# Eindexamen Filosofie VWO 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2017
tijdvak 1
vrijdag 19 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-17-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Een sceptische schnauzer en een sceptische arts

Op de achterflap van een bundel korte verhalen van Annelies Verbeke staat in grote rode letters: “Veronderstellingen kunnen de geestelijke gezondheid ernstige schade toebrengen!” Haar personages bekijken het leven door de bril van veelal verkeerde veronderstellingen. In de bizarre verhalen van Verbeke is alles mogelijk.
Het openingsverhaal gaat over iemand die is geïncarneerd als hond, een schnauzer. Het verhaal wordt, in de ik-persoon, vanuit zijn perspectief verteld.
De schnauzer richt zich in tekst 1 tot God (die hij ‘Vader’ noemt en met U aanspreekt) om zich te beklagen over het feit dat hij in de gedaante van een hond – en dan nog wel een schnauzer – is geïncarneerd.
De schnauzer maakt een existentiële crisis door.

tekst 1

[FIGUUR: Een close-up van een schnauzer die de camera aankijkt.]

Er zijn momenten waarop ik me afvraag of U wel bestaat, of U niet een afgeleide bent van mijn op hol geslagen fantasie, de waan die me ervan heeft overtuigd een hulpeloze verlosser te zijn. Besta ik zelf wel, Vader?
Is dit een woonkamer, zijn mijn baasjes echt?

Ben ik de hallucinatie van een mens, opgesloten in een witte kamer met een geur, blaffend als een hond, ongrijpbaar voor diagnoses?
naar: Annelies Verbeke, Veronderstellingen, 2012, Breda

De schnauzer vraagt zich af of hij wel bestaat en of zijn baasjes echt zijn. Volgens George Berkeley kan alleen een idealistische positie scepticisme vermijden. Berkeley neemt zowel een subjectief als een objectief idealistische positie in.
Scepticisme kan onderscheiden worden in metafysisch, epistemologisch en conceptueel scepticisme.
3p 1 Leg uit dat de schnauzer in tekst 1 vragen stelt die blijk geven van metafysisch scepticisme.
Geef vervolgens aan onder welke voorwaarde de baasjes van de schnauzer bestendig bestaan volgens Berkeleys subjectief idealisme.
Geef ten slotte aan onder welke andere voorwaarde de baasjes van de schnauzer bestendig bestaan volgens Berkeleys objectief idealisme.

VW-0311-a-17-1-o 2/12 lees verder ►►►

### Pagina 3

In tekst 1 overweegt de schnauzer de mogelijkheid dat hij zelf een
hallucinatie van een mens is.
Voor het naïefisme is het een probleem dat mensen – en in het
verhaal van Verbèke een hond – soms onderhevig zijn aan illusies of
hallucinaties. Direct realisten, bijvoorbeeld Thomas Reid, relativeren dit
probleem.
Het indirect realisme van bijvoorbeeld Locke kan tot scepticisme leiden.
De klassieke definitie van waarheid is de correspondentietheorie. Een van
de vooronderstellingen van de correspondentietheorie van waarheid is dat
er een werkelijkheid bestaat onafhankelijk van onze kennis.
4p 2 Leg uit dat het feit dat mensen kunnen hallucineren een probleem vormt
voor het naïefisme, maar niet voor het direct realisme van Reid.
Beargumenteer vervolgens met een weergave van de correspondentie-
theorie van waarheid, dat het indirect realisme van Locke tot scepticisme
kan leiden.
Reid is een van de grootste pleitbezorgers van het direct realisme. Hij
bekritiseert de waarnemingstheorie van Locke, Hume en Berkeley, die hij
de ‘theory of ideas’ noemt. Reid vindt dat het direct realisme een betere
filosofische theorie over waarneming van de werkelijkheid is dan de
‘theory of ideas’.
Volgens Reid heeft de schnauzer in het verhaal van Verbèke geen goede
redenen om te betwijfelen dat hij bestaat, dat hij in een woonkamer is en dat
zijn baasjes echt zijn.
2p 3 Leg met twee kritiekpunten op de ‘theory of ideas’ uit dat de schnauzer
volgens Reid geen goede reden heeft om te betwijfelen dat hij zich in een
woonkamer bevindt.
De bundel van Verbèke heet ‘Veronderstellingen’. In deze bundel leiden
absurde veronderstellingen tot grappige verhalen. In wetenschappelijk
onderzoek zijn veronderstellingen soms van levensbelang.
Verbèke heet in haar bundel ook een verhaal over de arts Ignaz
Semmelweis opgenomen. Deze arts is in de filosofie bekend geworden
doordat de Duitse wetenschapsfilosoof Hempel zijn werk over
kraamvrouwenkoorts gebruikt heeft om te laten zien hoe wetenschappelijk
onderzoek functioneert.
Dankzij Semmelweis kennen we de oorzaak van de hoge sterfte van
vrouwen in het kraambed. Hij heet ontdekt dat kraamvrouwenkoorts
veroorzaakt wordt door infecties die gemakkelijk voorkomen
worden als artsen hun handen desinfecteren.
In tekst 2 is Semmelweis in gesprek met zijn collega’s, onder wie Carl
Braun, die hem niet gelooft.
VW-0311-a-17-1-o 3 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 4

