# Eindexamen Filosofie VWO 2014 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2014/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2014
tijdvak 2
dinsdag 17 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 17 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-14-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 Hebben kinderen een vrije wil?

De begrippen 'vrije wil' en 'zelfcontrole' worden vaak in één adem
genoemd. De gedachte is dat als je beschikt over een vrije wil, je jezelf
onder controle kunt houden. Volwassenen zouden zich normaal
gesproken moeten kunnen beheersen, van jong volwassenen wordt
zelfcontrole al minder verwacht en kleine kinderen hebben dit doorgaans
nog nauwelijks. Zelfcontrole groeit, als het goed is, door de jaren heen.
Vervolgens zou je kunnen zeggen dat ook de vrije wil, begrepen als
zelfcontrole, nog afwezig is bij kleine kinderen en geleidelijk door de jaren
heen toeneemt.
Dit blijkt ook uit de zogenaamde 'marshmallow-test':

tekst 1

Een kind van drie, vier of vijf jaar oud zit op een stoel aan een tafel. Een
onderzoeker zet een schoteltje voor het kind neer waarop een lekkere
marshmallow ligt. Het kind mag de marshmallow opeten, maar mag hem ook
laten liggen gedurende de tijd dat de onderzoeker buiten de kamer even iets
anders gaat doen. Als de marshmallow er nog ligt als de onderzoeker
terugkomt, dan krijgt het kind er nog een marshmallow bij en mag hij ze
allebei opeten.
Zo’n test levert allerlei verbanden op. Kinderen van drie blijken bijvoorbeeld
niet in staat te wachten op die tweede beloofde marshmallow, terwijl kinderen
van vijf dat veel beter kunnen. Het aantal marshmallows dat een kind
uiteindelijk te eten krijgt, is afhankelijk van de leeftijd van het kind.

naar: Jan Bransen, Ik wil mezelf kunnen zijn! Zelfcontrole in de
gedragswetenschappen, in: Maureen Sie en anderen, Hoezo vrije wil?

De filosoof Augustinus vertelt in zijn boek Belijdenissen over een
gebeurtenis in zijn kindertijd toen hij de drang voelde om peren te stelen.
Hij was ongeveer acht jaar:

### Pagina 3

tekst 2

Niet ver van onze wijngaard stond een perenboom die vol hing met
vruchten. Ik en nog een paar kwajongens kwamen op het idee de peren
uit de boom te schudden en mee te nemen. Laat op een avond gingen
we erheen en stalen al het fruit dat we konden dragen en niet om er
onze maag mee te vullen. We aten er misschien wel een paar op, maar
de rest gooiden we voor de varkens. Het ware genot zat in het feit
dat we iets deden wat niet mocht. Ik deed kwaad om niets, zonder enige
andere reden dan om het kwaad doen zelf. Ik genoot van de zonde, niet
van datgene waarom ik de zonde had begaan, maar van de zonde zelf.

bron: Augustinus, Belijdenissen

Augustinus introduceert onder andere naar aanleiding van deze
gebeurtenis het begrip 'wil'. De introductie kan ook als kritiek gezien
worden op Socrates' opvatting van verkeerd menselijk handelen.
Leg uit waarom Augustinus naar aanleiding van de gebeurtenis in tekst 2
het begrip 'wil' kan introduceren.
Beargumenteer vervolgens waarom zijn uitleg van het begrip 'wil' gezien
kan worden als kritiek op Socrates' opvatting over verkeerd menselijk
handelen.

2p 1

In tekst 2 vertelt Augustinus over het stelen van peren toen hij acht jaar
oud was.
De filosoof John Martin Fischer legt in zijn werk een verband tussen
zelfcontrole en vrije wil. Hij introduceert drie vormen van controle die
herkenbaar zijn in de 'marshmallow-test' in tekst 1 en in tekst 2.
Beargumenteer per vorm van controle of deze volgens Fischer bij een
kind van drie jaar en bij Augustinus op 8-jarige leeftijd aanwezig is.
Gebruik in je antwoord zowel tekst 1 als tekst 2.

