# Eindexamen Filosofie VWO 2014 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2014/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2014
tijdvak 1
donderdag 15 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie

Dit examen bestaat uit 17 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 53 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-0311-a-14-1-0

### Pagina 2

Opgave 1 Vrije wil op de weg

Op 19 februari 2011 reed een Volkswagen Golf in de bebouwde kom van
een stad een Daihatsu aan. De bestuurder van de Golf reed met grote
snelheid heel dicht op zijn voorganger en probeerde in te halen op een
kruising met een verkeersheuvel. Bij het inhalen kwam hij op de
linkerweghelft terecht en kon hij door zijn hoge snelheid niet meer op tijd
terugsturen. Net op dat moment kwam van links de Daihatsu de weg op.
De Golf reed de Daihatsu frontaal aan, waardoor de bestuurster van de
Daihatsu op slag dood was.
De bestuurder van de Golf was al eens bestraft voor het rijden van
80 kilometer per uur in de bebouwde kom. Daarvoor is hem toen een
verkeersboete en een verkeerseducatiecursus opgelegd.

Een jaar na dit ongeluk staat in dagblad Trouw een artikel waarin de
weduwnaar van de doodgereden vrouw zijn beklag doet. De weduwnaar
schrijft met welke gevoelens hij achtergebleven is:

tekst 1

Een straf na een dodelijk verkeersongeluk door roekeloos rijden moet een
correctieve straf zijn. Wanneer de dader niet snapt waar het over gaat of alle
oorzaken en gevolgen ontkent – dit is het geval in deze zaak – dan gaat er van
de gevraagde straf niets correctiefs uit.
Wat volgt is alleen maar rancune, zowel bij de veroorzaker als bij de
nabestaanden. Mijn vrouw laat vier kinderen (met partners) achter, en drie
kleinkinderen.
Wat mij nu, achteraf, het meest steekt is dat de dader vindt dat hij geen schuld
heeft. Hij zal de definitieve straf (wat er vandaag of later in hoger beroep dan
ook uitkomt) altijd als onrechtvaardig blijven zien. Als dat idee bij hem niet
weggenomen kan worden, en hij zich onschuldig blijft voelen, ja zelfs door zijn
advocaat wordt gesterkt in die gedachte, zullen wij als nabestaanden een leven
lang, ook een onbevredigend gevoel aan de gehele affaire overhouden.
Een straf die als onvoldoende wordt ervaren, blijft frustreren. Voor ons zal het
nooit genoegdoening geven. Roekeloos rijgedrag valt niet te snappen.

bron: Trouw, 6 maart 2012

In tegenstelling tot de weduwnaar zou de filosoof Derk Pereboom van
mening zijn dat de Golfbestuurder geen straf verdient.
Pereboom is een harde incompatibilist.
4p 1 Geef met twee citaten uit tekst 1 aan welke twee redenen voor
strafvervolging je in deze tekst herkent.
Leg uit welke reden de weduwnaar volgens de argumentatie van
Pereboom kan gebruiken om de bestuurder ter verantwoording te roepen
en welke reden de weduwnaar daarvoor niet kan gebruiken.

VW-0311-a-14-1-o
2 / 14

### Pagina 3

3a (4p) De woede van de weduwnaar zou je kunnen zien als morele woede.
Volgens Pereboom is morele woede een belangrijk deel van ons morele
leven en veronderstelt het geloof in de vrije wil. Tegelijkertijd kunnen
uitingen van morele woede schadelijke gevolgen hebben.
Waarom veronderstelt de morele woede van de weduwnaar geloof in de
vrije wil van de Golfbestuurder? Beargumenteer je antwoord met een
verwijzing naar tekst 1.
Welk nadeel van morele woede is te herkennen in tekst 1?
Leg ten slotte uit dat volgens Pereboom het harde incompatibilisme het
leven van de weduwnaar juist zou kunnen verrijken.