tekst 2

– "Toen ik aan het werk ging in de Eerste Obstetrische (verloskundige) Kliniek
van het Algemeen Ziekenhuis in Wenen, piekte de kraambedsterfte daar, in
tegenstelling tot die in de Tweede Obstetrische Kliniek van hetzelfde
ziekenhuis. Vrouwen vielen tijdens hun weeën voor me op de knieën, ze
smeekten me.
Ze smeekten me om naar de Tweede Kliniek te worden gebracht, die met de
vroedvrouwen, sommigen verkozen zelfs op straat te bevallen. Meer dan eens
zag ik enkele dagen later, op mijn dienst, het leven uit zo’n vrouw wegvloeien,
het leven dat ze had geschonken moederloos achterlaten. (...)
Alles onderzocht ik. Lag het aan de manier van kleren strijken? Aan het dieet?
Wat deden de studenten van de Eerste Kliniek anders dan de vroedvrouwen
van de Tweede? (...)
Maar dan: ah! Een offer. Dat was de dood van mijn vriend, die goede Jakob
Kolletschaka: een offer! Jakob overleed enkele dagen nadat een student hem
tijdens een autopsie per ongeluk had gestoken met een scalpel. Toen ik het
kadaver, Jakobs lichaam, onderzocht, herkende ik de pathologie meteen: dit
was een openbaring! Dit was hoe kraamvrouwenkoorts eruitzag! En ik begreep
het: de ontstekingen waren niet uit het lichaam ontstaan, er niet uit de lucht op
– ‘Ignaz!’
naar: Annelies Verbeke, Veronderstellingen, 2012, Breda

Dokter Braun onderbreekt Semmelweis door zijn voornam om te roepen.
Collega Braun gelooft namelijk niet dat Semmelweis de oplossing van
kraamvrouwenkoorts gevonden heeft. Op de achtergrond van de discussie
tussen deze twee dokters speelt de vraag wat betrouwbare kennis is.
De wetenschapsfilosoof Hempel, een lid van de Wiener Kreis, gebruikt in
een bekend artikel de ontdekking van Semmelweis om het verschil tussen
de context van ontdekking en context van verantwoording uit te leggen.
Niet alleen in het ziekenhuis in Wenen in de negentiende eeuw, maar ook
in de wetenschapsfilosofie is de vraag naar criteria voor betrouwbare
wetenschappelijke kennis en onbetrouwbare pseudowetenschappelijke
theorieën van belang. Dat is het zogenaamde demarcatieprobleem.
De filosofen van de Wiener Kreis maken gebruik van het onderscheid
tussen twee contexten: de context van ontdekking en de context van
verantwoording.
4p 4 Geef met een voorbeeld uit tekst 2 aan:
– wat de context van ontdekking inhoudt en
– wat de context van verantwoording inhoudt.
Geef vervolgens aan wat de Duhem-Quine-stelling inhoudt.
Leg ten slotte uit dat verificatie en falsificatie volgens de Duhem-
Quine-stelling niet voldoen als demarcatiecriterium voor
wetenschappelijkheid.

