dus misschien geen vlucht.
En Olaf H. belde niet naar de politie, omdat vrienden bij hem thuis een
wietplantage hadden.
Derksens opvatting zou je kunnen weergeven als een sceptische paradox,
waarbij de eerste bewering luidt: ‘Het OM weet dat Olaf H. de moordenaar
is’.
Het contextualisme en het relevantisme hanteren verschillende methoden
om vast te stellen of je iets weet. In bovenstaande context zou zowel
vanuit het contextualisme als vanuit het relevantisme de conclusie zijn
dat het OM niet weet dat Olaf H. de moordenaar is.
Geef de zaak Olaf H. weer als sceptische paradox.
Leg uit dat het OM niet weet dat Olaf H. de moordenaar is:
– volgens een contextualist en
– volgens een relevantist.
Om te laten zien hoe het OM redeneert, beschrijft Derksen de volgende
dialoog tussen de verdediging en het OM. Met de opmerkingen tussen
haakjes expliciteert Derksen de vooronderstellingen van het OM.
3p 2
VW-0311-a-18-2-o
3 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 4

tekst 2

Verdediging: Olaf H. kon niet schieten. Dan lukt het je om deze mensen
van een afstand elk met één schot door het hoofd te schieten.
OM: Olaf had geluk. (Hij moet geluk hebben, want hij heeft gemoord
en kon niet schieten.)
Verdediging: Er lag een verkoopbon met zijn naam in de la van de
autohandelaar. Een moordenaar afficheert zich niet op zo'n
manier!
OM: Olaf was in paniek, hij heeft de bon laten liggen. (Olaf was de
moordenaar. Hij heeft de bon laten liggen, dus hij moet in paniek
geweest zijn).
naar: Ton Derksen, Onterecht levenslang, in: Wijswgerig Perspectief, 2016

De verdediging problematiseert in tekst 2 kennisclaims over het
schulscenario van het OM. Derksen concludeert uit deze dialoog dat
zowel het onschuldscenario als het schulscenario 'gelijkelijk met het
bewijsmateriaal overweg kunnen' en dus niet discriminerend genoeg zijn
om tot een uitspraak te komen.
Kennisclaims kunnen onder andere pyrrhionistisch en cartesiaans worden
geproblematiseerd. De ene manier is te herkennen in de benadering van
de verdediging in tekst 2. De andere manier in de benadering van
Derksen op basis van tekst 2.
3p 3 Leg uit welke van de twee benaderingen pyrrhionistisch is en welke
cartesiaans.
Beargumenteer vervolgens of jij in het geval van deze rechtszaak de
cartesiaanse manier nuttig of nadelig vindt voor de rechter.

Volgens Derksen zoekt het OM te veel naar bevestiging van wat het al
denkt. Dit is volgens Derksen een methodologische fout.
2p 4 Karl Popper geeft een methode om tot een theorie of bewijs te komen.
Leg uit:
– dat de genoemde methodologische fout is op te lossen met een
methode gericht op falsificatie en
– dat Derksens opvatting daarom aansluit bij de wetenschapsopvatting
van Popper.

VW-0311-a-18-2-0 4/14 lees verder ►►►


### Pagina 5

Om foute veroordelingen op grond van ‘passend bewijsmateriaal’ te voorkomen, is in Nederland bij wet vastgelegd dat de rechter minstens twee bewijsmiddelen moet hebben om iemand te mogen veroordelen. Bijvoorbeeld de verklaring van de verdachte en een verklaring van een onafhankelijke deskundige. Daarnaast moet de rechter overtuigd zijn zonder dat er sprake is van gerede twijfel. Dit geeft de rechter de mogelijkheid om uiteindelijk toch niet te veroordelen, ook als er wel twee bewijsmiddelen zijn. Derksen vindt deze toevoeging van het overtuigd-zijn niet voldoende.

tekst 3

De wet zegt er niet bij wanneer de rechter overtuigd moet zijn. De Nederlandse juristen hebben hier wat op gevonden: het sprongetje van Scholten. Een rechter wikt en weegt en kan voelt hij aan zijn water’, zoals de ex-voorzitter van de Raad van de Rechtspraak zei, dat de verdachte echt de dader is. Hij neemt dus een intuïtieve sprong van onzekerheid naar zekerheid.

naar: Ton Derksen, 2016

Als Derksen gelijk heeft, zou je op basis van het sprongetje van Scholten Nederlandse rechters bij het tot standkomen van een veroordeling wellicht een gebrek aan integriteit ten opzichte van hun wereldbeeld kunnen verwijten.

