# Eindexamen Filosofie VWO 2015 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2015/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2015
tijdvak 1
dinsdag 26 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie

Dit examen bestaat uit 15 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-0311-a-15-1-o


### Pagina 2

Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots

In de herfst van 2013 is de serie Real Humans op TV geweest, een serie
over een denkbeeldige wereld die erg op de onze lijkt. In die wereld zijn
robots volledig ingeburgerd in het bestaan: er zijn naast klusjesbots en
lopendebandbots ook nannybots en seksbots.
In een keurige Zweedse buitenwijk volgt de kijker een gezinnetje dat voor
het eerst een huishoudbot neemt, die
door de mannen in huis, soms wel
heel letterlijk, wordt omarmd. Verder
is er een stel waarvan de man zijn
vrouw verliest aan een attente
machoboot.
Daarnaast is er nog een bejaarde die
geen afstand kan doen van zijn
verzorgbot Odi. Ook niet als Odi op
hol slaat en gedrag vertoont dat je
als kwaadaardig zou bestempelen als het om een mens zou gaan.
De robots in de wereld van Real Humans lijken wat betreft hun uiterlijk op
echte mensen, maar zijn geavanceerde machines. Een mogelijke definitie
van een robot is: een geheel van werktuigen en machines dat op een
mens lijkt.
Uitgaande van deze definitie zijn de robots in Real Humans
geprogrammeerd om slechts één taak uit te voeren en hebben zij geen
zelflerend vermogen.
De identiteitstheorie, die gaat over de verhouding tussen menselijke
hersenen en menselijke gedachten, is daarom niet van toepassing op
bovengenoemde robots. Maar er zijn ook andere redenen waarom deze
theorie niet van toepassing is.
3p 1 Leg uit wat de identiteitstheorie inhoudt en geef deze twee andere
redenen waarom de identiteitstheorie niet voor dit soort robots uit Real
Humans opgaat.

De robots in Real Humans lijken uiterlijk op mensen, maar zijn machines.
Over de overeenkomsten tussen mensen en machines wordt al langer
nagedacht in de filosofie. Volgens de dualist Descartes was het lichaam
van de mens een machine. In zijn tijd (zeventiende eeuw) kwam het
natuurwetenschappelijk denken op. De techniek zou ingezet moeten
worden om de mens heer en meester over de natuur te maken.
Het menselijk lichaam is volgens Descartes onderdeel van de natuur en
kan bepaalde automatische functies uitvoeren. De lichaamsdelen of ziel
staat volgens hem los van. Mensen kunnen hun lichaamsdelen
bewegen zonder tussenkomst van hun wil, die bij de ziel hoort.
3p 2 Geef aan hoe mensen volgens Descartes hun ledematen automatisch
kunnen bewegen zonder tussenkomst van de ziel.
Leg aan de hand van Descartes' visie op het verschil tussen mens en
machine uit dat volgens hem de mens wel een vrije wil heeft en een robot
uit Real Humans geen vrije wil zou kunnen hebben.

VW-0311-a-15-1-o 2 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 3

De robots uit *Real Humans* zijn machines: gemaakt voor één taak, zonder zelflerend vermogen en ze hebben geen vrije wil. Deterministen gaan ervan uit dat mensen ook geen vrije wil hebben.
Peter van Inwagen gebruikt het consequentie-argument om aan te tonen dat het principe van alternatieve mogelijkheden en het determinisme onverenigbaar zijn: als mensen noch robots iets anders hadden kunnen doen dan wat ze gedaan hebben, kunnen ze dan nog verantwoordelijk gehouden worden voor hun daden?
John Martin Fischer onderscheidt drie vormen van controle om te kunnen stellen dat mensen verantwoordelijk gehouden kunnen worden, ook als het determinisme waar zou zijn.
4p 3 Leg aan de hand van een concreet voorbeeld uit dat, als het determinisme waar is, robots volgens Van Inwagen geen vrije wil hebben.
Leg vervolgens uit of we geprogrammeerde robots zonder zelflerend vermogen volgens Fischer verantwoordelijk kunnen houden voor hun gedrag.
Noem en gebruik daarbij elk van de drie verschillende soorten controle die Fischer onderscheidt.