3p 2

De marshmallow-test en het verhaal van Augustinus worden
betekenisloos wanneer we door de ogen van Tom Watkins kijken. Tom
zou nooit een marshmallow eten en peren zijn voor hem niet iets om te
stelen, want die kon hij de hele dag al eten. Tom eet alleen rauw voedsel:
noten, zaden, groenten (ongekookt en niet gebakken) en fruit.
Twee documentaires, Rauw en Rauwer, gaan over het leven en vooral
over de eetgewoontes van Tom en zijn moeder Francis. In de eerste
documentaire is Tom elf jaar en eet dan al vanaf zijn vijfde geen zuivel,
vlees, vis, brood of suiker. Tom is het eerste en enige kind in Nederland
(voor zover bekend) dat alleen rauw voedsel eet.
In de vervolgdocumentaire op Rauw, Rauwer uit 2012, zien we wat er is
gebeurd na Rauw. Tom is in Rauwer vijftien jaar en zijn groei blijft achter
bij die van leeftijdsgenoten. Hij gaat niet meer naar school, omdat hij daar
volgens zijn moeder Francis in een omgeving komt waarin ongezond eten
de norm is.

VW-0311-a-14-2-o

3 / 14

lees verder

### Pagina 4

Ook de vader en broer van Tom, die in Engeland wonen, komen in beeld.
De broer van Tom is bij zijn vader gaan wonen, omdat hij van Francis
rauw moest eten en dit niet wilde. Artsen zijn bezorgd over het effect dat
Toms dieet op zijn hersenen en botten kan hebben. Zijn groeicurve is
volgens hen te vergelijken met een ondervoed kind dat in Afrika leeft.
De artsen hebben aangifte van kindermishandeling gedaan en Tom moet
misschien uit huis geplaatst worden. Francis vecht deze beslissing aan en
als de zaak voorkomt, vraagt de rechter aan Tom of Tom zelf rauw wil
eten.

tekst 3

Rechter: Een tijd lang volg je al een zeer streng dieet. Niks mag gekookt
worden. Vind je dat lekker?
Tom: Ja, ik voel me er ook wel lekker bij.
Rechter: Je voelt je er ook wel lekker bij ... Als je soms zin hebt in een frietje of
een lekkere kroket neem je dat dan?
Tom: Soms wel, soms niet.
Rechter: En wat vind je moeder daarvan? Weet je dat?
Tom: Nou ze wordt er niet boos om, maar ...
Rechter: Maar het is niet zo dat ze je een pak slaag geeft of naar bed stuurt als
je dat gedaan hebt?
Tom: (lachend) Nee
Rechter: En als je nou tegen je moeder zou zeggen: ik heb nou genoeg van dat
rauwe voedsel ik wil nou eens wat anders ... Wat denk je dan dat er zou
gebeuren?
Tom: Weet ik niet echt precies. Maar mijn moeder zegt wel: als je niet meer
rauw wil eten, moet je het gewoon zeggen. Dan kan dat.

bron: Anneloek Sollaart, Documentaire ‘Rauwer’

2p 3 Op de vraag of Tom zelf kiest voor het rauwe eten, zegt Tom vervolgens
‘ja’. Toch zou je kunnen twijfelen of Tom uit vrije wil voor rauw eten kiest.
De compatibilist David Hume zou geen moeite hebben met het
beoordelen van het geval van Tom. Hume denkt dat vrijheid en
noodzakelijkheid niet strijdig met elkaar zijn. Hume geeft ook een
duidelijke situatie weer van iemand die niet vrij is. Het is de vraag of Toms
geval een voorbeeld is van een dergelijke situatie.
Zou Tom volgens Hume vrij zijn?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van Humes opvatting over het
samengaan van vrijheid en noodzakelijkheid en aan de hand van een
situatie waarin iemand volgens Hume niet vrij is.
Gebruik hiervoor tekst 3 en de inleiding op tekst 3.