VW-0311-a-17-1-o 4 / 12 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.ssl-leiden.nl. Pagina: 541

### Pagina 5

Dokter Braun onderbrak Semmelweis door zijn voornam te roepen. Het
verhaal gaat verder:

tekst 3

Ignaz Semmelweis ontwaakte uit de roes waarin hij steeds verkeerde als hij de
ontdekking herbeleefde. De meeste gezichten rond de tafel keken stuurs, een
tweetal potentieel meelijden.
(...)
Soms vroeg Ignaz zich af of de bewijzen voor zijn stelling zouden worden
aanvaard, mocht een andere man ze hebben onderbouwd, iemand die ze wel
mochten. Ze hadden er tienduizenden doden voor over om hem te dwarsbomen.
(...)
"Bleekwater kan wat irritatie opleveren, maar dat weegt niet op tegen de enorme
afname van sterfgevallen die zich (...) liet optekenen. Tijdens de eerste jaren dat
ik als arts aan Sint-Rochus verbonden was, heeft het handenwassen de
kraambedsterfte vrijwel geëlimineerd.
En daarna ging ze weer omhoog. Er zijn geen bewijzen, professor Semmelweis."
Er waren gaandeweg weer meer vrouwen omgekomen. Hij verdacht zijn collega's
ervan de infectie opzettelijk te hebben verspreid, om hem ongelijk te kunnen
geven. Ook daar waren geen bewijzen voor.

naar: Annelies Verbeke, Veronderstellingen, 2012, Breda

Semmelweis heeft ontdekt dat het wassen van handen met bleekwater
een goede manier was om te desinfecteren en om zo kraamvrouwen-
koorts te voorkomen.
Hij denkt dat collega Braun hem niet gelooft omdat hij hem niet mag.
Daarom krijgt hij de indruk dat Braun van hem meer bewijzen verwacht
dan hij van anderen zou verwachten. Braun wil nota bene zijn handen niet
wassen met bleekwater, omdat hij daar jeuk van krijgt.
Semmelweis is er daarentegen van overtuigd dat hij weet dat een
gebrekkige hygiëne de oorzaak van kraamvrouwenkoorts is.
Volgens John Austin vergt kennis niet dat alle alternatieve beschrijvingen
uitgesloten kunnen worden. Austin maakt onderscheid tussen ‘weten dat'
en ‘bewijzen dat'. Semmelweis zegt dat hij weet dat handen wassen
kraamvrouwenkoorts kan voorkomen.
3p 5 Leg met het onderscheid tussen ‘weten dat' en ‘bewijzen dat' uit dat Braun
volgens Austin een bewijs mag vragen van Semmelweis.
Leg vervolgens uit dat Semmelweis daarbij volgens Austin niet alle
alternatieve sceptische scenario's hoeft uit te sluiten.
Leg ten slotte met het contextualisme uit dat Semmelweis hogere eisen
aan de kennis van Braun kan stellen dan Braun aan de kennis van
Semmelweis.

VW-0311-a-17-1-o
5 / 12
lees verder

### Pagina 6

Opgave 2 Leidraad voor een sceptische levenswandel

Wanneer een scepticus betwijfelt of er waarheden zijn
waarop we ons leven kunnen bouwen en zelfs betwijfelt of er überhaupt
een buitenwereld is, wat kan hij dan eigenlijk nog van zijn leven verlangen
en verwachten?
Volgens filosoof en scepticus Henri Oosthout, schrijver van het boek Van
de afgrond en de troost. Leidraad voor een sceptische levenswandel, zal
een mens genoegen moeten nemen met een bescheiden rol in de wereld.
Alles wat een mens als mooi, goed en waardevol beschouwt, is volgens
Oosthout namelijk zonder grond: de werkelijkheid lijkt rijk en veelvormig,
maar is ook bodemloos en onpeilbaar.

tekst 4

[FIGUUR: Boekcover met de titel "HENRI OOSTHOUT Van de afgrond en de troost Leidraad voor een sceptische levenswandel"]