De brief van de echtgenoot stond op de dag waarop de rechtszaak
plaatsvond in de krant. Omdat de Golfbestuurder vindt dat hij onschuldig
is, vraagt zijn advocaat vrijspraak:

tekst 2

Het causale verband ontbreekt tussen het mogelijke bumperkleven van
verdachte en het ontstaan van het ongeval. Voorts zijn er geen
omstandigheden aan te wijzen waaruit kan worden afgeleid dat anderszins
sprake zou kunnen zijn geweest van een aanmerkelijke schuld van verdachte.
Het feit dat de verdachte heeft ingehaald, terwijl dit gelet op de
omstandigheden achteraf niet mogelijk bleek te zijn, levert geen schuld op in
de zin van artikel 6 van de Wegenverkeerswet 1994.

bron: rechtspraak.nl

De bestuurder van de Golf vindt dat hij onschuldig is. De advocaat claimt
dat ook: de betrokken personen waren op het verkeerde moment op de
verkeerde plaats. Pech voor de vrouw die bij het ongeluk overleed en voor
hemzelf.
Immanuel Kant vond echter dat geluk of pech niet van invloed mochten
zijn op de morele beoordeling van iemands daden. Volgens Kant gaat het
om de intenties. Iedereen is verantwoordelijk voor zijn of haar eigen
daden, wat de gevolgen ook zijn.
De rechter die deze zaak onder zich heeft, lijkt ook in een ander opzicht
een navolger van Kant te zijn, want zij heeft de volgende overwegingen
om haar uitspraak te motiveren dat de Golfbestuurder verantwoordelijk is
voor zijn handelen:

VW-0311-a-14-1-0 3 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 4

tekst 3

In de onderhavige zaak was sprake van omstandigheden waarin verdachte
een verkeerde keuze heeft gemaakt. Allereerst was er geen objectieve
aanleiding voor verdachte om in te halen. Zijn voorganger reed ongeveer
50 km/u, de ter plekke toegestane maximumsnelheid. Vervolgens is verdachte
kort achter zijn voorganger gaan rijden ter voorbereiding op de
voorgenomen inhaalmanoeuvre. Hierdoor heeft hij beperkt zicht gehad op het
weggedeelte dat hij nodig had om de inhaalmanoeuvre uit te voeren.
Vervolgens heeft hij getracht zijn voorganger in te halen, door een abrupte
stuurbeweging naar links te maken. Hij heeft dit gedaan met een aanzienlijk
hogere snelheid, waarmee hij zijn mogelijkheden heeft ingeperkt om snel en
adequaat te reageren op onverwachte verkeerssituaties. Verdachte heeft zijn
inhaalactie aldus ondernomen op een wijze die, gelet op de hiervoor
genoemde omstandigheden, volstrekt onverantwoord was.
Op grond van het voorgaande is de rechtbank, anders dan de raadsman,
van oordeel dat verdachte wel schuld heeft in de zin van artikel 6 van de
Wegenverkeerswet 1994. Een automobilist heeft onder meer de bijzondere
zorgplicht zijn rijgedrag voldoende aan de situatie op de weg aan te passen.
Verdachte heeft ter terechtzitting verklaard dat hij ter plaatse bekend was en
wist dat er dwarsverbindingen met de parallelwegen aanwezig waren. Met die
kennis had verdachte zijn gedrag dienen aan te passen aan de
omstandigheden die daartoe op dat moment aanleiding gaven. Dat er sprake
zou kunnen zijn van eventuele medeschuld van het slachtoffer doet aan het
voornoemd oordeel niet af. De rechtbank verwerpt het verweer van de
raadsman.

bron: rechtspraak.nl

3a (4p) 3 Leg met behulp van het onderscheid tussen de fenomenale wereld en de
noumenale wereld uit dat de rechter in haar uitspraak inderdaad aansluit
bij de gedachtegang van Kant.
Leg met verwijzing naar tekst 3 uit wat Kant bedoelt met de fenomenale
wereld en wat Kant bedoelt met de noumenale wereld.

In een rechtszaak zijn er twee partijen en een onafhankelijke rechter. Er
komen dus drie actoren of spelers aan het woord: de advocaat van de
verdachte (of raadsman), de officier van justitie en de rechter.
De officier van justitie vertelt tijdens de zitting waarvoor iemand terecht
moet staan. Vervolgens ondervraagt de rechter de verdachte over de
zaak. De advocaat van de verdachte en de officier krijgen de gelegenheid
om vragen te stellen. Daarna houdt de officier van justitie zijn requisitoir:
een betoog waarin hij vertelt wat hij van de zaak vindt en een straf eist.
Dat kan een boete, een taakstraf of een celstraf zijn.