VW-0311-a-14-2-0 4 / 14 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl Leiden.nl. Pagina: 766

### Pagina 5

Na de eerste documentaire *Rauw* komen Francis en Tom bij het
programma *De Wereld Draait Door*. De tafelheer die avond, Hugo Borst,
vindt dat de moeder onverantwoordelijk met Tom omgaat. Hij zegt dat het
prima is als Francis met haar eigen lichaam zo wil omgaan, maar dat zij
ook de verantwoordelijkheid heeft over een kind. Borst zegt
verantwoordt dat hij van mening is dat haar het ouderschap moest
worden ontnomen.
Ook in veel reacties op internet op de documentaire wordt Francis als
moeder beschuldigd van onverantwoord gedrag.
De filosoof Peter Strawson is een compatibilist en hij zou hebben kunnen
zeggen dat Francis verantwoordelijk kan worden gehouden voor wat ze
doet, maar Tom niet.
4 2p Beargumenteer waarom in de visie van Strawson Tom niet
verantwoordelijk kan worden gehouden voor zijn eetgedrag, maar zijn
moeder Francis wel.

De filosoof Charles Taylor biedt een andere invalshoek op de vraag of
Tom een vrije wil heeft. Zelfcontrole is als voorwaarde voor het hebben
van een vrije wil niet genoeg volgens Taylor. Het is volgens hem beter om
je af te vragen waarop die zelfcontrole gebaseerd is en vrije wil op te
vatten als zelfverwerkelijking in plaats van zelfcontrole.
5 3p Zou Taylor van mening zijn dat Tom uit vrije wil rauw eten kiest?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van de begrippen zwakke en
sterke zelfevaluatie en gebruik daarbij tekst 3.
Beargumenteer vervolgens waarom Fischers idee van besturingscontrole
als voorwaarde voor verantwoordelijkheid volgens Taylor tekort zou
schieten voor een volledige definitie van verantwoordelijkheid.

Volgens artsen zal Tom als hij alleen maar rauw blijft eten ongeveer
twaalf centimeter inleveren op zijn lengte. Francis wordt daarom
geadviseerd om vis of vlees aan zijn dieet toe te voegen. Om nog
misschien een paar centimeter lengte te winnen, maar Francis weigert dit.
Francis en Tom komen bij de talkshow *Pauw en Witteman*.
Tijdens het interview met Tom en Francis mengen ook andere gasten zich
in het gesprek, onder wie de zwemcoach Jacco Verhaeren. Interviewer
Jeroen Pauw vraagt aan Francis of het niet een goed idee is om naar
mensen te luisteren die er verstand van hebben, te weten de dokters in
het ziekenhuis. Francis antwoordt hem het volgende:
VW-0311-a-14-2-o 5 / 14 lees verder ➢➢➢
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-exen.nl. Pagina: 767

### Pagina 6

tekst 4

Zal ik het heel cru stellen? Ik denk dat doktoren geen flauw benul
hebben waar ze het over hebben. Ze gaan volkomen verkeerd hun
studie in. Allemaal gebaseerd op de leer van Pasteur. Die stelde een
aantal eeuwen geleden dat bacteriën het lichaam binnenkomen en daar
ziekten veroorzaken.
In diezelfde tijd was er een man Antoine Béchamp die zei: “nee, het ligt
niet aan de bacteriën, het ligt aan het bloed. Als het bloed alkalisch is,
dan kunnen de bacteriën binnenkomen wat ze willen, maar dan hebben
ze geen kans.”

Jacoo Verhaeren reageert op Francis:
U baseert zich op uw eigen ervaringen, maar er is een heel groot
verschil tussen u en een kind in de groei. Tom komt in vet oplosbare
vitamines tekort als hij geen vet binnenkrijgt, en de theorieën over
enerzijds Pasteur en anderzijds alkalisch bloed zijn gewoon onzin, dus u
baseert zich op dingen die niet waar zijn.