Het menselijke leven is morsig en onbeduidend, het
menselijke bewustzijn vol eigenwaan, het menselijke
denken in illusies gevangen. Verzet tegen de eindigheid
is vruchteloos, verlangen naar vrijheid onvervulbaar,
universeel weten schijn. Wie zoekt naar de eeuwigheid,
het absolute, de diepste waarheid, vindt eenvoudig leegte.
Het zoeken naar een diepere grond ontsnapt niet aan de
vraag wat de grond is van de grond is en wat de zin van het
leven en van het universum bij God ligt, wat is dan de zin
van God? Het is niet evident dat er eeuwige waarheden
en absolute normen bestaan, het is niet evident dat het
universum een doel en ons leven een diepe zin heeft.
De ‘kathedralen’ rusten op drijfzand en hun bouwers zijn tot op heden
onmachtig gebleken om ook maar één enkele van de grote levensvragen
bevredigend, laat staan definitief, te beantwoorden, of zelfs maar aannemelijk
te maken dat deze vragen enige betekenis hebben.

naar: Henri Oosthout, Van de afgrond en de troost, 2012, Mechelen

Een aantal beweringen in tekst 4 zou je kunnen opvatten als een variant
op de problemen in Agrippa’s trilemma. Zo zou je bijvoorbeeld het
probleem van coherentie, opvattingen die samenhangen maar toch onjuist
kunnen zijn, kunnen herkennen in de beweringen van Oosthout. Als het
menselijk bewustzijn, zoals Oosthout stelt, vol eigenwaan is, het denken
in illusies gevangen is en het universele weten schijn is, dan wijst dat erop
dat onze opvattingen schijnbaar mooi samenhangen, maar toch onjuist
kunnen zijn.
3p 6 Leg elk van de twee andere problemen van Agrippa’s trilemma uit met
een opvatting in tekst 4.
Leg vervolgens uit dat de drie problemen van het trilemma samenhangen,
door te laten zien dat als je de problemen wilt oplossen, je vanzelf op de
andere problemen van het trilemma stuit.

VW-0311-a-17-1-o
6 / 12
lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.ssl.nl.

### Pagina 7

3a (4p) Het wereldbeeld van de scepticus hoeft volgens Oosthout niet tot somberheid te leiden. De gewaarwording van de orde in de natuur en in het denken kan troost bieden. De kunst is volgens Oosthout om blijmoedig te filosoferen over de leegte die zich hult in schoonheid. Daarmee onderscheidt de echte scepticus zich volgens Oosthout van de twijfelaar. Als Oosthout verder uiteenzet wat een echte scepticus is, verwijst hij naar de omschrijving van het pyrrronisme door Sextus Empiricus.
– welke rol ‘opschorting’ speelt in het bereiken van onverstoorbaarheid,
– en
– in welk opzicht hij daarbij wel een doctrine heeft en in welk opzicht niet.

Oosthout vraagt zich af waarom de scepticus zich nog zou inspannen om prestaties te leveren, of waarom hij zijn leven zou vragen voor een ideaal. Als andere geesten en de buitenwereld niet eens bestaan, waarom zou de solipsistische scepticus dan nog uit bed komen? Dromen dat de wereld bestaat, kan immers ook liggend. Oosthout schrijft:

tekst 5

De solipsist belichaamt het ‘schandaal van de filosofie’, de extreemste vorm van filosofisch scepticisme. Maar het solipsisme is niet slechts onweerlegbaar, het is ook zonder belang; het verandert niets aan wat voor mij op dit moment evident is, namelijk dat iets mij tegenstreeft. Er is in de dingen en zelfs in mijn eigen wezen, een onontkoombaarheid, een weerstand en een hardnekkigheid, die wij ‘werkelijkheid’ noemen.
Niet de dingen ervaar ik, maar hun werkingen. Het ding lijkt daarginds, buiten mij en dus ongrijpbaar voor mij te zijn (Immanuel Kants beruchte *Ding an sich*), maar de hardnekkigheid van de aan de dingen toegeschreven werkingen is onmiskenbaar.

naar: Henri Oosthout, *Van de afgrond en de troost*, 2012, Mechelen

Immanuel Kant verwoordde het ‘schandaal van de filosofie’ en postuleerde het bestaan van een buitenwereld.
George Moore meent te kunnen bewijzen dat er een buitenwereld bestaat en stelt drie voorwaarden aan een strikt bewijs.
Oosthout begrijpt de werkelijkheid als de werking van de dingen. Hij vindt dat deze werking onmiskenbaar is en daarom als een bewijs voor het bestaan van de werkelijkheid geldt.
3p 8 Leg uit wat Kant er volgens Moore toe bracht van het ‘schandaal van de filosofie’ te spreken.
Geef Moores drie voorwaarden voor een strikt bewijs en beargumenteer of je het eens bent met Oosthouts bewijs uit tekst 5 voor het bestaan van de werkelijkheid.

