# Eindexamen Filosofie VWO 2015 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2015/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2015 tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30 - 16.30 uur filosofie Dit examen bestaat uit 15 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 44 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-0311-a-15-2-0 ### Pagina 2 Dit is een examenpagina die deel uitmaakt van een opgave over filosofie/maatschappijleer, specifiek gericht op de filosofie van John Stuart Mill en het calvinisme. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, afgezien van de algemene lay-out van een examenblad met paginanummers en bronvermelding. De tekst bestaat uit twee delen: een inleidende tekst en 'tekst 1', die het calvinisme beschrijft vanuit Mills perspectief. Centraal staan concepten als vrijheid, individualiteit, verantwoordelijkheid, gehoorzaamheid, zelfverwerkelijking, karakterontwikkeling en de metafysische aspecten van het christelijk geloof versus het calvinisme. De tekst bespreekt de overeenkomsten en verschillen tussen de opvattingen van John Stuart Mill en Johannes Calvijn, met name in de context van de Reformatie en de rol van de kerk. Van de student wordt gevraagd om uit te leggen waarom het calvinistische idee van gehoorzaamheid volgens Mill niet overeenstemt met het christelijk geloof, en hierbij Mills visie op karakterontwikkeling en zijn metafoor van de boom (die niet direct op deze pagina wordt genoemd, maar kennelijk verondersteld wordt bekend te zijn) te betrekken. Dit vereist inzicht in filosofische concepten en de vaardigheid om deze toe te passen in een argumentatieve context. ### Pagina 3 ```json { "description": "Deze pagina maakt deel uit van een examen 'VW-0311-a-15-2-0', specifiek pagina 3 van 13, en kan worden geclassificeerd als een opgavepagina. De pagina bevat teksten en vragen over filosofie en theologie, met de nadruk op de invloed van Aristoteles op Thomas van Aquino, en de vergelijking van hun ideeën over geluk en menselijke vrijheid met die van Sartre en Taylor.\n\nVisuele elementen zijn beperkt tot gestructureerde tekstblokken. 'Tekst 2' (zonder verdere nummering, maar als geciteerde bron) is een tekstfragment over Thomas van Aquino's visie op menselijk bestaan en geluk, met de bronvermelding 'Rudi te Velde, Thomas van Aquino over menselijke vrijheid'. De rest van de pagina bestaat uit de opdrachtformulering en vragen genummerd 2 en 3, elk met een bijbehorende puntenscore (3p en 4p).\n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten ontbreken; de pagina richt zich volledig op filosofische en theologische concepten. Kernconcepten die aan bod komen zijn: Rooms-Katholieke theologie, Calvinisme, filosofie, Aristoteles' invloed, Thomas van Aquino, geluk (beatitudo), menselijke vrijheid, deugd, ethiek, religie, Christendom, existentialisme (Sartre) en kritiek daarop (Charles Taylor).\n\nVan de student wordt gevraagd om:\n- De inhoud van geluk volgens Aristoteles uit te leggen en te beschrijven wat mensen moeten doen om gelukkig te worden (vraag 2).\n- Het verschil aan te geven in de geluksopvatting van Thomas van Aquino (zoals gepresenteerd in tekst 2) en die van Aristoteles (vraag 2).\n- Uit te leggen waarom Sartres existentialisme noodzakelijk atheïstisch is, met betrekking tot zijn vrijheidsbegrip (vraag 3).\n- Te verklaren welke kritiek Charles Taylor heeft op Sartres idee van 'radicale keuze' en hoe Taylors standpunt in dit opzicht overeenkomt met dat van Thomas van Aquino (volgens tekst 2) (vraag 3).