De bedenker van *Real Humans* zegt dat de tv-serie over robots allerlei vragen oproept. Hij stelt dat de manier waarop wij de robots behandelen ons eigen gedrag reflecteert. De machine, de robot, kan een substituut zijn voor tal van sociale functies van de mens: niet alleen voor de huishoudster of de oppas maar ook als gezel, of liefde.
Welke keuzes maak je als dit in de nabije toekomst mogelijk wordt, en je straks als je oud en eenzaam bent een robot als gezelschap krijgt?
Eén van de lastige vragen die het leven met robots oproept, is wie er verantwoordelijk is als er iets misgaat.
In een column met de titel *Intussen in de wereld van de robots in NRC Handelsblad* bespreekt Maxim Februari deze vraag. Hij stelt zich niet alleen een situatie voor dat er bij de huishoudrobot iets eenvoudigs misgaat, zoals het laten vallen van een vaas. Maar ook een situatie dat er een mensleven in gevaar is en een boodschappenrobot wel of niet moet ingrijpen.

tekst 1

Aansprakelijkheid voor de schade van de vaas valt nog wel te regelen. Maar verantwoordelijkheid? Zodra je in termen van schuld en ondeugd gaat denken, wordt de wereld der robots lastig. En toch moet het.
Stel, je bent een boodschappenrobot en je bent op weg naar Albert Heijn. Hoor je dan in te grijpen als een kind onverhoeds de straat oprent?

naar: Maxim Februari, NRC Handelsblad, 30 september 2013

VW-0311-a-15-1-o
3 / 12
lees verder

### Pagina 4

De problemen waar Februari in tekst 1 op doelt, hebben te maken met
morele verantwoordelijkheid. Zowel Peter Strawson als Immanuel Kant
zijn filosofen die de morele verantwoordelijkheid van de mens hebben
onderzocht.
Reactieve attitudes zijn volgens Peter Strawson de basis op grond
waarvan mensen elkaar in de alledaagse omgang verantwoordelijk
houden. Volgens Kant wordt bij de mens de praktijk van elkaar
verantwoordelijk houden gereguleerd door de praktische rede.
Stel je voor dat de boodschappenrobot uit de tv-serie niet ingrijpt als hij
op weg naar Albert Heijn een kind een gevaarlijke straat op ziet rennen.
Zou je volgens de opvatting van Strawson de boodschappenrobot moreel
verantwoordelijk houden voor het niet ingrijpen als hij een kind een
gevaarlijke straat op ziet rennen?
Beargumenteer je antwoord met behulp van Strawsons onderscheid
tussen reactieve attitudes en objectiverende houding.
Geef vervolgens een verschil in kentheoretische vooronderstellingen
tussen de opvatting van Strawson over de vrije wil en die van Kant.

tekst 2
Futuroloog Ray Kurzweil zegt dat de principes van het brein zo simpel zijn
dat je ze makkelijk kunt toepassen in een robot of machine: je stopt de
principes van het brein in een programma, giet je eigen gedachten erin en
blijft zo zelf eeuwig voortleven in de vorm van een machine.
Deze gedachten groeien niet en het brein kan zich niet ontwikkelen.
Volgens Februari neigen wetenschappers ernaar Kurzweil niet te geloven:

Een simpel model bouwen van een brein kan nog wel, zeggen ze, maar een
geest erin stoppen lukt niet, omdat je niet alle gedachten, ervaringen en
gevoelens kunt overgieten. We kunnen onze morele overwegingen nooit
uitputtend in een programma beschrijven, omdat ze beknopt zijn en
geworteld in de ervaring.

naar: Maxim Februari, NRC Handelsblad, 30 september 2013

Stel je voor dat je de principes van jouw brein inderdaad in een robot zou
kunnen stoppen, zoals Kurzweil beweert. Dat zou dan een ander soort
robot zijn dan John Stuart Mill in gedachten had toen hij de mens met een
robot vergeleek.
Leg met behulp van tekst 2 uit in welk opzicht Februari het eens is met
Mill.
Beargumenteer vervolgens of de redenering van Mill dat een robot geen
karakter heeft, van toepassing is op de door Kurzweil bedoelde robot met
de principes van een mensenbrein.