VW-0311-a-14-1-0 4 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

4 (4p) De rechter heeft de Golfbestuurder in dit geval een gevangenisstraf van zes maanden opgelegd.
Stel je voor dat de Golfbestuurder in hoger beroep zou gaan en een andere advocaat zou nemen die een andere strategie volgt. Deze advocaat zou de vormen van ‘moral luck’ die Nagel onderscheidt als verzachtende omstandigheden kunnen aanvoeren.
Welke drie van de vier vormen van moral luck van Nagel zou de advocaat voor de Golfbestuurder kunnen aanvoeren?
Beargumenteer je antwoord met behulp van de inleiding van deze opgave, tekst 2 en tekst 3.

5 (5p) Met betrekking tot het bestaan van de vrije wil zijn er verschillende opvattingen mogelijk, afhankelijk van de onderliggende theorie: het determinisme, het compatibilisme en het libertarisme.
Stel je voor dat jij de rechter bent die in dat hoger beroep een uitspraak moet doen. Om voor jezelf duidelijk te maken welke uitspraak je als rechter zou kunnen doen, maak je een overzicht met drie verschillende uitspraken in deze zaak.
Bij elke uitspraak ga je uit van een andere opvatting van vrije wil. Het determinisme bespreek je daarbij niet apart, maar koppel je aan de visie van Hume.
Als rechter beroep je je dus op de volgende drie opvattingen: het compatibilisme van Hume, het conditioneel compatibilisme en het libertarisme.
Beargumenteer van elk van deze drie opvattingen over het bestaan van de vrije wil of of jij die geschikt vindt om tot een veroordeling van de Golfbestuurder te komen.

VW-0311-a-14-1-0 5 / 14 lees verder 

### Pagina 6

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid

'Studeer, slaap, maak muziek, stress niet, maak vrienden, geniet aanzien, drink niet, zweet, speel en kies je ouders met zorg'. Dit zijn volgens de Nederlandse hoogleraar psychiatrie René Kahn de tien geboden voor ons brein. In zijn gelijknamige boek uit 2011 geeft de hoogleraar adviezen hoe we het beste voor onze hersenen kunnen zorgen. Het boek beslaat tien hoofdstukken, één hoofdstuk voor elk gebod. Overigens wordt het tiende gebod met een knipoog gegeven; over wie je ouders zullen zijn, heb je ook volgens Kahn niet zoveel te zeggen. In een recensie van dit boek wordt het vermogen besproken om bewust onze hersenen te veranderen door middel van ons gedrag. Dit vermogen wordt 'neuroplasticiteit' genoemd. In een recensie van het boek wordt de opvatting van Kahn besproken:

tekst 4

Volgens Kahn moeten we de hersenen zien als spieren die we verzorgen en trainen. 'Het brein is een niet veel minder flexibel, vormbaar en trainbaar deel van ons lichaam dan onze spieren.' Daar zijn mensen zich nog te weinig van bewust. Het is opmerkelijk, schrijft Kahn, hoeveel aandacht we hebben voor fysiek welbevinden en uiterlijke schoonheid, en hoe relatief weinig voor cognitieve en sociale gezondheid. Dat is niet gestoeld op inzichten uit de biologie, want 'de hersenen zijn net zo beïnvloedbaar als elk ander orgaan in ons lichaam. Hoeveel invloed we precies hebben is nog niet bekend, maar het is groot genoeg om verschil te maken.

bron: Isabelle Buhre, recensie ‘De tien geboden voor het brein’, 2 maart 2012

De aanmoediging van Kahn om bewust invloed uit te oefenen op onze hersenen lijkt een reactie op de bestseller Wij zijn ons brein van de Nederlandse arts en hersenwetenschapper Dick Swaab. Discussies in de hersenwetenschap raken snel aan het filosofische lichaam-geestprobleem. In deze discussie worden standpunten ingenomen vanuit onder andere het dualistisch epifenomenalisme, het monistisch epifenomenalisme en de identiteitstheorie. Tot welke van de drie stromingen kan de opvatting van Kahn, zoals beschreven in de inleiding en tekst 4, niet behoren? Beargumenteer je antwoord voor elk van de drie stromingen.
In de genoemde recensie wordt over Swaabs bestseller het volgende geschreven:

3p 6

VW-0311-a-14-1-o

6 / 14

lees verder ►►►


### Pagina 7

tekst 5

In Wij zijn ons brein wordt de manier waarop onze hersenen ons gedrag
bepalen beschreven, vanaf de baarmoeder tot de dood. ‘Na lezing van dit
boek zul je beter begrijpen waarom je bent wie je bent’ aldus de uitgeverij –
een hele claim, die op mechanisch niveau klopt, maar nog niet veel zegt over
je persoonlijkheid, individuele doelen of de inhoud van je gedachten.

naar: Isabelle Buhre, recensie ‘De tien geboden voor het brein’, 2 maart 2012

In tekst 5 wordt kritiek geleverd op een mechanistische visie op de
menselijke geest. Deze kritiek kan ook worden begrepen vanuit het
onderscheid tussen elektrische impulsen van onze hersenen en de
persoonlijke ervaring of beleving die we hebben.
René Descartes hanteert in zijn filosofie een mechanistische visie op het
lichaam en de hersenen.
3p 7 Beargumenteer dat Descartes het eens zou zijn met kritiek op een
mechanistische visie op de menselijke geest.
Geef in je argumentatie het twijfelexperiment van Descartes weer en leg
uit hoe dit experiment leidt tot een onderscheid in twee substanties.

Het besproken boek van Kahn volgt op andere boeken die ook uitgaan
van het belang van neuroplasticiteit. Zo wordt in Je bent niet je brein van
de Amerikaanse onderzoeker en psychiater Schwartz en Gladding het
idee van verantwoordelijkheid voor ons brein uitgewerkt tot een
psychologische zelfhulpmethode.
Deze zelfhulpmethode zou bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden bij een
drankverslaving die zich uit als een geestelijke en lichamelijke behoefte
aan alcohol. Om controle te krijgen over de slechte gewoonten en
ongezonde gedachten die horen bij een drankverslaving, moet je volgens
de auteurs de misleidende boodschappen van je brein doorzien en
vaststellen dat deze niets te maken hebben met wie je werkelijk bent. Zo
kun je door ‘zelfgestuurde neuroplasticiteit’ de aandacht van je geest
gebruiken om de fysieke structuur van je brein te veranderen en van een
drankverslaving af te komen.
Centraal daarbij staat volgens de auteurs het bewuste gebruik van de vrije
wil dat in het boek zelfbeschikking wordt genoemd. Zij veronderstellen
daarbij dat we onze hersenen hebben en niet onze hersenen zijn.
Hoewel het idee van zelfgestuurde neuroplasticiteit als zelfhulpmethode
ten tijde van het lezen van Descartes niet bekend was, laat zijn filosofie
tot op zekere hoogte toe dit idee te begrijpen en te beschrijven.
Descartes maakt in zijn filosofie een onderscheid tussen de acties en de
passies van de ziel en bij beide maakt hij weer een onderverdeling.
4p 8 Leg de acties en de passies van de ziel en de twee onderverdelingen uit
door deze toe te passen op de hierboven beschreven zelfhulpmethode.
Gebruik voor de toepassing van de onderverdeling van de passies van de
ziel het voorbeeld van de drankverslaafde.

VW-0311-a-14-1-o 7 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 8

De auteurs van het boek Je bent niet je brein noemen het vermogen tot
vrije wil of zelfbeschikking, met een verwijzing naar de experimenten van
hersenonderzoeker Benjamin Libet, ook wel het vetorecht. Daarbij
veronderstellen ze dat de begrippen ‘vrije wil’, ‘zelfbeschikking’ en
‘vetorecht’ dezelfde betekenis hebben:

tekst 6

Het bewuste gebruik van je vrije wil laat zien dat jij niet degene bent die de
misleidende gedachten, impulsen en neigingen veroorzaakt, maar dat je brein
dat doet!
Je zelfbeschikking, vetorecht, biedt je het vermogen om weerstand te bieden
aan de destructieve boodschappen en neigingen die van je brein afkomstig
zijn.
Wanneer je je aandacht op constructief, gezond gedrag richt, worden er in je
hersenen met behulp van zelfgestuurde neuroplasticiteit nieuwe
hersenverbindingen aangemaakt die dat gedrag tot voorkeursgedrag maken.
Dit is de manier waarop je je brein kunt veranderen!