\n\nDe vragen vereisen analyse, interpretatie en vergelijking van filosofische standpunten uit de gegeven teksten en achtergrondkennis van de student.", "summary": "Examenpagina met filosofische vragen over Thomas van Aquino, Aristoteles, Sartre en Charles Taylor. Onderwerpen zijn geluk, menselijke vrijheid, theologie en existentialisme. Studenten moeten concepten uitleggen ### Pagina 4 De zestiende eeuw is de eeuw van de Reformatie. De reformatoren, of kerkhervormers, hadden kritiek op de rooms-katholieke kerk en wilden die veranderen. Uiteindelijk leidde de reformatie tot het ontstaan van de protestantse kerken. Calvijn had net als Erasmus van Rotterdam (1466-1536) en Maarten Luther (1483-1546) kritiek op de rooms-katholieke kerk. Hoewel ze elkaar vonden in hun kritiek op de rooms-katholieke kerk, verschilden ze van mening over veel andere zaken. Eén van de dingen waarover Luther en Erasmus het oneens waren, is de vrije wil. In discussie met Luther legt Erasmus zijn opvatting over de vrije wil uit aan de hand van de volgende vergelijking: tekst 3 Een vader helpt zijn kind overeind dat – nog niet in staat goed te lopen – gevallen is, hoezeer het zich ook ingespannen heeft. Hij (de vader) wijst het kind op een tegenover hem liggende appel. Het wil er het liefst zo snel mogelijk naar toe, maar vanwege de zwakte van zijn beenderen zou het spoedig weer gevallen zijn, wanneer de vader niet de hand uitstrekte en het kind bij het gaan ondersteunde en geleidde. Zo bereikt het onder leiding van zijn vader de appel, die de vader hem vriendelijk – als het ware als beloning voor zijn lopen – in de hand geeft. Het kind zou zich niet hebben kunnen oprichten, wanneer de vader het niet onder de armen gegrepen had; het had de appel niet gezien, wanneer de vader er niet op gewezen zou hebben; het had niet verder kunnen gaan, wanneer de vader zijn zwakke schreden niet voortdurend ondersteund had en het had de appel niet kunnen bereiken, wanneer de vader hem niet de hand gereikt had. Wat kan onder zulke omstandigheden het kind als eigen prestatie voor zich opeisen? Desondanks heeft het wel iets gedaan. Het heeft echter geen reden op zijn kracht te pochen, omdat het zijn gehele bestaan aan de vader te danken heeft. bron: Dick Akerboom, *Het dispuut tussen Erasmus en Luther over de vrije wil* Erasmus leefde aan het begin van de zestiende eeuw. Ondanks het tijdsverschil van vijf eeuwen zijn er parallellen met het hedendaagse debat over vrije wil. Eén van de problemen die in de vijftiende eeuw – en daarna – speelde was of het determinisme te verbinden is met de vrije wil. VW-0311-a-15-2-o 4 / 13 lees verder ### Pagina 5 Het hedendaagse compatibilisme stelt dat mensen een vrije wil hebben, of het determinisme nu waar is of niet. Om te stellen dat iemand uit vrije wil handelt, moet er volgens conditioneel compatibilisten aan twee voorwaarden voldaan worden. 2p 4 Handelt het kind in tekst 3 volgens conditioneel compatibilisten uit vrije wil? Beargumenteer je antwoord met behulp van de twee voorwaarden die een conditioneel compatibilist aan een handeling uit vrije wil stelt. Erasmus is optimistischer dan Luther over wat de mens met zijn wil kan bereiken. Voor Luther is vrij willen immers vooral wat God wil. tekst 4 Luther stelt dat alles noodzakelijk en onveranderlijk gebeurt, gezien naar Gods wil. Deze noodzaak moet verstaan worden als een loop der gebeurtenissen die te zijner tijd onfeilbaar uitloopt op dat wat gebeuren moet (necessitas infallibilis ad tempus - onfeilbare noodzaak in de tijd), maar die op geen enkele wijze de vrijwilligheid uitsluit. Er is geen sprake van dwang of geweld bij het tot stand komen van wat gebeuren moet (necessitas coactionis sive violentia ad opus – dwingende noodzaak). Vrijwillig iets doen is overigens niet hetzelfde als vrij zijn iets te doen, want in het doen overeenkomstig je wil zit niet besloten dat die wil zelf vrij is. naar: Dick Akerboom, Luther ‘De servo arbitrio’ Het heersende idee in de moderne tijd is dat elke gebeurtenis uiteindelijk een gevolg van eerdere gebeurtenissen is. Wetenschappers zien het universum als één groot mechanisch systeem dat op een heel ingewikkelde manier in elkaar zit, maar waarin niets gebeurt zonder dat het één het gevolg is van iets anders. Deze visie heet natuurwetmatig determinisme. 