# Eindexamen Filosofie VWO 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2013
tijdvak 1
woensdag 22 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie

Dit examen bestaat uit 19 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-0311-a-13-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Het tastende brein

In veel wetenschappelijk onderzoek en filosofische theorieën staat de vraag naar het al dan niet bestaan van de vrije wil centraal. Ook hedendaags neuroloog Ramachandran onderzoekt de mogelijkheid van het bestaan van een vrije wil. Jarenlang deed hij onderzoek naar allerlei syndromen (ziektebeelden) die op het grensvlak van de neurologie en de psychologie liggen.
In zijn boek Zo werkt ons brein echt uit 2011 bespreekt hij tal van bizarre verschijnselen bij patiënten ten gevolge van afwijkende hersenwerking. Volgens Ramachandran kunnen we door het bestuderen van patiënten met tekorten en verstoringen in de eenheid van het ‘ik’, een dieper inzicht krijgen in wat het betekent om mens te zijn.
In een recensie over zijn boek worden patiënten met drie verschillende syndromen of ziektebeelden aangehaald:

tekst 1

Ramachandran beschrijft een patiënt die lijdt aan het syndroom van Cotard: hij is ervan overtuigd dat hij niet bestaat, sterker nog, dat hij dood is, en dus geen identiteit of vrije wil ervaart.
Een andere patiënt heeft geen controle over de linkerarm, die geheel willekeurig spullen oppakt en alleen door de rechterarm kan worden
gedwongen deze weer los te laten (alien-handsyndroom).
Hersenletsel kan ook leiden tot het locked-insyndroom. Sommige van deze patiënten komen na enkele weken weer bij kennis en vertellen dat ze al die tijd volledig bij bewustzijn waren, maar niets konden doen.

naar: http://www.wetenschap24.nl, Pijn in een geamputeerde arm, november 2011

Ramachandran beschrijft patiënten die door hersenletsel geen vrije wil ervaren. In bovenstaande bespreking zijn drie verschillende benaderingen van vrije wil te herkennen: vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid, als zelfverwerkelijking en als bewuste aansturing. Leg elk van de drie benaderingen van de vrije wil uit aan de hand van de best passende beschrijving van een van de drie ziektebeelden of syndromen, zoals beschreven in tekst 1.
Gebruik elk van drie beschrijvingen van ziektebeelden en leg telkens uit hoe dit ziektebeeld afbreuk doet aan de betreffende benadering van vrije wil.

3p 1

VW-0311-a-13-1-o
2/14
lees verder

### Pagina 3

2p 2 Ook de filosoof David Hume heeft in zijn theorieën over vrije wil verschillende benaderingen toegepast. Eén omschrijving die Hume geeft van vrije wil is ‘onbelemmerd kunnen doen wat je wil’.
Zou Hume het met Ramachandran eens kunnen zijn dat iemand met het alien-handsyndroom geen vrije wil ervaart?
Leg je antwoord uit aan de hand van Humes opvatting over vrijheid en noodzakelijkheid.

Een ander extreem voorbeeld van hersenonderzoek waarin de vraag naar het bestaan van een vrije wil zich aandient, is te vinden in de geschiedenis van de student Matthew Nagle.
Matthew raakte in 2001 bijna geheel verlamd na met een mes in zijn nek te zijn gestoken, waardoor zijn zenuwbanen werden doorgesneden. Hij kon alleen nog zijn hoofd en nek bewegen en had geen controle meer over de rest van zijn ledematen. Ook was zijn spraakorgaan beschadigd, maar zijn de overige organen van zijn lichaam functioneerden nog normaal.
Om Matthew weer enige bewegingsvrijheid te verschaffen, boorden onderzoekers een gaatje in zijn schedel en plantten ze een chip in het hersengebied dat de lichaamsbewegingen aanstuurt. Via een draadje uit de schedel werd de informatie van de hersenen direct aan een computer doorgegeven. Een leerde Matthew met zijn gedachten de cursor van een computer te besturen. Ook kon hij dankzij de hersenchip de hand van een robotarm samenknijpen en weer loslaten waardoor hij voorwerpen kon verplaatsen.