3p 5 Leg uit dat ‘het sprongetje van Scholten’ abductief is. Geef vervolgens met deze abductie een argument voor en een argument tegen bovenstaand verwijt.

Omdat er vaak geen sluitend bewijs is voor een moord, komt het in het Nederlandse rechtssysteem bijna altijd aan op het overtuigd-zijn van de rechter. Volgens Derksen is het onmogelijk dat rechters hun overtuigingen zo verantwoordelijk worden veroordeeld. Agrippa zou het met Derksen eens zijn over de onmogelijkheid van verantwoorde opvattingen. Volgens Derksen moet deze onmogelijkheid van verantwoorde overtuigingen van rechters ertoe leiden dat het Nederlandse rechtssysteem wordt aangepast. Hij wil dat zaken makkelijker heropend kunnen worden dan nu het geval is, zodat vonnissen ook vaker kunnen worden herroepen: liever een schuldige vrij dan een onschuldige in het gevang.

VW-0311-a-18-2-o 5 / 14 lees verder ► ► ►


### Pagina 6

De vraag of het Nederlandse rechtssysteem moet worden aangepast zoals Derksen voorstelt, kan je benaderen vanuit verschillende ethische theorieën.
4p 6 Leg met de drie onderdelen van Agrippa's trillema uit dat het onmogelijk is dat rechters nooit meer een onschuldige veroordelen.
Geef vervolgens twee argumenten om het rechtssysteem aan te passen zodat zaken makkelijker heropende kunnen worden:
één vanuit de plichtethiek en
één vanuit de gevolgenethiek.
Maak tot slot een afweging tussen deze twee ethische argumenten aan de hand van het onderscheid tussen de instrumentele en intrinsieke waarde van de mens.
VW-0311-a-18-2-o
6 / 14
lees verder

### Pagina 7

Opgave 2 Over zekerheid en pijn

Veel mensen gaan ervan uit dat hun ervaringen en gedachten alleen voor
hen zelf toegankelijk zijn, en die van anderen alleen voor die ander. Neem
bijvoorbeeld de ervaring van pijn. De ene persoon die zijn knie stoot kan
gewoon door, de ander zegt te vergaan van de pijn – maar of zij wel
dezelfde pijn voelen kun je niet zeggen. Alleen jij zelf voelt jouw pijn,
iemand anders kan jouw pijn niet voelen. Dat betekent echter dat we nooit
kunnen weten of we bij het voelen van pijn hetzelfde voelen als een
ander, terwijl we wel heel zeker lijken te zijn over onze eigen beleving van
pijn.
Zowel het conceptueel scepticisme als het solipsisme gaat ervan uit dat
onze eigen belevingen voor onszelf zeker zijn, en dat bovendien de
toegang tot deze belevingen volledig privé is.
Ook in de filosofie van Descartes wordt aangenomen dat onze gedachten
en ervaringen volledig privé zijn. Terwijl Descartes juist probeert te
ontsnappen aan zowel scepticisme als solipsisme door zekere kennis van
de buitenwereld te zoeken. Descartes' gedachte-experiment van de
methodische twijfel kent twee fasen: het begint met de twijfel-fase die leidt
tot de conclusie 'cogito ergo sum'. Na die conclusie begint de tweede fase
waarin alle twijfel weer wordt weerlegd.
3p 7 Leg uit dat het solipsisme immuun is voor het conceptueel scepticisme.
Geef daarna de twee denkstappen volgend op het cogito waarin
Descartes tot zekere kennis over de buitenwereld komt.
Leg ten slotte uit dat Descartes' conclusie ‘ik denk dus ik ben' tot
conceptueel scepticisme kan leiden.