3p 5 Leg aan de hand van tekst 4 uit in welk opzicht het handelen van een christen die onderworpen is aan Gods wil overeenkomt met het natuurwetmatig determinisme. Beargumenteer je antwoord aan de hand van de definitie van het natuurwetmatig determinisme. Geef vervolgens, met behulp van de definitie van de causale geslotenheid van het natuurkundig domein, een verschil tussen de visie van Luther en de causale geslotenheid van het natuurkundig domein. VW-0311-a-15-2-o 5 / 13 lees verder ►►► ### Pagina 6 Dit is een examenpagina (Opgave 2) betreffende het onderwerp 'Onbewuste discriminatie', onderdeel van een grotere examenreeks zoals aangegeven door '6/13' en 'VW-0311-a-15-2-0'. De pagina bevat twee tekstfragmenten ('tekst 5' en een inleiding op de opgave) en een open vraag. Visuele elementen zijn beperkt tot de lay-out van een examenpagina met titel, teksten en vraagnummers. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig buiten de tekstuele informatie. De pagina behandelt wetenschappelijke en filosofische concepten gerelateerd aan onbewust denken, leren en beslissen. De eerste tekst beschrijft een onderzoek van de Radboud Universiteit over 'onbewust leren' en de voordelen daarvan, zoals verbeterde prestaties na een nachtje slapen over opgaven. 'Tekst 5' van www.onderwijsinontwikkeling.nl verklaart de mechanismen van onbewust denken, waarbij de grotere capaciteit en associatieve aard van het onbewuste vergeleken worden met het bewuste. Het tweede (niet-specifiek genummerde) tekstblok verwijst naar psycholoog Ap Dijksterhuis, zijn 'beraadslagen-zonder-aandacht-hypothese' en zijn kritiek op René Descartes' focus op het bewustzijn. De student wordt gevraagd (vraag 6) om uit te leggen waarom Descartes niet zou kunnen verklaren dat slapen over een lastige puzzel helpt, hierbij gebruikmakend van twee specifieke concepten uit Descartes' filosofie: het onderscheid in twee groepen van gedachten van de ziel en de 'animale geesten'. Dit vereist de toepassing van historische filosofische kennis op de moderne psychologische bevindingen over onbewust leren. ### Pagina 7 Dit is een examenpagina (pagina 7 van 13) die bestaat uit zowel opgavedelen als bijlageteksten. Visueel bevat de pagina een gestructureerd tweedelig schema (een variant op een Impliciete Associatie Test of IAT weergave) met categorieën en voorbeeldwoorden: links bovenaan 'VROUW gezin' en 'MAN carrière', met daaronder het woord 'ELSJE' en twee stippen die een linker- of rechterknopactie symboliseren; rechts bovenaan 'MAN gezin' en 'VROUW carrière', met daaronder het woord 'PROMOTIE' en eveneens twee stippen. Deze schema's illustreren de opzet van de IAT. De pagina behandelt filosofische concepten zoals onbewustzijn, epifenomenalisme, de visies van Daniel Dennett en Dijksterhuis, en cognitieve psychologie met de Impliciete Associatie Test (IAT) als concreet voorbeeld. Van de student wordt gevraagd om filosofische concepten te analyseren en te vergelijken (Dijksterhuis versus Dennett, Dijksterhuis versus epifenomenalisme), een bezwaar tegen epifenomenalisme te formuleren, en vervolgens de werking en implicaties van de IAT te interpreteren aan de hand van gegeven tekst en visuele elementen. Specifiek moet de student de verschillen tussen de visies op bewustzijn van Dijksterhuis, Dennett en epifenomenalisme uitleggen en kritisch beargumenteren. ### Pagina 8 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op filosofie en psychologie, met specifieke vragen over maatschappelijke kwesties zoals vrije wil, vooroordelen en discriminatie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar bestaat volledig uit tekstuele vragen en inleidingen. De wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn voornamelijk filosofisch van aard, waaronder het concept van 'vrije wil', de scheiding tussen bewust en onbewust, substantiedualisme van Descartes, en de interpretatie van testresultaten zoals de IAT (Implicit Association Test). Er wordt ook gerefereerd naar filosofen als John Gray, Charles Taylor, Harry Frankfurt en Dijksterhuis, en begrippen als 'zwakke en sterke zelfevaluatie'. Van de student wordt gevraagd om te argumenteren, uit te leggen en te vergelijken. Specifiek moet de student: 1. Argumenteren hoe Gray de IAT kan gebruiken om zijn theorie over het ontbreken van vrije wil te ondersteunen. 