VW-0311-a-15-1-o 4/12 lees verder ▶►►

### Pagina 5

Opgave 2 Breinbewoners

Bijna vijftig jaar geleden werd Charles Whitman, een intelligente
vijfentwintigjarige ex-marinier, door de Amerikaanse politie
doodgeschoten. Vlak daarvoor had hij veertien willekeurige
voorbijgangers op een universiteitsterrein gedood en er ruim dertig
verwond door met een geweer op hen te schieten.
Whitman beleefde een ellendige jeugd en kreeg veel geweld te verduren,
maar voor de extreme agressie die in hem zelf woedde, vermoedde hij
een andere oorzaak. In zijn afscheidsbrief schreef hij dat hij sinds enige
tijd veel ongewone en irrationele gedachten had en ook erg veel
hoofdpijn. Hij vroeg daarom of er na zijn dood een autopsie kon
plaatsvinden om er achter te komen of er een biologische oorzaak was
voor zijn gewelddadige gedrag. Hij schreef ook dat hij zijn erfenis wilde
schenken aan een stichting voor geestelijke gezondszorg zodat
tragedies zoals die hij zelf had veroorzaakt in de toekomst misschien
vermeden zouden kunnen worden.
Bij de autopsie bleek dat Whitman inderdaad een snel groeiende tumor in
zijn hersenen had die tegen zijn amygdala drukte - een hersendeel dat
emoties als angst en agressie op een automatische, reflexmatige wijze
reguleert - waardoor Whitman zijn ongewone irrationele gedachten kreeg.
Het drama met Whitman dateert uit 1966.
Tegenwoordig stellen steeds meer verdachten in rechtszaken dat ze niet
zelf verantwoordelijk zijn voor hun handelingen omdat hun brein hen heeft
aangezet tot de misdaden. Eerst werd de verantwoordelijkheid nog
toe bedeeld aan het hebben van een letsel, inmiddels is het al dan niet
functioneren van de hersenen een excuus.
Een aantal neurologen en filosofen heeft echter beargumenteerd dat
verdachten wel degelijk verantwoordelijk zijn voor hun daden en dat zij
deze verantwoordelijkheid niet kunnen afschuiven op hun brein.
2p 6 Geef een argumentatie waarmee deze neurologen en filosofen hun
standpunt kunnen onderbouwen dat verdachten verantwoordelijk zijn voor
hun daden.
Ga daarbij uit van de casus van Whitman en pas de definitie van ‘vrije wil
als voorwaarde voor verantwoordelijkheid’ toe.

Pim Haselager, onderzoeker aan Het Donders Instituut voor Brein,
Cognitie en Gedrag, verzet zich ook tegen de opvatting dat de vrije wil
een illusie is. De conclusies uit neurowetenschappelijke experimenten,
zoals dat van Libet, staan volgens hem allerminst vast.
4p 7 Leg uit waarom sommige wetenschappers het idee van vrije wil verwerpen
op grond van de experimenten van Libet.
Geef vervolgens aan welk punt van kritiek Dennett heeft op conclusies uit
Libets experiment.
Geef tot slot ook twee redenen waarmee Haselager kan stellen dat de
conclusies uit het experiment van Libet allerminst staan.

VW-0311-a-15-1-o

### Pagina 6

Haselager noemt zichzelf een materialist die weinig vertrouwen heeft in de betrouwbaarheid van onze introspectie.
Wat hem betreft toont onderzoek aan dat we vaak zo maar wat verzinnen om onze keuzes te verklaren of te rechtvaardigen. Dat de manier waarop wij onszelf in het dagelijks leven ervaren niet strookt met de wetenschappelijke benadering, wil volgens hem nog niet zeggen dat we dus helemaal geen vrije wil meer hebben.
We zijn volgens Haselager weliswaar niet vrij ten opzichte van onze hersenen, maar wel ten opzichte van onze omgeving. Hij schrijft hierover:

tekst 3

Vrij willen zijn ten opzichte van mijn hersenen vind ik trouwens ook als verlangen moeilijk te begrijpen. Waarom zou ik dat überhaupt willen? Wat zou ik met die vrijheid eraan doen dan? Keuzes maken die niet beïnvloed zijn door mijn levenservaringen en persoonlijkheidskenmerken? Maar hoe zou ik dan mijn' keuzes moeten maken? Wat zou ik dan wel gaan doen of willen, en op basis waarvan? En wie zou ‘ik’ dan eigenlijk zijn om die keuzes te maken? Wat ik wel goed begrijp (en uit ervaring uiteraard ken) is de latere gedachte dat ik iets anders had moeten kiezen. (...) Maar dergelijke inzichten worden ons nu juist mogelijk gemaakt door de hersenen, en ze geven ons het vermogen om daar iets mee te doen. Ze stellen ons in staat te bedenken dat we moeten veranderen. (...) We kunnen, met andere woorden, probeerden onszelf vorm te geven. Dat is een vorm van vrijheid die (...) ons verschaft wordt door de hersenen.

naar: De vrije wil wordt mede mogelijk gemaakt door de hersenen, Haselager,
2013

4p 8 Volgens Haselager maken hersenen de vrije wil als zelfverwerkelijking of zelfvorming mogelijk.
Wat is volgens Haselager een vrije handeling?
Leg je antwoord uit voor elk van de vier aspecten van zelfverwerkelijking.

In het artikel Vrijheid als zelfvorming. Een anti-individualistische visie op vrije wil, idealen en techniek stelt hoogleraar filosofie Ciano Aydin dat voor- en tegenstanders van de vrije wil het vaak op één punt met elkaar eens zijn. Zij beschouwen het 'zelf' als een bewuste, vooraf bestaande en zelfstandige entiteit. Dit uitgangspunt geeft volgens hem blijk van een sterke beïnvloed door het dualisme van Descartes. Dat maakt de positie van hersenwetenschappers als Dick Swaab volgens hem lastig:

VW-0311-a-15-1-o
6 / 12
lees verder

### Pagina 7

tekst 4
Als wij ons brein zijn en ons brein bepaalt ons handelen, dan bepalen wij zelf
ons handelen en zijn wij derhalve vrij. Dat is echter niet hoe
hers enwetenschappers als Swaab en Lamme de relatie tussen hersenen en
zelf begrijpen. Zij gaan ervan uit dat de hersenen het bewustzijn produceren en
wij ons identificeren met dat bewustzijn. (...) Een gepaster titel voor Swaabs
boek zou dan ook zijn: Wij zijn ons onmachtige bewustzijn.
bron: Vrijheid als zelfvorming, Aydin, 2013

2p 9 Beargumenteer met het epifenomenalisme dat Swaab zijn boek volgens
Aydin beter Wij zijn ons onmachtige bewustzijn had kunnen noemen.
Beargumenteer vervolgens waarom Swaab volgens Aydin nog denkt
vanuit het dualisme van Descartes.
Meer dan honderd jaar geleden, in 1905, schreef de Amerikaanse filosoof
Charles Peirce over de rol van de hersenen bij ons denken en onze
identiteit:
tekst 5
Een psycholoog snijdt een kwab uit mijn hersenen (...) en zegt daarn a, als blijkt
dat ik mijzelf niet meer kan uitdrukken: “Kijk, je taalvermogen was gelokaliseerd
in die kwab.” Nogal wiedes: als hij mijn inktpot had gegapt, zou ik niet in staat
zijn geweest om mijn discussie voort te zetten totdat ik een andere had
gekregen. Ja, bepaalde gedachten zouden bij mij niet zijn opgekomen. Dus
mijn discussievermogen is even sterk gelokaliseerd in mijn inktpot.
bron: Vrijheid als zelfvorming, Aydin, 2013