bron: uitzending Pauw en Witteman, 18 december 2012

De discussie waar Francis over spreekt, is de discussie uit de
negentiende eeuw tussen Antoine Béchamp en Louis Pasteur over de
vraag hoe het kan dat mensen ziek worden. Pasteur stelde dat bacteriën
het bloed binnendringen en dat daardoor iemand ziek wordt, maar
Béchamp dacht dat als je eigen bloed de juiste zuurtegraad had, de kans
op ziek worden heel klein zou zijn.
Volgens reguliere artsen is de theorie van Pasteur de juiste, maar volgens
een kleine groep homeopaten is de theorie van Béchamp ten onrechte
vergeten. Eén van de overtuigingen van deze homeopaten is, dat het
lichaam van nature goed is en vooral door de verkeerde eetgewoonten in
onze westerse samenleving uit balans raakt.
Op de achtergrond van moeder Francis’ antwoord in de uitzending van
Pauw en Witteman spelen haar overtuigingen over hoe wetenschap werkt.
De wetenschapsfilosofen Karl Popper en Thomas Kuhn hebben
tegengestelde opvattingen over hoe wetenschap te werk gaat en Francis
opvatting sluit aan bij één van hen.

3p 6 Sluit Francis’ opvatting aan bij Popper's visie op wetenschap of bij Kuhns
visie op wetenschap?
Geef een beargumenteerde afweging van de theorieën van Popper en
Kuhn en gebruik daarbij tekst 4 en de inleiding op deze vraag.

VW-0311-a-14-2-o 6 / 14 lees verder 

### Pagina 7

Opgave 2 Doen wat je denkt

Dat had je gedacht! is de titel van het boek dat hoogleraar cognitiefilosofie
Marc Slors in 2012 uitbracht. Hij levert in dit boek een bijdrage aan het
debat dat al enige jaren woedt tussen hersenwetenschappers en filosofen.
Het is het debat over de vraag of de vrije wil nu wel of niet bestaat.
Slors' opvatting is dat de resultaten van hersenonderzoek helemaal niet
tegenover onze alledaagse ervaring van onszelf en de vrije wil staan.
Hersenwetenschap verandert weliswaar ons inzicht in bijvoorbeeld
bewustzijn, besluitvorming en wilsbekwaamheid, maar - stelt Slors -
herswetenschap zegt zo goed als niets over de vrije wil.
Sommige van de door Slors aangehaalde hersenwetenschappers die de
vrije wil verwerpen, doen dat op grond van experimenten die door
Benjamin Libet in de jaren zeventig van de vorige eeuw zijn uitgevoerd.
Eén van deze hersenwetenschappers is Dick Swaab.
Waarom verwerpt Swaab op grond van de experimenten van Libet het
bestaan van een vrije wil?
Gebruik in je antwoord een uitleg van het verband tussen Libets
experiment en vrije wil als bewuste aansturing.

2p 7

Libet trok uit zijn experiment de conclusie dat ‘vrij niet-willen’ wél mogelijk
is. Hij gebruikte hiervoor de aanduiding ‘vetorecht’.
Volgens Slors is het inconsistent om te concluderen dat de vrije wil niet
bestaat en toch van de mogelijkheid van vrij niet-willen uit te gaan.
Ook de filosoof Daniel Dennett heeft kritiek op de conclusies die worden
getrokken uit de experimenten van Libet.
Leg uit welke kritiek Dennett heeft op conclusies uit Libets experiment.
Beargumenteer vervolgens waarom de conclusie van Libet dat we
beschikken over vetorecht op basis van zijn eigen experiment inconsistent
kan worden genoemd.

2p 8

In de inleiding van zijn boek Dat had je gedacht! haalt Slors een bekende
anekdote aan om zijn standpunt duidelijk te maken dat hersenwetenschap
niets over de vrije wil zegt.