2. Uitleggen welke kritiek Taylor zou hebben op Gray's opvatting, waarbij het verschil tussen sterke en zwakke zelfevaluatie wordt gebruikt. 3. Uitleggen in welk opzicht de scheiding bewust-onbewust van Dijksterhuis lijkt op het substantiedualisme van Descartes. 4. Uitleggen waarom Harry Frankfurt het eens zou kunnen zijn met de onderzoekers die een verband zien tussen IAT-scores en gedragskenmerken van sociaal vooroordeel. 5. Argumenteren dat een mechanistische visie op de menselijke geest problematisch is, gebaseerd op de discussie over IAT-test conclusies. De context omvat discussies over vooroordelen, discriminatie, en maatschappelijke initiatieven zoals 'sekseneutraal' opvoeden in Zweden. ### Pagina 9 Dit is een opgavepagina van een examen, bestaande uit twee teksten en één open vraag. Visuele elementen zijn beperkt tot de gestructureerde presentatie van de teksten en de vraag. De teksten, 'tekst 7' en 'tekst 8', behandelen het concept van sekseneutrale opvoeding en de invloed van biologische factoren op geslachtsverschillen. Tekst 7 beschrijft een onderzoek in een Zweedse peuterschool waar ongelijke behandeling van jongens en meisjes werd geconstateerd en citeert de directeur Edholm over de maakbaarheid van gelijke kansen en de mogelijkheid om 'zelfs de natuur' te veranderen. Deze tekst introduceert ook Dick Swaabs standpunt als 'hormoondeterminisme'. Tekst 8 gaat dieper in op dit hormoondeterminisme, stellend dat geslachtsverschillen al halverwege de zwangerschap worden bepaald door genetische achtergrond en testosteron, waarbij prioriteiten voor meisjes bij verzorging en voor jongens bij technische zaken liggen. Beide teksten verwijzen naar dezelfde bron: een uitzending over sekseneutrale opvoeding van 'gezond24.nl'. De student wordt gevraagd om in vraag 10 invloed uit te oefenen op onbewuste discriminatie en het antwoord te beargumenteren met Swaabs hormoondeterminisme en Sartres concept 'te kwader trouw', en hierbij 'tekst 7' te betrekken. Dit vereist het toepassen van filosofische en wetenschappelijke concepten op een maatschappelijk vraagstuk, en het synthetiseren van informatie uit de gegeven teksten. ### Pagina 10 Dit is een examenpagina (Opgave 3) van een filosofie-examen, gericht op de filosofie van Spinoza en het concept van de vrije wil, met een verwijzing naar Geulincx. De pagina presenteert een casus met een inleiding over Spinoza's deterministische wereldbeeld en zijn afwijzing van de vrije wil. Hieruit vloeit vraag 11 voort, waarbij de student gevraagd wordt, aan de hand van het principe van retributieve rechtvaardigheid, uit te leggen tot welk probleem determinisme kan leiden. Vervolgens wordt een argumentatie gegeven dat Spinoza's visie op het ontbreken van de vrije wil juist positieve (morele) effecten heeft. Dit wordt versterkt door een uiteenzetting van hoogleraar filosofie Han van Ruler, waarin vier voordelen van Spinoza's filosofie worden genoemd, gecategoriseerd in individuele en maatschappelijke voordelen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar wel cursieve tekst voor het benadrukken van specifieke concepten ('rust', 'niet klagen, maar dragen', 'maatschappelijk'). De wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn filosofisch van aard en omvatten determinisme, vrije wil, retributieve rechtvaardigheid, geluk, kennis van God, gelijkmoedigheid, stoïcisme, calvinisme en politieke burgerschapsontwikkeling. Van de student wordt verwacht een filosofisch argument te formuleren en te analyseren, waarbij specifieke concepten worden toegepast en tekstbegrip van filosofische stromingen en denkers wordt getoond. ### Pagina 11 