De filosoof René Descartes speculeerde vierhonderd jaar geleden al over hoe de ziel de bewegingen van het lichaam aanstuurt.
3p 3 Hoe zou Descartes de macht die Matthew over de robotarm heeft en het nog normaal functioneren van de meeste van zijn organen verklaren?
Leg in je antwoord de volgende zaken uit en pas deze toe op de situatie van Matthew:
a) hoe volgens Descartes de ziel macht heeft over het lichaam,
b) hoe volgens Descartes ons lichaam als machine werkt,
c) wat volgens Descartes de rol van animale geesten daarbij is.

De technologie die het leven van Matthew draaglijker heeft gemaakt, is voortgekomen uit verschillende neurologische onderzoeken en experimenten.
Eén van de hersenwetenschappers die zulke neurologische experimenten uitvoerde is Benjamin Libet. De resultaten van de experimenten van Libet met betrekking tot de mogelijkheid van vrije wil als bewuste aansturing zijn op verschillende wijzen geïnterpreteerd.
2p 4 Geef een beschrijving van één van Libets experimenten.
Beargumenteer aan de hand van deze beschrijving of er volgens jou bij Matthew wél of géén sprake is van bewuste aansturing van de robotarm.

VW-0311-a-13-1-o 3 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Een andere hersenwetenschapper, Wilder Penfield, kreeg halverwege de
vorige eeuw bekendheid door zijn neurologische experimenten. Daarbij
wist hij als eerste verschillende hersengebieden te lokaliseren die actief
zijn bij de werking van de verschillende zintuigen en ledematen. Zo
ontstond de zogenoemde ‘Penfield-kaart’ die weergeeft hoeveel
hersengebied correspondeert met welk deel van het lichaam.

De aparte figuur die hieruit tevoorschijn kwam
(en hiernaast is afgebeeld), staat bekend als
de ‘senso-motorische homunculus’. De grote
handen van deze homunculus geven
bijvoorbeeld aan dat er een groot
hersengebied en veel hersencapaciteit nodig is
om alle mogelijke bewegingen van de handen
aan te sturen.
Hoevel het hier om een andere dan de
filosofische homunculus gaat, is er wel een
overeenkomst met de functie die Descartes
aan de pijnappelklier als hersengebied toeschreef.
De filosoof Daniel Dennett verwerpt de gedachte van een filosofische
homunculus en heeft kritiek op de conclusies die worden getrokken uit het
experiment van Libet.
4p 5 Waarom leidt de verwerping door Dennett van het bestaan van een
filosofische homunculus tevens tot kritiek op conclusies die worden
getrokken uit Libets experimenten?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een uitleg van de begrippen
‘cartesiaans theater’ en ‘homunculus’ en de conclusie die Dennett trekt uit
neurologische onderzoeken.

Hoewel Matthews leven draaglijker is geworden dankzij de
geïmplanteerde hersenschip ontbreekt het hem toch aan een belangrijk
aspect bij het handelen: bij het gebruik van computer en robotarm geven
deze geen fysieke feedback. Matthew kan zijn robotarm niet voelen zoals
wij onze ledematen kunnen voelen als we ze bijvoorbeeld bewegen of iets
oppakken.
Op basis van onderzoek dat in 2011 bij apen werd uitgevoerd, is echter
de verwachting ontstaan dat we in de toekomst niet alleen rechtstreeks
met ons brein computers en robotarmen kunnen aansturen, maar dat we
er ook gevoel bij zullen hebben.
Tijdens dit onderzoek kregen twee apen elektroden geimplanteeerd om met
behulp van hersenactiviteit een cursor of virtuele arm op een beeldscherm
te besturen. Tegelijkertijd konden signalen van de cursor of arm door de
elektroden terug worden ontvangen en zo informatie geven over wat de
cursor of de virtuele arm voelde. In een beschrijving van dit onderzoek
met twee apen staat het volgende:

VW-0311-a-13-1-o 4 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 5

tekst 2
De uitdaging voor de apen was om een aantal virtuele objecten op het
beeldscherm te pakken. Die zagen er identiek uit, maar gaven allemaal een
unieke feedback. Ze voelden dus allemaal anders. De apen bleken beide in
staat om op grond van die specifieke feedback een onderscheid te maken
tussen de verschillende objecten. Daarbij maakten ze dus in het geheel geen
gebruik van lichaamsbewegingen; ze bestuurden de virtuele hand slechts met
elektrische signalen in hun hoofd.
Het onderzoek opent de mogelijkheid dat mensen met een verlamming in de
toekomst toch weer kunnen interacteren met de wereld, zelfs als ze hun
lichaam niet kunnen gebruiken. Sterker nog: ze kunnen de wereld misschien
weer voelen. Dat zou het wel eens mogelijk kunnen gaan maken om
prothesen veel preciezer te besturen.
Maar het onderzoek wijst op nog een mogelijkheid: dat de digitale wereld
tastbaar wordt. Uitgerust met een aantal elektroden in je brein kunnen virtuele
werelden een zintuiglijke ervaring worden.
bron: Bouwe van Straten, Voelen met je prothese, Virtuele arm stuurt signalen
terug, 6 oktober 2011

Volgens het onderzoek in tekst 2 kunnen mensen met een verlamming in
de toekomst wellicht toch de wereld weer voelen en zou zelfs de digitale
wereld tastbaar kunnen worden.
Dit onderzoek lijkt stelling te nemen in het lichaam-geestdebat. Veel
hedendaagse hersenwetenschappers nemen in dat debat een monistisch
standpunt in. Hun stellingname resulteert doorgaans ook in een opvatting
met betrekking tot de mogelijkheid van het bestaan van vrije wil als
bewuste aansturing.
3p 6 Zou het uitkomen van de verwachtingen van het onderzoek, zoals
beschreven in tekst 2, de mogelijkheid van het bestaan van vrije wil als
bewuste aansturing vergroten?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van:
a) een uitleg van de identiteitstheorie,
b) een uitleg van het onderscheid tussen elektrische impulsen en
persoonlijke ervaring.

Een vooronderstelling bij de uitgesproken verwachtingen in tekst 2 is dat
wat bij apen werkt ook bij mensen zal werken of ook voor de mens
opgaat. Deze vooronderstelling druist echter in tegen de algemeen
aangenomen tegenstelling tussen de rede bij mensen en het instinct bij
dieren.
VW-0311-a-13-1-0 5 / 14 lees verder

### Pagina 6

Dat er een duidelijk onderscheid is tussen menselijke rede en het dierlijke instinct zou je kunnen bepleiten aan de hand van de filosofische theorieën van bijvoorbeeld Helmuth Plessner en Harry Frankfurt.
De fenomenoloog Plessner maakt een onderscheid tussen mens en dier door te stellen dat het menselijk bestaan, in tegenstelling tot dat van dieren, gekenmerkt wordt door excentriciteit. De mens is volgens Plessner, in tegenstelling tot het dier, excentrisch gepositioneerd. En al doet Frankfurt dit zelf niet, ook zijn onderscheid tussen eerste- en tweede-orde­verlangens zou kunnen worden gebruikt om een uitleg te geven van wat het onderscheid is tussen de rede bij de mens en het instinct bij dieren.

5p 7 Is het volgens jou mogelijk op basis van onderzoek met apen, zoals in tekst 2, uitspraken te doen ten aanzien van mensen?
Geef een afweging aan de hand van een argument vóór en een argument tégen en gebruik daarbij een uitleg van het filosofische begrip ‘excentriciteit’.
Leg bovendien uit dat het vooronderstelde verschil tussen mens en dier ook kan worden begrepen aan de hand van Frankfurts onderscheid tussen eerste- en tweede-orde­verlangens.

VW-0311-a-13-1-o 6 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Opgave 2 Zelfverwerkelijking in een zinloze wereld

Volgens de Franse filosoof Albert Camus is de vraag naar de zin van het
leven de belangrijkste filosofische vraag. Maar, schrijft Camus, als we
vragen wat de zin van het leven is, krijgen we geen antwoord. In de
wereld blijkt geen zin aanwezig te zijn.
In zijn boek *De mythe van Sisyphus* uit 1942 beschrijft Camus hoe je door
de vraag naar de zin van het leven kunt worden overvallen:

tekst 3

Hoewel wij meestal op een vanzelfsprekende manier leven en gewoon 'doen
wat we doen', komt er altijd een moment waarop we even stilstaan. Het
bestaan komt ons plotseling voor als iets absurds. De ervaring van het absurde
is geen gevolg van diepe intellectuele arbeid, maar ontstaat vaak gewoon op
straat, in de tram, of in de draaideur van een restaurant. Ineens kunnen we niet
meer mechanisch en ongedwongen handelen, maar vragen we ons af wat
we eigenlijk aan het doen zijn.
De ervaring van het absurde vloeit voort uit een confrontatie tussen enerzijds
het menselijk verlangen naar duidelijkheid en betekenis en anderzijds de
wereld zoals die is. De wereld zoals die is, komt niet tegemoet aan ons
verlangen naar zingeving. Wij stellen vragen, maar er komt geen antwoord.