Volgens de filosoof Ludwig Wittgenstein moeten we ons afvragen wat het
precies betekent als we zeggen ‘ik heb pijn'. Wittgenstein denkt niet dat
woorden betekenis krijgen omdat ze ergens naar verwijzen. De zin ‘ik heb
pijn' verwijst volgens hem dus niet naar een of andere innerlijke ervaring
die vervolgens wel of niet toegankelijk is voor anderen.
De zin ‘ik heb pijn' begrijpen we volgens Wittgenstein omdat we hem op
een bepaalde manier gebruiken in de praktijk. De betekenis van woorden
komt volgens hem dus tot stand in het gebruik. Hij noemt deze
gebruikscontext van woorden een ‘taalspel’.
Wittgenstein legt zijn idee van het taalspel uit met het gedachteexperiment van het kevertje in een doosje:

VW-0311-a-18-2-o 7 / 14 lees verder >>>

### Pagina 8

tekst 4
Veronderstel dat iedereen een doosje zou hebben, en dat daarin iets zat dat
wij ‘kever’ noemen. Niemand kan ooit in het doosje van een ander kijken; en
iedereen zegt dat hij alleen doordat hij naar zijn kever heeft gekeken weet wat
een kever is. – Dan zou het toch kunnen dat iedereen een ander ding in zijn
doosje had. Ja je zou je kunnen voorstellen dat zo’n ding voortdurend
veranderde. – Maar als het woord ‘kever’ van deze mensen nu toch een
gebruik had? – Dan zou het niet de aanduiding van een ding zijn. Het ding in
het doosje maakt helemaal geen deel uit van het taalspel; zelfs niet als een
iets: want het doosje zou ook leeg kunnen zijn.
naar: Wittgenstein ‘Filosofische onderzoekingen’, fragment 293, 1953

Volgens Wittgenstein gaan veel filosofische redeneringen over
pseudoproblemen. Hij probeert deze problemen te ontmaskeren door het
gebruik en daarmee de betekenis van de woorden te onderzoeken.
2p 8 Leg met een citaat uit tekst 4 uit dat volgens Wittgenstein de betekenis
van pijnuitspraken niet afkomstig kan zijn van privé-ervaringen.
Leg vervolgens uit dat het probleem van andere geesten daarom een
pseudoprobleem is volgens Wittgenstein.

Wittgenstein is het niet eens met de traditionele analyse van kennis.
Dat geldt ook voor Edmund Gettier.
2p 9 Geef de traditionele analyse van kennis.
Leg vervolgens met een voorbeeld van een Gettier-geval uit wat het
probleem is met deze analyse van kennis.

Wittgenstein bespreekt in zijn publicatie ‘Over zekerheid’ allerlei
onderwerpen die verband houden met het scepticisme. Hij bespreekt
onder andere het bewijs voor het bestaan van de buitenwereld van zijn
voorganger in Cambridge, George Moore. Moore probeert het bestaan
van de buitenwereld te bewijzen op grond van het gezond verstand. Hij
doet dat door allereerst het gebruik van ‘gezond verstand’ te verdedigen.
In zijn artikel ‘Een verdediging van het gezond verstand’ schrijft hij:

tekst 5
De meeste mensen die menselijke lichamen hebben, geboren zijn, en een
bepaalde tijd leven op aarde en die gedurende de tijd dat ze leven vele
verschillende ervaringen hebben gehad, hebben kennis.
Ze hebben kennis van zichzelf, hun eigen lichaam. Van het feit dat ze na de
geboorte zijn gegroeid. Van het feit dat ze hun leven lang met beide voeten
bovenop de aarde staan (of op zijn minst dicht bij de aarde)