VW-0311-a-17-1-o
7 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 8

Oosthout vraagt zich af of een scepticus nog een moreel leven kan leiden;
gelukkig kan zijn, lief kan hebben, in een maatschappij kan functioneren
en een fatsoenlijk mens met idealen kan zijn.
Oosthout beschrijft een sceptische ethiek:

tekst 6

De scepticus erkent het absurde. Hij heeft zich bevrijd van de aanmatiging dat
het leven alleen leefbaar is als het wordt gedragen door hogere waarden of
voert naar een verheven bestemming. Wat het leven aan goeds, gelukklgs en
schoons biedt, wordt niet weggenomen door de constatering dat dat goede,
gelukkige en schone zonder zin en zonder grond is.
Voor de scepticus is de gevoelde hartstocht de enige rechtvaardiging van zijn
handelen.
De sceptische hartstocht is amoreel, niet immoreel.
Immoraliteit veronderstelt de schending van een morele wet en de morele wet
is volgens de scepticus een veralgemening die bij elke toetsing aan een
bijzonder geval haar geldigheid kan verliezen.
Amoraliteit is het sceptische inzicht dat de wereldorde in ethische zin alles
toestaat, wat niet betekent dat de scepticus alles wat is toegestaan ook zou
moeten doen. De overtuiging, meer een gevoel dan een overtuiging, dat ik in
deze bepaalde situatie zo moet handelen, kan men op grond van een reeks
van vergelijkbare situaties wel tot een morele wet verheffen, maar de morele
wet is slechts een generalisatie van zulke concrete gevallen in het verleden
waarvan de noodzaak in elke toekomstige situatie opnieuw moet worden
gevoeld.

naar: Henri Oosthout, Van de afgrond en de troost, 2012, Mechelen

Oosthout beschrijft een paradoxale, want amorele, sceptische ethiek.
Afgezien van de amoraliteit van de sceptische hartstocht, kan de
sceptische ethiek in haar zoektocht naar het bijzondere in het
algemene vergeleken worden met de plichtethiek van Kant en de
deugdetheek van Aristoteles.
2p 9 Leg uit dat de sceptische ethiek in tekst 6 op dit punt:
— niet aansluit bij de plichtethiek van Kant, en
— wel aansluit bij de deugdetheek van Aristoteles.

De teksten uit Oosthouts boek Van de afgrond en de troost kunnen
worden opgevat als schets van een sceptisch wereldbeeld.
4p 10 Leg uit wat met de integriteit van een wereldbeeld wordt bedoeld.
Leg vervolgens met tekst 6 uit of Oosthout integer is wat betreft zijn
sceptische wereldbeeld.
Beargumenteer ten slotte of jij denkt dat de sceptische twijfel van
Oosthout helpt bij het oplossen van een moreel dilemma. Gebruik in je
argumentatie een fragment uit tekst 6 en het filosofisch begrippenpaar
‘emotie en verstand’.

VW-0311-a-17-1-o 8/12 lees verder ‣‣‣

### Pagina 9

Opgave 3 Hoe is het om een vleermuis te zijn?
In zijn artikel 'Hoe is het om een vleermuis te zijn?' beschrijft Thomas
Nagel de manier waarop vleermuizen waarnemen. Vleermuizen nemen in
tegenstelling tot de meeste andere zoogdieren hun omgeving waar door
middel van echolocatie. In zijn artikel brengt Nagel een fundamenteel
probleem voor onze kennis van andere geesten naar voren: de ‘hoe het is
om'-ervaring.

tekst 7
Ik neem aan dat we allemaal geloven dat vleermuizen ervaringen hebben.
We weten dat de meeste vleermuizen de buitenwereld waarnemen via sonar
(een oriëntatie waarbij ze de terugkaatsing van hun eigen snelle, fijn
gemoduleerde gillen op hoge frequentie tegen objecten binnen hun bereik
waarnemen). Hun hersenen zijn erop ingesteld de uitgaande impulsen te
corrigeren aan de echo's die daarop volgen, en de informatie die ze op die
manier verkrijgen, stelt ze in staat afstand, afmeting, vorm, beweging en textuur
ongeveer even goed te onderscheiden als wij ze zien. (...)
Het verschil in waarnemen tussen mensen en vleermuizen lijkt problemen op te
leveren bij het begrijpen hoe het is om een vleermuis te zijn.
We moeten ons afvragen of er een methode is waarmee we van ons eigen geval
kunnen extrapoleren naar het innerlijke leven van een vleermuis.