bron: Jeffrey Schwartz en Rebecca Gladding, ‘Je bent niet je brein’, 2011

In het boek geven de auteurs in een tussenzinnetje toe dat de betekenis
van wat Libet ontdekte – en dat zij als basisidee van hun zelfhulpmethode
gebruiken – onder filosofen en hersenwetenschappers nog steeds
onderwerp van discussie is.

3p 9 Denk jij dat het bewuste gebruik van een vrije wil, zoals beschreven in
tekst 6, mogelijk is? Geef in je antwoord zowel een argument voor als een
argument tegen op basis van Libets experiment.
Beargumenteer vervolgens of jij, op basis van het door jou ingenomen
standpunt, wel of niet ‘je brein bent’.

In de psychiatrische literatuur, waartoe ook de boeken De tien geboden
voor het brein en Je bent niet je brein behoren, is er behalve de discussie
over zelfbeschikking als vetorecht ook discussie over de grenzen aan
zelfbeschikking. In deze discussie wordt zelfbeschikking vaak aangeduid
als ‘wilsbekwaamheid’ en het ontbreken ervan als ‘wilsonbekwaamheid’.
Wilsbekwaamheid speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol wanneer een
psychiater een patiënt gedwongen wil behandelen, dat wil zeggen zonder
instemming van de patiënt. In dat geval moet een patiënt wilsonbekwaam
of ontoerekeningsvatbaar zijn verklaard.
Filosofe Neelke Doorn vindt dat het begrip ‘wilsbekwaamheid’ in de
psychiatrie op onbevredigende wijze wordt gehanteerd. In haar boek uit
de reeks Psychiatrie & Filosofie probeert ze aan de hand van de filosofie
van Peter Strawson een zinvoller begrip van zelfbeschikking of
wilsbekwaamheid te ontwikkelen:

VW-0311-a-14-1-o 8 / 14 lees verder >>>

### Pagina 9

tekst 7
Om op een zinvolle manier invulling te geven aan het recht op zelfbeschikking
kunnen we niet volstaan met een abstract mensbegrip, maar hebben we een
rijkere duiding van de mens nodig, waarin zijn volle levenssamenhang tot
uiting komt.
In plaats van zich te richten op de verschillende standpunten kijkt Strawson
naar de mogelijkhedenvoorwaarden van de vrije wil. Dit transcendentale
niveau gaat vooraf aan de discussie tussen deterministen, libertariërs en
compatibilisten.
Als de wil zo nauw verbonden is aan de menselijke levenssamenhang, zoals
Strawson laat zien, dan is het voor een goed begrip van wilsbekwaamheid
noodzakelijk dat het steunt op een duidelijke visie op de menselijke identiteit.
naar: Neelke Doorn, ‘Wilsbekwaamheid, weldoen, autonomie, identiteit’, 2009

Doorn verbindt haar ideeën over zelfbeschikking of wilsbekwaamheid,
zoals gebruikt in het vakgebied van de psychiatrie, aan morele
verantwoordelijkheid.
Ook bij Strawson zijn de wil en verantwoordelijkheid aan elkaar
verbonden. Strawson maakt een onderscheid tussen twee houdingen.
Beargumenteer aan de hand van ‘menselijke levenssamenhang' in tekst 7
dat Strawson een zinvolle invulling kan geven aan wilsbekwaamheid.
Beargumenteer daarna waarom de objectiverende houding van Strawson
de zinvolle invulling van wilsbekwaamheid kan ondermijnen.
Beargumenteer ten slotte met een afweging van de vorige twee
argumenten of jij het eens bent met Doorns stellingname in tekst 7.