VW-0311-a-14-2-o
7 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 8

tekst 5

Een bioloog heeft bij wijze van experiment een spin, Edwin, getraind om
bevelen op te volgen. Als de bioloog roept "lopen Edwin!" gaat Edwin lopen.
De bioloog besluit na te gaan wat het effect op Edwin is als hij hem telkens
twee pootjes uittrekt. (...)
Edwin blijkt steeds tot zijn gebruikelijke dressuur geneigd te zijn, al gaat dat
steeds moeizamer. De laatste twee pootjes van Edwin verdwijnen. Daar ligt
hij als een pootloos rompje. "Lopen Edwin!" roept de bioloog. (...)
Wanneer er niets gebeurt, concludeert de bioloog in zijn rapport: Als een
spin alle acht de poten worden uitgetrokken, wordt hij doof.

bron: Marc Slors, Dat had je gedacht!, 2012

Volgens Slors lijken hersenwetenschappers die concluderen dat de vrije
wil niet bestaat op de bioloog in deze anekdote die ten onrechte een
causaal verband veronderstelt tussen het ontbreken van de pootjes en de
doofheid van de spin.
Hersenwetenschappers hebben aangetoond dat we veel meer op de
automatische piloot handelen dan we zelf denken. Dit vraagt volgens
Slors weliswaar om een bijstelling van ons zelfbeeld, maar heeft volgens
hem even weinig te maken met de vrije wil als de veronderstelde doofheid
van de spin Edwin met het ontbreken van zijn pootjes.
Om aan bovenstaande begripsverwarring rondom 'vrije wil' een einde te
maken, zou een definitie van 'vrije wil' kunnen worden opgesteld.
Slors denkt dat er een vrije wil kan bestaan.

3p 9 Geef een definitie van vrije wil die de opvatting van Slors ondersteunt.
Beargumenteer aan de hand van jouw definitie en de principes van
ultieme oorzaak en alternatieve mogelijkheden dat er een vrije wil mogelijk
is.

Volgens Slors wordt ons gedrag inderdaad aangestuurd door onbewuste
processen, maar door middel van zelfinterpretatie en bewuste
voornemens kunnen we volgens hem wel degelijk invloed uitoefenen op
ons eigen onbewust aangestuurde gedrag.
Hij vergelijkt ons bewuste daarom liever met een navigatiesysteem in
de auto, bijvoorbeeld de TomTom, en ons onbewuste ik met de
bestuurder van de auto.
Op de volgende bladzijde staat een schematische weergave van 'het zelf'
volgens Slors.

VW-0311-a-14-2-o 8 / 14 lees verder >>>>

### Pagina 9

[FIGUUR: Schematische weergave van 'Bewuste gedachten', 'Zelfinterpretatie', 'Zelf programmeren', 'Handelingen' en 'Het onbewuste ik'. Er zijn pijlen die de relatie tussen deze concepten weergeven.]
4p 10 De filosoof Charles Taylor maakt in zijn filosofie over 'het zelf' gebruik van de term 'herevaluatie' en, net als Slors, van de term 'zelfinterpretatie'.
Geef een overeenkomst en een verschil tussen 'zelfinterpretatie' volgens de filosofie van Taylor en 'zelfinterpretatie' volgens het schema van Slors.
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een uitleg van de begrippen 'herevaluatie' en 'conception of the self'.

In zijn boek verwijst Slors naar hersenwetenschapper Victor Lamme en naar experimenten met split-brain-patiënten, mensen bij wie communicatie tussen de twee hersenhelften onmogelijk is geworden. Op basis van onderzoek zoals met Joe uit onderstaande tekst 6 concludeert Lamme dat onze hersenen een soort kwebbeldoos zijn. Onze hersenen proberen altijd een verhaal te verzinnen over wat we aan het doen zijn, zoals een kwebbeldoos dat zou doen.

tekst 6

Lamme vergelijkt het bewustzijn met een kwebbeldoos in ons hoofd die het nodig vindt om commentaar te leveren bij alles wat we - onbewust - doen. Wanneer we ons bewust zijn of worden van de motieven van ons handelen, vertellen we eigenlijk een verhaal over onszelf. Dit blijkt bijvoorbeeld uit experimenten met split-brain-patiënten, waarbij communicatie tussen de twee hersenhelften onmogelijk is geworden.
Wanneer in de ene helft van het visuele veld van split-brain-patiënt Joe een bordje gehouden wordt met daarop het commando 'loop!', staat Joe op en begint te lopen.
Als hem gevraagd wordt waarom hij opstaat geeft de hersenhelft die het bordje niet gezien heeft, antwoord. Ondanks het feit dat hij het antwoord niet kan weten, geeft hij toch een reden: “Omdat ik even een glaasje water wil halen.”