naar: Thomas Nagel, ‘Wat is het om een vleermuis te zijn?' in Hofstadter en
Dennett, ‘De spiegel van de ziel', 1986, Amsterdam

Nagels probleem van de vleermuizen uit tekst 7 kan worden opgevat als
een variant van het probleem van andere geesten. Nagel accepteert in de
eerste zin van tekst 7 al dát er bewustzijn bestaat omdat hij aanneemt dat
vleermuizen ervaringen hebben. Hij accepteert daarmee niet het volledige
probleem van andere geesten.
2p 11 Leg met een citaat uit tekst 7 uit dat Nagels probleem van de vleermuizen:
– enerzijds een epistemologisch probleem van andere geesten is, en
– anderzijds een conceptueel probleem van andere geesten is.

Vanuit het fenomentalisme van Russell, waarin hij onderscheid maakt
tussen kennis door vertrouwdheid en kennis door beschrijving, zou je toch
kunnen twijfelen aan het bestaan van het bewustzijn van vleermuizen.
2p 12 Leg uit dat:
– de sense-data van de vleermuis volgens Russell tegelijkertijd objectief
en subjectief zijn, en
– dat Russels onderscheid bij het voorbeeld van de vleermuizen ook het
metafysisch probleem van andere geesten oproept.

VW-0311-a-17-1-o 9 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Doordat wij niet dezelfde zintuiglijke ervaringen als een vleermuis hebben,
weten we niet hoe zij de wereld zien.
Het staat bijvoorbeeld ter discussie of vleermuizen kleuren waarnemen.
Eliminatisten zien deze discussie als bevestiging van hun opvatting,
maar anderen stellen dat kleuren dispositionele eigenschappen van
objecten zijn.
2p 13 Geef een dispositionele analyse van een kleur.
Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de vleermuizen, of
kleuren een projectie zijn van onze geest of dat ze een dispositie zijn van
objecten in de buitenwereld.

Als je jezelf verplaatst in de ervaringen van een vleermuis dan voer je een
gedachte-experiment uit: je stelt je voor hoe het zou zijn als je een
vleermuis zou zijn.
Bij het uitvoeren van dit gedachte-experiment komt Nagel tot het
volgende:

tekst 8

Voor zover ik me dat kan voorstellen (en erg ver is dat niet), kom ik alleen maar
te weten hoe het voor mij zou zijn om me te gedragen als een vleermuis.
Maar dat is de vraag niet: ik wil weten hoe het is voor een vleermuis om een
vleermuis te zijn. Als ik me dat echter probeer voor te stellen, word ik beperkt
door de mogelijkheden van mijn eigen geest, en die mogelijkheden zijn
ontoereikend.

naar: Thomas Nagel, ‘Wat is het om een vleermuis te zijn?’ in Hofstadter en
Dennett, ‘De spiegel van de ziel’, 1986, Amsterdam

Thomas Nagel trekt zelf de volgende conclusie uit zijn gedachte-
experiment van de vleermuis:

tekst 9

Bespiegelingen over wat het is om een vleermuis te zijn, lijken ons daarom tot de
conclusie te voeren dat er feiten zijn die niet bestaan uit de waarheid van in
menselijke taal uitdrukbare proposities. We kunnen gedwongen zijn het bestaan
van dergelijke feiten, de hoe-het-is-om-iets-te-zijn, te erkennen zonder ze te
kunnen formuleren en begrijpen.

naar: Thomas Nagel, ‘Wat is het om een vleermuis te zijn?’ in Hofstadter en
Dennett, ‘De spiegel van de ziel’, 1986, Amsterdam

VW-0311-a-17-1-0 10 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

3p 14 Hoewel Nagels uiteindelijke conclusie in tekst 9 conceptueel van aard is,
is zijn gedachte-experiment in tekst 8 dat niet.
Geef aan wat een conceptueel gedachte-experiment is.
Leg met tekst 8 uit dat Nagel:
- wel een tegentellijk gedachte-experiment uitvoert, en
- geen evaluatief gedachte-experiment uitvoert.