Deze pagina maakt deel uit van een examen of oefenexamen. Het is een 'opgave' pagina, gewicht makend uit de aangegeven puntenaantallen (3p, 2p) naast de vragen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar wel een tekstfragment (tekst 10) in een kader, dat dient als bronmateriaal voor de vragen. Dit fragment behandelt filosofische concepten gerelateerd aan vrije wil en determinisme. De pagina behandelt centrale wiskundige/wetenschappelijke concepten. De concepten zijn filosofisch van aard en richten zich op ethiek, metafysica en filosofie van de geest, specifiek 'vrije wil', 'verantwoordelijkheid', 'hard incompatibilisme', 'morele woede', 'libertarische opvatting van vrije wil', 'determinisme', 'mechanistisch wereldbeeld', en het 'beginsel van Geulincx'. Er worden diverse filosofen genoemd, waaronder Derk Pereboom, Spinoza, Han van Ruler, Immanuel Kant, Descartes, Arnold Geulincx en René Munnik. Van de student wordt gevraagd definities te geven, argumenten te beargumenteren, concepten uit te leggen en te vergelijken, en kritiek te analyseren, alles gebaseerd op de gegeven teksten (waarbij tekst 9 en andere teksten waarnaar verwezen wordt hier niet zijn weergegeven). Specifieke opdrachten zijn het definiëren van 'hard incompatibilisme', uitleggen waarom Perebooms harde incompatibilisme aansluit bij de ideeën van Van Ruler (met begrip van 'morele woede' en individuele/maatschappelijke voordelen genoemd in tekst 9), het uitleggen van Kants opvatting over vrije wil in relatie tot determinisme en het mechanistische wereldbeeld, en het analyseren van het beginsel van Geulincx en de kritiek daarop. ### Pagina 12 Deze pagina maakt deel uit van een examen of oefenmateriaal en bevat brontekst ('tekst 11') en een bijbehorende open vraag 14. De brontekst, getiteld 'Mens zijn: belichaamd vrij zijn' van René Munnik, introduceert het filosofische principe van Geulincx en past dit toe op de vraagstukken van verantwoordelijkheid en vrije wil. Het visualiseert het concept van gebrek aan causale nexus tussen intentie en actie met het voorbeeld van de eigen tong sturen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het kernthema is filosofie, met name metaforische en conceptuele argumentatie rondom vrije wil, bewustzijn, en lichamelijke controle. Specifieke filosofische/wetenschappelijke concepten die genoemd worden zijn het 'principe van Geulincx', de 'vrije wil' en het 'experiment van Libet'. Van de student wordt gevraagd in vraag 14 om kritiek van Munnik op Geulincx te relateren aan het experiment van Libet, en te beargumenteren in hoeverre dit experiment bewuste aansturing van het lichaam mogelijk maakt. ### Pagina 13 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op filosofie en ethiek. De pagina bevat twee tekstfragmenten en één open vraag die de student moet beantwoorden. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. Het eerste tekstfragment, 'tekst 12' van René Munnik uit 'Mens zijn: belichaamd vrij zijn', behandelt het concept van de vrije wil als illusie en de maatschappelijke implicaties hiervan. Munnik stelt dat men de vrije wil niet kan ontkennen zonder deze indirect te bevestigen. Het tweede tekstfragment introduceert het filosofische perspectief van Spinoza op de vrije wil en de menselijke vrijheid, die volgens hem gelegen is in 'gelukzaligheid' en het opgaan in de natuur (God). Er wordt een citaat van Van Ruler over Spinoza aangehaald. De gestelde vraag (15, 5 punten) vraagt de student om een onderbouwde mening te geven over 'leven in een wereld zonder vrije wil', door een afweging te maken tussen de argumenten van Munnik en Spinoza. De student moet expliciet de vooronderstellingen over de menselijke natuur en samenleving waarop de argumentatie is gebaseerd, uitleggen. Dit vereist een diepgaand begrip van de filosofische standpunten van zowel Munnik als Spinoza over de vrije wil, determinisme, menselijke vrijheid, en de rol van deze concepten in de maatschappij.