Om beter te begrijpen wat zelfbeschikking of wilsbekwaamheid betekent,
gaat Doorn ook in op de vraag wat de vrije wil inhoudt. Volgens haar
verwijst de vrije wil naar een psychische realiteit die niet meer als
vanzelfsprekend wordt aangenomen in een tijd waarin de wereld steeds
meer in natuurwetenschappelijke termen beschreven wordt.
Daarom is er volgens haar in de praktijk van de psychiatrie een beter
begrip nodig van wat vrijheid en wilsbekwaamheid inhouden. Psychiaters
moeten immers kunnen rechtvaardigen waarom zij de ene persoon
wilsonbekwaam verklaren en gedwongen behandelen, terwijl ze dit bij een
andere persoon niet doen. Doorn schrijft:

3p 10

VW-0311-a-14-1-0 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

tekst 8

In deze conceptualisatie van wilsbekwaamheid is een grote rol weggelegd
voor de notie van verantwoordelijkheid. Ook autonomie krijgt hierin een
belangrijke plaats, zij het niet op de traditionele liberale manier. Door
autonomie te baseren op positieve vrijheid probeer ik een uitweg te bieden uit
de impasse die de discussie omtrent wilsbekwaamheid al meer dan dertig jaar
in haar greep houdt.

naar: Neelke Doorn, ‘Wilsbekwaamheid, weldoen, autonomie, identiteit’, 2009

De benadering die Doorn voorstaat met betrekking tot wilsbekwaamheid
in de psychiatrie, lijkt een geesteswetenschappelijke te zijn. Dit blijkt
onder meer uit haar nadruk op het belang van levensaamenhang (tekst 7).
Het begrip ‘levenssamenhang’ speelt ook een belangrijke rol in het werk
van filosoof Wilhelm Dilthey. Hij bakende de geesteswetenschappen af
van de natuurwetenschappen en verklaarde de hermeneutiek als eigen
onafhankelijke methode van de geesteswetenschap. De hermeneutische
cirkel staat daarbij tegenover de empirische cyclus die kenmerkend is
voor de natuurwetenschappelijke aanpak.
Wanneer je psychiater wilt worden, waarvoor je eerst geneeskunde moet
studeren, heb je een natuurwetenschappelijke achtergrond nodig. Zo
wordt bijvoorbeeld als eis aan het middelbare schooldiploma gesteld dat
je dit hebt behaald met het profiel Natuur & Gezondheid of met het profiel
Natuur & Techniek.

3p 11 Kan het begrip ‘wilsbekwaamheid’ volgens jou beter worden benaderd
vanuit de natuurwetenschap of vanuit de geesteswetenschap?
Beargumenteer je antwoord met een uitleg en toepassing van de
hermeneutische benadering of met een uitleg en toepassing van de
empirische cyclus.

VW-0311-a-14-1-o 10 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 11

Opgave 3 Zelfverwerkelijking in het wild

In 1845 trok de toentwintigjarige Amerikaanse schrijver Henry
Thoreau zich terug in een zelfgebouwde hut aan het Waldenmeer in
Massachusetts. Hij wilde als een kluizenaar leven — weg van het volgens
hem kunstmatige leven in de maatschappij. Over zijn beslissing schrijft hij
in zijn boek *Walden or Life in the Woods* uit 1854, dat de beschaving onze
huizen heeft verbeterd, maar niet in gelijke mate de mensen heeft
verbeterd die erin wonen.
Thoreau had moeite met de maatschappij, omdat hij zijn medemensen
eerst hard zag ploeteren voor hun inkomen en daarna hun geld zag
uitgeven aan luxeproducten. Ze waren volgens Thoreau bezig met zaken
die in een echt, authentiek leven niet nodig zijn: met macht, status en
prestige. Al van kinds af aan droomde hij ervan om in een hutje aan het
Waldenmeer te gaan wonen, hij wilde onafhankelijk zijn. In zijn boek staat
het volgende over zijn redenen om uit de bewoonde wereld weg te
trekken:

tekst 9

Ik ging de bossen in omdat ik bewust wilde leven, om me alleen met het
wezenlijke bezig te houden en te onderzoeken of ik kon leren wat het leven me
moest leren, zodat ik niet op mijn sterfbed zou moeten ontdekken dat ik niet
geleefd had. Ik wilde het leven diep doorleven en alle energie eruit zuigen, om zo
dapper en Spartaanse te leven dat ik alles wat niet het leven was, kon verdrijven.

naar: Henry Thoreau, ‘Walden or Life in the Woods’