naar: Moore, A Defence of Common Sense, 1925

VW-0311-a-18-2-o 8 / 14 lees verder

### Pagina 9

Met dergelijke alledaagse overtuigingen, die volgens Moore onderdeel zijn
van het gezond verstand, geeft hij een bewijs voor het bestaan van de
buitenwereld.
Om zijn argumenten kracht bij te zetten geeft Moore drie criteria voor een
goed bewijs waaraan hij zijn bewijs voor het bestaan van de buitenwereld
toetst.
Ondanks dat Moore vindt dat hij een goed bewijs geeft voor het bestaan
van de buitenwereld, voldoet zijn bewijs volgens critici niet aan zijn eigen
criteria, omdat de premisse niet verschilt van de conclusie.
3p 10 Leg met tekst 5 uit dat Moore met een beroep op gezond verstand de
redenering van de scepticus omdraait.
Geef vervolgens Moores bewijs voor het bestaan van de buitenwereld.
Leg tot slot uit dat in Moores bewijs zijn premisse niet verschilt van de
conclusie.
Volgens Moore hebben we geen enkele reden om te twijfelen aan de
uitspraken over de buitenwereld die we op grond van gezond verstand
aannemen. Hij vergelijkt deze uitspraken met uitspraken die we doen als
we zeggen dat we pijn hebben. We hebben in beide gevallen geen reden
om te twijfelen aan de waarheid van de uitspraken, of we nou weten dat
we pijn hebben of weten dat we gegroeid zijn na onze geboorte. De
zekerheid van je eigen beleving is volgens Moore gelijk aan de zekerheid
van veel simpele beweringen over de buitenwereld.
Ook Bertrand Russell vraagt zich af wat we zeker kunnen weten. Volgens
Russell zijn er directe en onbetwijfelbare kennisuitspraken over de
waarneming mogelijk. Daarmee lijkt hij het oneens te zijn met Moore.
2p 11 Neem de simpele bewering dat je weet dat de aarde bestaat.
Leg met deze simpele bewering Russells onderscheid tussen kennis door
vertrouwdheid en kennis door beschrijving uit.
Leg vervolgens uit dat Russell het daarom niet eens zou zijn met Moore
dat we net zo zeker zijn over onze belevingen als over de simpele
bewering dat de aarde bestaat.
Een scepticus zal het niet eens zijn met Moore dat we zekerheid kunnen
bereiken. Maar die scepticus heeft daarbij volgens Wittgenstein wel een
probleem. De scepticus formuleert zijn twijfel in taal. Omdat hij zijn twijfel
formuleert in taal kan de betekenis van zijn woorden zelf niet betwijfelbaar
zijn, anders kan hij zijn twijfel niet uitdrukken in die taal.
Je kunt volgens Wittgenstein dus niet echt twijfelen aan de uitspraak 'ik
groei na mijn geboorte' omdat je dan ook zou moeten twijfelen aan de
betekenis van de woorden in die zin.
En dat kan niet volgens Wittgenstein, want als je die betekenis zelf in
twijfel zou moeten trekken, kun je de twijfel niet meer onder woorden
brengen. Je weet wat de zin ‘ik groei na mijn geboorte’ betekent omdat je
weet wat die woorden in het gebruik betekenen. Deze zin kan op zichzelf
dus niet betwijfeld worden.
VW-0311-a-18-2-0 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

Wittgenstein noemt dit soort zinnen die op zichzelf niet betwijfeld kunnen worden 'scharnierzinnen'. Deze 'scharnierzinnen' vormen volgens Wittgenstein de grens van onze twijfel en het zijn ook precies de uitspraken die Moore wil aannemen op grond van gezond verstand. Een scepticus zou echter nog steeds blijven beweren dat de wereld toch anders zou kunnen zijn dan misschien niet uitdrukken. Je zou dan nog steeds kunnen twijfelen aan de zekerheid van deze 'scharnierzinnen' en dus aan onze kennis als geheel.
John Austin beargumenteert ook dat er grenzen zijn aan onze twijfel, maar op heel andere gronden. Volgens Austin hoef je niet eindeloos de twijfel van de scepticus te blijven beantwoorden en is het op een bepaald moment genoeg.
3p 12 Leg uit wanneer er volgens Austin genoeg getwijfeld is.
Geef vervolgens aan waarin zijn antwoord aan de scepticus verschilt van dat van Moore.
Leg tot slot uit of Wittgensteins 'scharnierzinnen' volgens Austin genoeg zouden zijn om met de sceptische twijfel te stoppen.