Volgens Nagel zijn mentale toestanden van vleermuizen voor ons altijd
onbekend en kunnen wij ze niet beschrijven.
Nagels conclusie uit tekst 9 zou je sceptisch kunnen noemen: wij kunnen
niet weten hoe het is om een vleermuis te zijn, tenzij we zelf echt een
vleermuis worden.
Toch ziet hij in tekst 10 dat we misschien wel meer kunnen begrijpen van
de waarneming van vleermuizen.

tekst 10
Misschien is het gemakkelijker dan ik denk om de barrières tussen de soorten
te overwinnen met behulp van de verbeelding. Zo kunnen blinde mensen
objecten in hun buurt waarnemen met behulp van een soort sonar, waarbij ze
afgaan op klikgeluiden of het getik van een stok.
Misschien zou je je wist wat dat was, je al extrapolerend een globaal idee
kunnen vormen van wat het zou zijn om het veel verfijndere sonarsysteem van
een vleermuis te bezitten. De afstand tussen jezelf en andere personen en
andere soorten valt slechts gedeeltelijk te begrijpen, en als het gaat om
soorten die volkomen verschillen van jezelf zal er wellicht nog steeds sprake
zijn van een geringe mate van gedeeltelijk begrip. De verbeelding is
opmerkelijk flexibel.
naar: Thomas Nagel, 'Wat is het om een vleermuis te zijn?' in Hofstadter en
Dennett, 'De spiegel van de ziel', 1986, Amsterdam

Zelfs al zou je weten hoe het is om net als een vleermuis echolocatie te
gebruiken, is het volgens Nagel nog steeds onmogelijk om te weten hoe
het is om ook echt een vleermuis te zijn.
Vanuit het analogieargument van Mill en vanuit het functionalisme zou je je
deze sceptische conclusie kunnen weerleggen.
3p 15 Geef een weerlegging van Nagels conclusie met het voorbeeld van de
blinden uit tekst 10:
- vanuit het functionalisme, en
- vanuit Mills analogieargument.
Beargumenteer vervolgens met het begrip 'belevingswereld' welke
weerlegging volgens jou het beste is.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
VW-0311-a-17-1-o 11 / 12 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Beschikbaar gesteld door Stichting Studibegeleiding Leiden (SSL). Pagina: 548

### Pagina 12

Een andere oplossing voor het probleem van andere geesten wordt door
sommige filosofen gezocht in het materialisme. Een materialistische visie
op het bewustzijn houdt in dat het bewustzijn teruggebracht wordt tot
hersenprocessen. Deze gelijkstelling tussen bewustzijn en hersenen
wordt ook wel de ‘identiteitstheorie’ genoemd.
Nagel gebruikt zijn voorbeeld van de vleermuis uiteindelijk als een reden
om te twijfelen aan een dergelijke vorm van reductionisme.

tekst 11

Als we erkennen dat een fysische theorie van de geest het subjectieve karakter
van de ervaring moet verklaren, moeten we toegeven dat er op dit moment geen
enkele theorie is die ons vertelt hoe we dat zouden moeten doen. Het is een
uniek probleem.
Als mentale processen inderdaad fysische processen zijn, dan is het intrinsiek
iets, hoe het voelt, om bepaalde fysische processen te ondergaan.
Wat dat iets is, blijft een mysterie.

naar: Thomas Nagel, ‘Wat is het om een vleermuis te zijn?’ in Hofstadter en
Dennett ‘De spiegel van de ziel’, 1986, Amsterdam

Het materialisme, in het bijzonder de identiteitstheorie, stelt dat
bewustzijn identiek is aan hersenprocessen die volledig fysisch te
begrijpen zijn.
Uiteindelijk gaat de discussie om de vraag of ‘qualia’ echt bestaan of niet.
Nagel lijkt te denken van wel, maar Ludwig Wittgenstein zou dat niet met
Nagel eens zijn.
Leg met tekst 11 uit, dat als ‘qualia’ bestaan, de materialistische opvatting
van de geest problematisch is.
Leg vervolgens uit dat Wittgenstein het bestaan van ‘qualia’ zal
ontkennen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-17-1-o
12/12
einde