Thoreau laat in zijn boek zien dat hij zijn eigen identiteit wil scheppen in
plaats van dat aan de maatschappij over te laten.
Ook de filosoof John Stuart Mill noemt het scheppen van een eigen
identiteit een noodzakelijk bestanddeel van welzijn. Daarnaast geeft hij in
zijn boek *Over Vrijheid* drie redenen voor het idee dat je actief betrokken
moet zijn bij de vorming van je eigen karakter.
3p 12 Zijn de drie redenen die Mill noemt voor de actieve betrokkenheid bij de
vorming van het eigen karakter van toepassing op Thoreau?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van elk van de drie redenen van
Mill, tekst 9 en de inleiding bij tekst 9.

Thoreau zag mensen kiezen voor het leven dat anderen ook hadden.
Volgens hem werden werknemers door het maatschappelijk systeem
slaven die veel van hun vrijheid inleverden. Zij waren niets meer dan een
radertje in een geheel. Tegenover materiële rijkdom en een burgerlijk
bestaan, stelde Thoreau de rijkdom van de geest. Aan het eind van
Walden schrijft Thoreau:

VW-0311-a-14-1-o 11 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 12

tekst 10
Wees een Columbus naar hele nieuwe continenten en werelden binnenin
jezelf, en open nieuwe kanalen, niet voor de handel, maar voor het denken.
Ieder mens is de heer van een rijk, waarbij vergeleken het aardse keizerrijk
van de tsaar maar een dwergstaatje is.
bron: Henry Thoreau, 'Walden or Life in the Woods'

Thoreau's stijl en zoektocht doen soms denken aan het werk van de
Duitse denker Friedrich Nietzsche. Nietzsche schrijft in zijn werk Voorbij
Goed en Kwaad over zijn bewondering voor mensen die zich verzetten
tegen het volgen van een kuddemoraal.
Thoreau zou iemand kunnen zijn waarvoor Nietzsche bewondering zou
hebben.
3p 13 Waaruit blijkt dat Thoreau een nietzscheaanse moraal nastreeft?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van tekst 9, tekst 10 en de
inleiding bij tekst 9 en aan de hand van een uitleg van de begrippen
instrumentele en intrinsieke waarde.

Toen zijn broer in 1842 aan de ziekte tetanus stierf, was dit een
traumatische ervaring voor Thoreau. Twee jaar na deze ingrijpende
gebeurtenis koos Thoreau voor een kluizenaarsbestaan in het bos en liet
daarmee al zijn zekerheden achter.
Jean Paul Sartre schrijft in zijn essay Existentialisme is een humanisme
over het maken van keuzes, waarbij hij de begrippen 'radicale keuze' en
'mauvaise foi' (kwade trouw) introduceert.
3p 14 Wanneer zou Sartre dit handelen van Thoreau beoordelen als mauvaise
foi en wanneer zou volgens Sartre een uiting zijn van een radicale
keuze?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een uitleg van de begrippen
'radicale keuze' en 'mauvaise foi' en aan de hand van Sartres visie op de
samenhang tussen vrijheid en verantwoordelijkheid.

Thoreau inspireerde veel mensen met zijn ideeën over vrijheid en de
natuur. Zo'n honderdvijftig jaar na Thoreau, in 1992, trekt de dan
vierentwintigjarige Chris McCandless – die zichzelf Alexander Supertramp
noemt – de wildernis van Alaska in.
Hij heeft weinig uitrusting bij zich, maar in zijn rugzak zit wel Thoreau's
Walden or Life in the Woods.
McCandless' leven is verfilmd in Into the Wild. Tekst 11 is een bespreking
van die film.