VW-0311-a-18-2-0 10 / 14 lees verder 

### Pagina 11

Opgave 3 Kleuwaarneming en de buitenwereld
Bestaan kleuren echt of zijn ze een illusie?
Is kleurwaarneming afhankelijk van de geest?
Krijgen we met het zien van een kleur een ware afbeelding van de
buitenwereld?
Volgens de Engelse filosofe M. Chirimuuta moeten we opnieuw nadenken
over wat ‘waarnemen van de buitenwereld’ precies betekent.
In haar boek ‘Outside color’ uit 2015 bespreekt ze bovenstaande vragen:

tekst 6
Filosofen hebben een slechte reputatie als het gaat om twijfelen aan
vaststaande feiten. Wat is zekerder dan de overtuiging dat de wolkeloze
hemel, op een zomerse namiddag, blauw is?
Toch kunnen we ons in alle ernst afvragen of de hemel ook blauw is voor de
vogels die daar vliegen en die andere ogen hebben dan wij. En wat als we de
vlag van de Verenigde Naties, die dezelfde hemelblauwe kleur heeft, half in
de schaduw en half in de volle zon plaatsen? Dan zal de ene helft donkerder
blauw zijn dan de andere helft. Wat is de echte kleur van de vlag?
Kleuren lijken te veranderen als het licht verandert en als we de voorwerpen
er omheen verplaatsen. Betekent dit dat de kleuren zelf veranderen?
bron: Chirimuuta, The reality of color is perception, 2015

3p 13 In de filosofie wordt onderscheid gemaakt tussen drie soorten
scepticisme: metafysisch, epistemologisch en conceptueel scepticisme.
Leg uit dat elk van deze drie soorten scepticisme herkenbaar is in tekst 6.

2p 14 In de traditionele kennisleer is veel discussie geweest over de relatie
tussen waarneming en het bestaan van een buitenwereld. In deze
discussie levert Berkeley kritiek op Locke.
Leg met het onderscheid tussen primaire en secundaire kwaliteiten uit of
kleurwaarneming het bestaan van een onafhankelijke buitenwereld kan
bevestigen:
— volgens Locke en
— volgens Berkeley.

VW-0311-a-18-2-o 11 / 14 lees verder

### Pagina 12

Met een optische illusie in tekst 7 wordt eenvoudig aangetoond dat
kleuren niet corresponderen met golflengtes.
In deze illusie nemen mensen een deel van een schaakbord waarop
een cilinder staat. Vakje A en vakje B lijken een verschillende kleur te
hebben, de ene licht en de andere donker, maar bij metingen blijkt het om
precies dezelfde golflengte te gaan. Uitgaande van de golflengte is er dus
geen verschil in kleur. Mensen betrekken in deze situatie de omgeving in
hun waarneming waardoor ze de schaduw waarnemen die de cilinder op
het schaakbord werpt. Onze hersenen interpreteren deze situatie anders
dan een computer zou doen en we nemen daarom, in tegenstelling tot een
computer, een verschil in kleur tussen vakje A en B waar:

tekst 7
[FIGUUR: Een afbeelding van een schaakbord met een cilinder erop. Op het schaakbord staan de letters A en B in twee vakjes.]
Metingen tonen aan dat vakje
A en vakje B van de
afbeelding hiernaast dezelfde
golflengte hebben. Het
verschil in kleur dat wij
waarnemen, zou daarom een
illusie zijn.
Dit afdoen als illusie
veronderstelt echter dat we
er voor de gek zijn gehouden,
maar eigenlijk is de
menselijke waarneming beter
in staat om de afbeelding
goed in te schatten.
nar: Harris, Does color
even exist? 2015

Illusies vormen een probleem voor het realisme ten aanzien van de
buitenwereld. Thomas Reid probeert dit probleem op te lossen op basis
van het gezond verstand.
Een oplossing voor het probleem van illusies voor het direct realisme is
het onderscheid tussen naïef realisme en wetenschappelijk realisme.
3p 15 Leg met het voorbeeld van de illusie uit tekst 7 het verschil tussen het
naïef realisme en het wetenschappelijk realisme uit.
Geef vervolgens met tekst 7:
een argument voor Reids gebruik van 'gezond verstand' en
een argument tegen Reids gebruik van 'gezond verstand'.