naar: Marc Slors, Dat had je gedacht!, 2012

VW-0311-a-14-2-o 9 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

We proberen volgens Lamme achteraf een rationele rechtvaardiging voor
ons gedrag te geven, terwijl experimenten met split-brain-patiënten ons
zouden laten zien dat we eigenlijk altijd maar wat verzinnen, zonder dat
we dat in de gaten hebben.
Ook de filosoof John Gray baseert zijn opvattingen op modern
wetenschappelijk onderzoek.
3a (11p) Leg uit wat de uitkomsten van modern psychologisch onderzoek volgens
Gray betekenen voor de rationaliteit van keuzes.
Beargumenteer met behulp van Gray met welk standpunt jij het eens bent:
is het bewustzijn te vergelijken met een kwebbeldoos zoals Lamme dat
doet, of is het bewustzijn te vergelijken met een navigatiesysteem zoals
Slors dat doet? Beargumenteer je antwoord voor beide standpunten.

Herswetenschap heeft volgens Slors aangetoond dat ons bewustzijn in
grote mate gedetermineerd is. Maar vrije wil heeft volgens hem meer met
onze eigenheid dan met ons bewustzijn te maken. Handelingen zijn
volgens Slors vrij als we kunnen uitleggen waarom we doen wat we doen
op een manier die aansluit bij onze identiteit: een handeling moet passen
bij de waarden, wensen en overtuigingen die je hebt.
De filosoof John Stuart Mill legt ook een verband tussen vrije wil en
identiteit.
2p 12 Leg uit of de opvatting van Mill dat men actief betrokken moet zijn op de
vorming van het eigen karakter in het schema van Slors te herkennen is.
Beargumenteer vervolgens of Slors zich op de filosofie van Mill kan
beroepen om te onderbouwen wat hij onder ‘het zelf’ verstaat.

VW-0311-a-14-2-o
10 / 14
lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

Opgave 3 Roken en vrije wil

In 1974 is de Stichting Volksgezondheid en Roken – Stivoro – opgericht.
Stivoro is een onafhankelijk expertisecentrum voor tabakspreventie. Het
ideaal van deze stichting is een rookvrije toekomst.
Een deel van hun site was tot begin 2013 speciaal op jongeren gericht,
daar stond de volgende tekst:

tekst 7

Verslaafd met lichaam en geest.
Verslaafd zijn betekent dat je niet meer zonder iets kan. Je bent niet vrij. Je
bent een slaaf van bijvoorbeeld computeren, drop, alcohol of roken. Je moet
gehoorzamen aan je nieuwe baas: de computer, het flesje bier of de sigaret.
Er zijn twee soorten verslavingen: geestelijke en lichamelijke.
Sommige verslavingen zijn alleen geestelijk. Bijvoorbeeld als je verslaafd bent
aan computeren. Je bent uren aan het chatten of gamen op internet. Je
lichaam kan wel zonder die computer. Je gaat niet trillen als je bij de computer
weg bent. Maar je geest is wel verslaafd. Je wilt steeds vaker en langer
computer en.
Veel verslavingen zijn geestelijk én lichamelijk. Bijvoorbeeld als je rookt.
lemand die rookt, denkt steeds aan sigaretten. Je verlangt ernaar. Als je geen
sigaretten bij je hebt, word je onrustig. Je denkt dat je rustig wordt als je rookt.
Je geest is verslaafd aan het roken.
Maar ook je lichaam draagt die sigaret. Je lichaam is gewend geraakt aan de
stoffen die in tabak zitten. De lichaam wil dat je steeds vaker en steeds meer
gaat roken. Als je niet rookt, reageert je lichaam daarop. Je lichaam zeurt om
een sigaret. Je gaat bijvoorbeeld trillen, of je krijgt hoofdpijn.

naar: www.stivoro.nl [oldstivoro]

4p 13
In tekst 7 is het dualistisch mensbeeld van Descartes te herkennen. Zijn
dualisme wordt substantiedualisme genoemd.
Eén van de problemen met het substantiedualisme is het zogenaamde
interactieprobleem.
Leg uit dat je in tekst 7 zowel het substantiedualisme als het dualistisch
epifenomenalisme kunt herkennen.
Leg vervolgens uit wat het interactieprobleem inhoudt en beargumenteer
hoe het epifenomenalisme dit interactieprobleem oplost.