VW-0311-a-14-1-o 12 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

tekst 11
Vlak na het behalen van zijn universitair diploma knipt
hoofdpersonage Christopher McCandless zijn identiteitskaart door en schenkt al zijn spaargeld – 24 000 dollar – aan een goed doel. Zo wil hij op zijn 22ste de band
doorknippen met zijn ouders en hun wereldje van ‘valse zekerheid en materiële
overvloed’. Zijn ouders hadden voor hun briljante zoon een nog briljantere
carrière in gedachten. Hij denkt daar zelf anders over. Voor hem zijn carrières
een uitvinding van de 20ste eeuw.
Hij is ervan overtuigd dat je eerst alles moet loslaten om helemaal vrij te
kunnen zijn. Vrij om zichzelf te ontdekken, te ontplooien en echt te leven. Alles
wat hij daarvoor meent nodig te hebben, is natuur en literatuur. De titel van het
eerste hoofdstuk van deze film luidt ‘Mijn Eigen Geboorte’. Christopher neemt
zelfs een nieuwe naam aan: Alexander Supertramp’. Vrij vertaald: de
‘superzwerver’.
De wereld blijkt al snel gecompliceerd dan de mooie woorden van poëten en
romanciers. Al reizend ontdekt hij de barsten in de werkelijkheid en zichzelf. Zo
blijkt dat hij niet in staat is zich langdurig aan anderen te binden.
Telkens wanneer hij op het punt staat tot een hechte band te komen met
iemand, gaat hij er – letterlijk – voor dag en dauw vandoor. Net zoals hij deed
ten aanzien van zijn ouders en zijn zus. Telkens zonder een enkel bericht na te
laten.
Alexander is weliswaar ‘altijd al een geboren avonturier’, zoals zijn zus zegt,
maar hij is evenzeer op de vlucht. In zijn puberjaren kwam hij tot de ontdekking
– buiten medeweten van zijn ouders om – dat hij eigenlijk een bastaardzoon is.
Deze ontdekking gooide zijn gehele identiteitsgevoel overhoop, ‘als een rivier
die plots omhoog begint te stromen’.
Daarom probeert hij zo hartstochtelijk een nieuwe, eigen identiteit op te
bouwen.
naar: filmbespreking.be

De filosoof Harry Frankfurt, is het eens met Sartre dat een mens erop
gericht is zichzelf te verwerkelijken, maar hij verschilt van opvatting met
Sartre hoe mensen dit doen.
Frankfurts analyse van eerste- en tweede-orde-verlangens zou je kunnen
opvatten als een kritiek op Sartres idee van radicale keuze.
2p 15 Geef aan de hand van tekst 11 een voorbeeld van eerste- en tweedeorde-verlangens die Alexander zou kunnen hebben.
Leg in de uitleg van je voorbeeld uit wanneer Alexander volgens Frankfurt
uit vrije wil zou kiezen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
VW-0311-a-14-1-o
13 / 14
lees verder

### Pagina 14

Net als Harry Frankfurt heeft ook Charles Taylor kritiek op Sartres idee
van radicale keuze. Sartres eigen voorbeeld van een student die een
keuze moet maken tussen vechten voor zijn vaderland of zorgen voor zijn
moeder, is, volgens Taylor, juist in tegenspraak met het idee van radicale
keuze.
Tegenover het idee van radicale keuze stelt Taylor de begrippen ‘zwakke
en sterke zelfevaluatie’ en ‘zelfinterpretatie’.
Taylor zou zijn kritiek ook aan de hand van het verhaal van Alexander
kunnen uitleggen.
4p 16 Verwerkelijkt Alexander zichzelf volgens Taylor?
Beargumenteer je antwoord met behulp van een zwakke en sterke
zelfevaluatie en van een zelfinterpretatie van Alexander die je maakt naar
aanleiding van tekst 11.
Geef vervolgens de kritiek die Taylor heeft op Sartres idee van radicale
keuze aan de hand van het verhaal van Alexander met een verwijzing
naar tekst 11.
Hoewel Sartre en Taylor het oneens zijn over de manier waarop een mens
zichzelf zou kunnen verwerkelijken, geloven zij wel dat zelfverwerkelijking
mogelijk is.
Er zijn echter ook sceptici die ervan overtuigd zijn dat zelfverwerkelijking
een typisch westerse misvatting is, zoals de filosofen John Gray en John
Doris. Op basis van modern psychologisch onderzoek verwerpen zij het
hele idee van zelfverwerkelijking.
3p 17 Denk jij dat Alexander zichzelf verwerkelijkt?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van de definitie van vrije wil als
zelfverwerkelijking, de vier aspecten van zelfverwerkelijking, tekst 11 en
de kritiek van Gray en Doris op het idee van zelfverwerkelijking.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-14-1-o
14 / 14
einde