VW-0311-a-18-2-0
12 / 14
lees verder ▶▶▶

### Pagina 13

De nieuwe theorie van kleurwaarneming heeft overeenkomsten met de
dispositionele benadering van kleur. Kleuren kunnen worden beschouwd
als respons-afhankelijke eigenschappen voor menselijke waarneming: een
kleur is de manier waarop een bepaalde prikkel op een waarnemer
overkomt, én de manier waarop een waarnemer die prikkel waarneemt.
Daarom zouden we volgens de nieuwe theorie anders over kleuren
moeten spreken. In plaats van dat we zeggen dat we een blauwe hemel
zien, zouden we beter kunnen zeggen dat we een blauwige waarneming
van de hemel hebben. Volgens de nieuwe theorie van kleurwaarneming is
kleur geen kwaliteit van een object maar de kwaliteit van een
waarnemingsproces, zoals dat door ons wordt ervaren.
Vanuit een sceptische benadering zouden we de nieuwe theorie kunnen
onderwerpen aan het scenario van spectruminverse.
Voor functionalisten vormt dit sceptische scenario echter geen probleem.
Leg met het onderscheid tussen binnenwereld en belevingswereld uit of
de nieuwe theorie van kleurwaarneming:
– functionalistisch is en
– bestand is tegen het sceptische scenario van spectruminverse.
2p 16
De op de nieuwe theorie van kleurwaarneming lijkende dispositionele
benadering van kleur, gaat in haar analyse uit van normale menselijke
waarnemers. Maar wat als we uitgaan van niet-normale menselijke
waarnemers?
De meeste mensen hebben drie typen kegeltjes in hun ogen, waarmee ze
ongeveer een miljoen kleuren kunnen onderscheiden.
Mensen die kleurenblind zijn, hebben net als veel andere zoogdieren
maar twee typen kegeltjes, waardoor ze slechts tienduizend kleuren
kunnen waarnemen.
Maar er zijn ook mensen die vier typen kegeltjes hebben, zogeheten
tetrachromaten, waardoor ze in staat zijn om honderd miljoen kleuren te
zien. Een van deze mensen is kunstenares Concetta Antico:

tekst 8
Als de in Californië gevestigde kunstenares Concetta Antico ’s nachts omhoog
kijkt naar de hemel, ziet ze die niet als diepzwart. De hemel verandert voor haar
’s nachts in stralende tinten blauw, violet en groen.
Antico zegt dat ze zelfs de gloed rond sterren kan zien. En de maan is omgeven
door regenboogtinten. Voor Antico is de nachtelijke hemel vol leven en kleur.

naar: redditblog.com – What’s a tetrachromat? – 2015

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

VW-0311-a-18-2-0
13 / 14
lees verder

### Pagina 14

In haar schilderijen wil Antico haar wereld laten zien. Haar schilderijen zijn
daarom kleurrijk als droombeelden of hallucinaties. Bewonderaars van
Antico's schilderijen menen via haar schilderijen te kunnen weten hoe
haar wereld eruitziet.
Toch kun je je afvragen of dit terecht is en of normale menselijke
waarnemers Antico's wereld überhaupt mooi zouden kunnen vinden.
De formule van respons-afhankelijkheid redt kleuren van puur
subjectivisme. Er zijn filosofen die ook esthetische waarden op dezelfde
manier van puur subjectivisme willen redden.
Volgens Hume is de overtuiging dat we de (buiten)wereld waarnemen
altijd een product van de verbeelding. Hume's positie wordt verduidelijkt
door het voorbeeld van gewone waarnemers die naar Antico's schilderijen
kijken.
3p 17 Leg uit dat het voorbeeld van Antico's schilderijen de opvatting van Hume
over de buitenwereld kan verduidelijken.
Geef vervolgens een argument voor én een argument tegen de stelling
dat esthetische waarden als respons-afhankelijke eigenschappen
beschouwd kunnen worden.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-18-2-o
14 / 14
einde