Aydin gebruikt dit citaat om uit te leggen dat onze identiteit volgens hem
niet samenvalt met het bewustzijn, noch met de hersenen, noch met het
lichaam.
Bovendien heb je niet van meet af aan een identiteit, maar ontwikkel je
die door het uitoefenen van zelfcontrole. Daarom is het volgens Aydin niet
de vraag of er een vrije wil bestaat, maar welke technieken en idealen een
gemeenschap van haar leden kan aanreiken om een coherent en vrij zelf te
ontwikkelen.
Aydins opvattingen doen denken aan die van Taylor. Vrijheid en onvrijheid
zijn volgens Aydin uitdrukkingen van de mate van lukken dan wel
mislukken van zelfverwerkelijking, of zelfvorming.
3p 10 Leg de rol van zwakke evaluatie en de rol van sterke evaluatie bij vrije wil
als zelfverwerkelijking uit.
Beargumenteer aan de hand van een afweging van deze twee vormen
van evaluatie of jij het eens bent met Aydin dat vrijheid een uitdrukking is
van de mate waarin zelfvorming lukt.

VW-0311-a-15-1-o
7 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 3 Anna Karenina

In de beroemde Russische roman Anna Karenina van Leo Tolstoj uit 1877 spelen de thema's liefde, plicht en schuld een belangrijke rol. Anna, de hoofdpersoon, is getrouwd met Aleksej. Anna is tevreden met haar rustige leven en denkt dat ze gelukkig is met haar man, totdat ze op een dag de soldaat Wronski ontmoet. Wronski is op slag verliefd op Anna als hij haar ziet en probeert haar voor zich te winnen. Dit lukt maanden niet, omdat Anna zich verzet tegen zijn avances en haar eigen verliefdheid op hem. Op een avond heeft Wronski een gesprek met zijn nicht Betsy over zijn gevoelens voor Anna.

tekst 6

"Wat herinner ik me je spot nog goed!" vervolgde Betsy, die er een bijzonder genoegen in vond elk facet van deze hartstocht te volgen. "En wat is daarvan overgebleven? Je bent gevangen, beste jongen!"
"Ik begeer niet anders dan gevangen te zijn", antwoordde Wronski met zijn rustige, goedmoedige glimlach. "Wanneer ik mij beklaag, is het alleen, omdat ik te weinig gevangen ben, om je de waarheid te zeggen."

naar: Anna Karenina, Leo Tolstoj

Over vrijheid en gevangenschap schrijft de Schotse filosoof David Hume het volgende:

tekst 7

Onder vrijheid kunnen wij dus alleen verstaan de macht om een daad te stellen of niet te stellen overeenkomstig de beslissing van de wil; dat wil zeggen, als wij kiezen inactief te blijven, doen wij dat, en als wij kiezen tot actie over te gaan, dan kan dat ook. Welnu, deze hypothetische vrijheid bezit naar algemeen gevoelen iedereen, die geen gevangene in ketens is. Hier is dus geen aanleiding tot meningsverschil.

bron: Het menselijk inzicht, David Hume

2p 11 Wronski in tekst 6 en Hume in tekst 7 geven beiden een omschrijving van vrijheid en gevangenschap. Zou Hurnes soldaat Wronski vrij noemen? Beargumenteer je antwoord aan de hand van:
– de voorwaarde die Hume aan een handeling uit vrije wil stelt en tekst 6;
– Humes opvatting over het verband tussen vrijheid, noodzakelijkheid en oorzakelijkheid en tekst 7.

VW-0311-a-15-1-o 8 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 9

Anna is ook verliefd op Wrónski, maar omdat zij getrouwd is en ook een
zoon met haar man Aleksej heeft, vecht ze tegen haar gevoel voor
Wrónski. Het is voor haar moeilijk om te scheiden van haar man.
Volgens het recht in negentiende eeuws Rusland werden kinderen aan
hun vader toegewezen. Voor Anna zou dit betekenen dat ze vanwege de
schande van de scheiding in een sociaal isolement zou komen, en dat ze
haar zoon, die haar erg dierbaar is, niet meer zou mogen zien.
In één passage zegt ze daarom tegen Wrónski, dat ze zijn pogingen om
haar voor zich te winnen schandelijk vindt:

tekst 8

“Ik wilde u zeggen”, vervolgde zij zonder hem aan te zien, “dat u zich
schandelijk gedragen hebt, schandelijk, zeer schandelijk.”
Wrónski antwoordde haar: “Dacht u dat ik dat niet wist? Maar wie is de
oorzaak, dat ik zo gehandeld heb?”