VW-0311-a-14-2-o 11 / 14 lees verder

### Pagina 12

Rond 1945 was het een heel normaal en vriendschappelijk gebaar om een veertienjarige jongen een sigaret te geven met de vraag "rook jij al?".
Bioscopen, bussen, trams en treinen waren voorzien van asbakken.
Sportprogramma's op televisie werden gepresenteerd door een rokende
verslaggever. Tot in de jaren '80 stond er bij de kapper een glaasje
sigaretten op tafel. Op lagere en middelbare scholen stonden leraren
rokend voor de klas.
Omstreeks 1950 werd door de arts Sir Richard Doll het verband tussen
roken en longkanker geconstateerd. In heel Europa kwam op de
verpakking van rookwaren de waarschuwing te staan dat roken de
gezondheid schaadt. Reclame voor roken werd langzamerhand steeds
moeilijker.
In bioscopen en op tv mag er inmiddels geen reclame voor rookwaren
meer gemaakt worden. Ook al zijn de marketingmogelijkheden aan
banden gelegd, de industrie weet de potentiële rokers wel te bereiken.
Omdat de ervaring van de eerste sigaret vaak belangrijk is voor het al dan
niet blijven roken, is het voor de industrie belangrijk om die eerste
ervaring zo goed mogelijk te laten zijn. Zo smaken sigaretten beter door
het toevoegen van menthol. Ook zoete smaken en cacao maken het roker
lekkerder, aldus Stivoro. Onderzoek van het RIVM toont aan dat jongeren
eerder verslaafd raken dan volwassenen. Hoe eerder een kind begint met
roken, hoe groter de kans dat het later verslaafd raakt.
David Hume is een compatibilist. Hij vindt dat mensen een vrije wil
hebben, ondanks het feit dat ze gedetermineerd zijn.
3p 14 Is volgens Hume zelfverwerkelijking mogelijk door te roken?
Geef een argumentatie voor je antwoord.

Je zou de sigarettenindustrie kunnen vergelijken met dokter Black uit het
gedachte-experiment van de filosoof Frankfurt. De sigarettenindustrie is in
dat geval dokter Black, de roker meneer Jansen. Toch zijn er met
betrekking tot de vrije wil belangrijke verschillen tussen rokers en meneer
Jansen uit het gedachte-experiment van Frankfurt en tussen de
sigarettenindustrie en dokter Black.
3p 15 Geef een beschrijving van Frankfurts gedachte-experiment van dokter
Black.
Noem vervolgens het verschil in de vergelijking tussen de
sigarettenindustrie en rokers enerzijds en dokter Black en meneer Jansen
anderzijds.
Leg dit verschil uit aan de hand van eerste- en tweede-orde verlangens.

VW-0311-a-14-2-o 12 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Vaak denken mensen dat je beter aan sigaretten dan aan andere drugs verslaafd kunt zijn. De meeste heroïneverslaafden willen geen verslaafde zijn. Tegelijkertijd is het volgens Stivoro bijna net zo moeilijk om met het roken van sigaretten te stoppen als met het gebruik van heroïne.

tekst 8

In tabaksrook zitten veel stoffen, ongeveer 4.000. Van veertig van deze stoffen kun je kanker krijgen. Dat noemen we ‘kankerverwekkend’. Eén stof, nicotine, heeft een sterk verslavend effect.
Nicotine geeft een plezierig gevoel in de hersenen. Dit plezierige gevoel zorgt voor een verlangen naar een nieuwe dosis nicotine. Ook het lichaam raakt gewend aan een bepaalde hoeveelheid nicotine in het bloed. Door de afbraak van nicotine krijgt het lichaam elke keer behoefte aan een nieuwe dosis nicotine. Deze twee processen zorgen ervoor dat de roker afhankelijk wordt van sigaretten en verslaafd raakt.