naar: Anna Karenina, Leo Tolstoï

In de gelijknamige film uit 2012 komt dezelfde dialoog tussen Anna en
Wrónski voor. Maar de scriptschrijver heeft voor een ander woord
gekozen dan voor het woord ‘oorzaak’.

tekst 9

Anna: “Ik dacht dat je manieren zouden zijn verbeterd sinds Moskou. Je
gedroeg je daar schandelijk.”
Wrónski: “En wie is daar verantwoordelijk voor?”

bron: Anna Karenina, Joe Wright/Tom Stoppard

Door ‘oorzaak’ met ‘verantwoordelijkheid’ te vertalen en ze daarmee op te
vatten als inwisselbare begrippen, kiest de scriptschrijver positie in het
debat over de vrije wil.
3p 12 Beargumenteer voor welke positie de scriptschrijver daarmee kiest: het
libertarisme, het conditioneel compatibilisme of het harde determinisme.
Beargumenteer waarom de twee andere posities uitgesloten
zijn aan de hand van de definities van die beide posities.

Anna probeert Wrónski er vervolgens van te overtuigen dat het beter is
haar niet meer te benaderen:

VW-0311-a-15-1-o 9 / 12 lees verder ►►►


### Pagina 10

tekst 10

“Ik had u dit al lang willen zeggen, ging zij voort”, terwijl zij hem vastberaden aanzag en een gloeiend rood over haar gezicht trok, “en ik ben vandaag gekomen, omdat ik wist dat ik u hier zou ontmoeten. Ik ben gekomen om u te zeggen, dat dit uit moet zijn. Ik heb nooit voor iemand gebloesd, maar u maakt, dat ik voortdurend een gevoel van schuld heb.”
“Wat wilt u van mij?” vroeg hij ernstig en eenvoudig.
“Ik wil dat u naar Moskou gaat” antwoordde zij.
“Dat wilt u niet”, zei hij.
Zij verzamelde al haar wilskracht om te zeggen wat zij zeggen moest; maar in plaats daarvan liet zij haar blik vol liefde op hem rusten en antwoordde niet.
“Ja, het is waar!” dacht hij verrukt. “En ik wanhopte al en zag geen uitkomst meer. Het is waar! Zij heeft mij lief! Zij bekent het”.
naar: Anna Karenina, Leo Tolstoj

De filosoof Harry Frankfurt sluit in zijn theorie over de vrije wil aan bij Hume. Hoewel Frankfurt het voor een groot deel met Hume eens is, laten Anna’s gevoelens zich beter analyseren door Frankfurts theorie, dan door die van Hume. Het is echter de vraag of het dilemma waarin Anna zich bevindt - door haar liefde die zij voor haar zoon voelt en de liefde die ze voor Wrónski voelt - niet weer een probleem vormt voor de theorie van Frankfurt.

3p 13 Zijn Anna en Wrónski vrij volgens Frankfurt?
Beargumenteer je antwoord voor Anna met behulp van tekst 10.
Beargumenteer je antwoord voor Wrónski met behulp van tekst 6.
Leg vervolgens uit waarom Frankfurt het dilemma waarin Anna zich bevindt geen probleem zou vinden voor zijn theorie.