bron: www.stivoro.nl [oldstivoro]

De Franse filosoof Jean-Paul Sartre was een vaste cafébezoeker en rookte veel.
Een bekende uitspraak van Sartre is: ‘de mens is niets anders dan wat hij van zichzelf maakt’. Je kunt daarbij echter te kwader trouw zijn (mauvaise foi).
Een roker kiest er zelf voor om te roken, hoewel uit bovenstaande tekst 8 blijkt dat een roker door de nicotine aan sigaretten verslaafd kan raken. Misschien kun je je roken wel zien als een vorm van mauvaise foi. Frankfurt zou een roker eerder zien als een ongewild verslaafde.
3p 16 Wanneer is een roker ongewild verslaafd en wanneer te kwader trouw? Leg in je antwoord uit welke rol het begrip ‘ongewild verslaafde’ in de filosofie van Frankfurt speelt.
Geef hier vervolgens kritiek op met behulp van Sartres uitgangspunten.

Minister Schippers is minister voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Zij is daarnaast lid van de VVD, een politieke partij die zich beroept op politiek-liberale beginselen. Voor liberalen is zelfbeschikkingsrecht een groot goed. In dat opzicht hebben liberalen dezelfde opvatting als de filosoof Immanuel Kant.
In een Kamerdebat waarvan een deel is uitgezonden door het tv-programma Zembla legt minister Schippers van volksgezondheid uit waarom zij vindt dat mensen zelf moeten weten of ze wel of niet roken:

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

VW-0311-a-14-2-0 13 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

tekst 9
Keuzvrijheid geldt ook voor de levensstijl van mensen. Zelfbeschikking is een
belangrijk recht. Ook ten aanzien van levensstijl. Vrijheid en
verantwoordelijkheid is niet voor niets het motto van dit kabinet. De staat is
geen nanny. (...)
Als volwassen mensen besluiten, op vrijdagavond, bij hun biertje, een sigaretje
op te steken, in een klein café, wie ben ik dan om dat te verbieden? Ik vind dat
je daar keuzvrijheid moet geven. Er zijn genoeg alternatieven voor al die
mensen die het niet willen. En ik vind dat we met de regelgeving daar zijn
doorgeschoten.
bron: Zembla, uitgezonden op 21 oktober 2011

Omdat de helft van alle rokers op het schoolplein leert roken, betoogt
Heleen Crul in NRC Handelsblad dat alle schoolpleinen in Nederland
rookvrij zouden moeten worden. In haar artikel komt een rector van een
school die het plein rookvrij gemaakt heeft aan het woord:

tekst 10
Daar was de grote dag. Rokende leerlingen stonden achter een witte streep
op de openbare weg. Wie over de streep gaat, kan rekenen op sancties. Niet
makkelijk voor de concierges, maar inmiddels blijkt het goed te werken. Ik zou
het zo weer doen en ik roep elke school op ons voorbeeld te volgen.
bron: NRC Weekend, zaterdag 1 juni & zondag 2 juni 2013

Vrije wil kan gezien worden als een voorwaarde voor
verantwoordelijkheid. Voor Kant is de vrije wil een regulatief idee van de
praktische rede. De filosoof Derk Pereboom daarentegen gaat ervan uit
dat mensen geen vrije wil hebben.
3p 17 Leg met behulp van tekst 9 uit dat minister Schippers net als Kant het
intelligibele karakter van mensen veronderstelt.
Leg vervolgens uit waarom Kants scheiding tussen de noumenale en de
fenomenale wereld volgens Strawson niet nodig is om een vrije wil aan te
nemen.
Beargumenteer tot slot dat de rector van de rookvrije school in de ogen
van Pereboom rokers hun verantwoordelijkheid ontneemt.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-14-2-o
14/14
einde