Anna en Wrónski krijgen uiteindelijk toch een verhouding. De filosoof Thomas Nagel schrijft in zijn artikel ‘Moral Luck’ over vier vormen van morele mazzel of pech. Nagel noemt in dit artikel Anna en Wrónski als illustratie van moral luck ten aanzien van de gevolgen.

tekst 11

Tot slot zijn er gevallen van een beslissing in onzekere omstandigheden - een wijdverbreid verschijnsel in het openbare leven en in het privéleven.
Anna Karenina gaat er met Wrónski vandoor, Gauguin laat zijn gezin in de steek, Chamberlain tekent het verdrag van München...
bron: Moral Luck, Thomas Nagel

VW-0311-a-15-1-o 10 / 12 lees verder

### Pagina 11

Wanneer Wronski aan Anna voorlegt om het huwelijk met haar man te
verbreken en met hem verder te gaan, reageert Anna als volgt:

tekst 12

"Best, laten we aannemen dat ik dat doe", zei ze. "Weet je wat er dan
gebeurt? Ik kan het je allemaal van tevoren vertellen." En er kwam een boze
glans in haar net nog zo zachte ogen.
"Aha, je houdt van een ander en je hebt een misdadige verhouding met hem?"
(ze deed haar man na, en legde precies zoals hij het zou doen, een grote
nadruk op het woord misdadig). "Ik heb je gewaarschuwd voor de gevolgen, in
godsdienstig en in maatschappelijk opzicht en wat betreft het huiselijk leven.
Je hebt niet naar me geluisterd. Nu kan ik niet dulden dat mijn naam onteerd
wordt."
"Nu goed, hij zal me op plechtige wijze helder en nauwkeurig uiteenzetten, dat
hij met alle hem ten dienste staande middelen een schandaal zal voorkomen.
En dan zal hij kalm en nauwgezet doen wat hij zegt."

bron: Anna Karenina, Leo Tolstoj

Eén van de gevolgen is dat Anna haar zoon niet meer zal mogen zien als
ze met Wronski verder gaat en dat ze uit de haar vertrouwde sociale
kringen geweerd zal worden. Als ze er uiteindelijk toch met Wronski
vandoor gaat, ziet ze haar zoon inderdaad niet meer, zoals zij voorvoelde.

Nagel geeft in 'Moral Luck' allerlei voorbeelden van morele mazzel of
pech. Maar bij het noemen van Anna en Wronski als voorbeeld van moral
luck ten aanzien van de gevolgen, kun je je afvragen of dit voorbeeld wel
echt een onderbouwing is van Nagels eigen theorie.
2p 14 Beargumenteer aan de hand van tekst 11 en tekst 12 of jij het voorbeeld
van Anna en Wronski een goed voorbeeld vindt van morele pech ten
aanzien van de gevolgen.
Zo nee, geef dan aan wanneer het wel een goed voorbeeld zou kunnen
zijn.
Zo ja, geef dan aan wanneer het geen goed voorbeeld meer zou zijn.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

VW-0311-a-15-1-o 11 / 12 lees verder ►►►


### Pagina 12

In tegenstelling tot Anna en Wronski speelt Aleksej, de oudere echtgenoot
van Anna, een zeer traditionele rol in de liefdesgeschiedenis.
Aleksej ziet het doen van zijn plicht als de belangrijkste taak in zijn
huwelijk met Anna. Of Anna van hem houdt of niet, of zij in gewetensnood
is of niet gaat hem niet aan, vindt hij. Maar Aleksej vraagt ook van Anna
haar plicht te doen.
Omgekeerd ziet Anna de liefde als de enige juiste reden van handelen.
Als Wronski ook naar de indruk wekt voor haar iets uit plicht te doen,
raakt zij in paniek over hun relatie.
Uiteindelijk wordt Anna zo ongelukkig door het missen van haar kind en
het sociale isolement waarin ze terecht is gekomen door haar relatie met
Wronski, dat ze geen uitweg meer ziet en een einde aan haar leven
maakt.
Met haar dood lijkt de schrijver Tolstoj eerder te kiezen voor het
gedachtengoed van Kant, dan voor dat van Hume. We kunnen namelijk in
de totaal tegenovergestelde opvattingen van Anna en Aleksej over liefde
en plicht het meningsverschil tussen Hume en Kant over vrijheid
herkennen.
3p 15 Maakt volgens jou liefde vrij?
Geef hierop een beargumenteerd antwoord en betrek daarbij zowel Kants
opvatting over de vrije wil als de uitspraak van Hume dat de rede de slaaf
van de passies is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-15-1-0 12 / 12 einde ■