naar: www.humanistischecanon.nl

Albert Camus was een tijdgenoot van Jean Paul Sartre. Er zijn
overeenkomsten en verschillen tussen het denken van Camus en Sartre
aan te wijzen. Een overeenkomst kan gevonden worden in het idee van
het absurde, zoals Camus dit in tekst 3 beschrijft, en Sartres kritiek op het
essentialisme.
3p 8 Leg aan de hand van tekst 3 uit dat Camus de kritiek van Sartre op het
essentialisme zou onderschrijven.
Geef in je argumentatie aan wat Sartre onder essentialisme verstaat.

De titel van Camus' boek, *De mythe van Sisyphus*, verwijst naar de
Griekse mythologische figuur Sisyphus, die door de goden gestraft werd
voor zijn eigenzinnigheid. De goden veroordeelden hem tot een eeuwig
zinloos leven. Camus neemt de zinloosheid van Sisyphus' straf als
vertrekpunt voor zijn filosofie. De straf van Sisyphus ziet er als volgt uit:

VW-0311-a-13-1-o
7 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 8

tekst 4

Sisyphus is gedoemd om eeuwig een rots de berg op te duwen, om te zien
hoe deze weer naar beneden rolt, om daarna weer opnieuw te beginnen met
het omhoogduwen.
Voor Camus is Sisyphus de ultieme absurde held. Hoewel zijn arbeid zwaar,
nutteloos en oneindig is, vraagt Camus ons in te beelden dat Sisyphus rustig
de berg afloopt, zijn steen achterna. Naar beneden wandelend, wordt hij zich
bewust van het absurde van zijn situatie.

naar: http://humanistischecanon.nl/existentialisme/camus_mythevan_sisyphus

De beschrijving die Camus geeft van de situatie waarin Sisyphus zich
door zijn straf bevindt, lijkt enigszins op het natuurwetmatig determinisme.
Je zou die situatie van het omhoogduwen als een literaire
uitdrukkingsvorm van het natuurwetmatig determinisme kunnen zien.
Maar die situatie kun je daarmee nog niet opvatten als een literaire
uitdrukkingsvorm van de causale geslotenheid van het natuurkundig
domein, omdat er een belangrijk verschil aan te wijzen is.
Leg uit welke filosofisch relevante overeenkomst er is tussen de situatie
waarin Sisyphus zich door zijn straf bevindt en het natuurwetmatig
determinisme.
Beargumenteer je antwoord aan de hand van de centrale gedachte van
het natuurwetmatig determinisme.
Geef vervolgens, met behulp van de definitie van de causale geslotenheid
van het natuurkundig domein, een filosofisch relevant verschil tussen de
situatie waarin Sisyphus zich door zijn straf bevindt en de causale
geslotenheid van het natuurkundig domein.

Hoewel Sisyphus in een - op het eerste gezicht - volstrekt zinloze wereld
leeft, heeft Camus bewondering voor Sisyphus en noemt hij hem ‘de
absurde held’. Camus schrijft dat we ons Sisyphus juist als een gelukkig
mens moeten voorstellen, want zelfs zijn betekenisloze wereld beschouwt
Sisyphus nog als waardevol. Sisyphus heeft geen God of medemensen
nodig, zo schrijft Camus, want voor hem vormen de steen en de berg zijn
wereld. Camus eindigt zijn boek daarom met de volgende beschrijving van
Sisyphus:

VW-0311-a-13-1-0 8 / 14 lees verder ► ►►

### Pagina 9

tekst 5
Hij die niets voor de eeuwigheid doet, zonder het bestaan ervan te ontkennen.
Niet dat het verlangen hem vreemd zou zijn, maar hij geeft de voorkeur aan zijn
moed en zijn verstand. Het eerste leert hem, zonder hogere instantie te leven
en tevreden te zijn met wat hij heeft; het tweede leert hem zijn grenzen
kennen. [...]
Sisyphus leert ons een hogere trouw die de goden verloochent en de steen
wentelt. Ook hij vindt dat alles goed is. Dit universum, dat voortaan geen
meester meer heeft, lijkt hem noch onvruchtbaar, noch waardeloos. leder
korreltje van deze steen, ieder splintetrtje erts van deze nachtdonkere berg
betekent, alleen voor hem, een hele wereld. De strijd op zichzelf tegen de top
is voldoende om het hart van een mens te vervullen. We moeten ons Sisyphus
als een gelukkig mens voorstellen.
bron: A. Camus, De mythe van Sisyphus, pagina's 96 en 171

Sartre benadrukt in zijn werk dat je altijd zelf je leven zin en vorm geeft.
Sartre zou beweren dat dit voor Sisyphus net zo geldt als voor gewone
stervelingen. Sisyphus lijkt, volgens Sartre, op ons.
Leg uit welk argument Sartre zou gebruiken voor zijn opvatting dat ook
Sisyphus niets anders is dan wat hij van zichzelf maakt.
Leg vervolgens uit of Sisyphus zich volgens Sartre schuldig maakt aan
'mauvaise foi' als Sisyphus zijn eigen bestaan als zinloos zou
bestempelen.

Sartre en Camus ontkennen beiden het bestaan van God. Camus laat
Sisyphus de goden loochenen. De filosoof John Stuart Mill zou echter,
wanneer hij over de mythe zou nadenken, juist letten op de rol van de
goden daarin. Sisyphus is gestraft voor zijn eigenzinnigheid en kan
zichzelf nu alleen maar voegen naar de wil van de goden. De straf past
goed bij Mills kijk op het calvinisme. De weg naar zelfverwerkelijking is
voor Sisyphus dan afgesloten, want volgens Mill biedt het calvinisme geen
mogelijkheid tot zelfverwerkelijking.
Beargumenteer waarom Mill de straf van Sisyphus typisch calvinistisch
zou noemen.
Leg uit waarom Mill zou betogen dat Sisyphus enerzijds ook actief
betrokken zou moeten zijn op de vorming van zijn eigen karakter, maar
dat die actieve betrokkenheid anderzijds minder positieve consequenties
heeft dan op gewone mensen.
VW-0311-a-13-1-0
9 / 14

### Pagina 10

Camus stelt zich Sisyphus als een gelukkig mens voor, omdat het
Sisyphus lukt vanuit het niets te kiezen om de wereld als waardevol te
zien.
Ook volgens de filosoof Charles Taylor zou je je Sisyphus misschien wel
als een gelukkig mens kunnen voorstellen, maar Taylor heeft kritiek op dit
idee van radicale keuze. Taylor geeft deze kritiek aan de hand van het
bekende voorbeeld van Sartre over een student die zich tijdens de
Tweede Wereldoorlog in een dilemma bevond en Sartre om raad vroeg.
De zelfevaluatie van Sisyphus, zoals Camus die zich voorstelt in tekst 5,
spreekt tégen het idee van radicale keuze, zou Taylor beargumenteren.
3p 12 Leg met behulp van tekst 5 uit waarom Camus' beschrijving van Sisyphus'
zelfevaluatie volgens Taylor tegen het idee van radicale keuze zou
spreken.
Leg vervolgens met behulp van tekst 5 het verschil tussen sterke en
zwakke zelfevaluatie uit.

Camus noemt Sisyphus een held, maar de vraag blijft of Sisyphus zichzelf
kan verwerkelijken in een ogenschijnlijk zinloze wereld. Is hij een held of
is hij alleen maar gelukkig omdat hij zijn eigenzinnige karakter
verloochent?
Om deze vraag naar zelfverwerkelijking te beantwoorden is het nodig een
standpunt in te nemen over in hoeverre we mensen kunnen beschouwen
als individuele personen met een eigen persoonlijkheid, en over in
hoeverre mensen de mogelijkheid hebben die individualiteit zelf tot stand
te brengen. Filosofen als Mill en Sartre verschillen daarover van mening.
3p 13 Met welke filosoof ben jij het in deze kwestie meer eens: met Mill of met
Sartre?
Betrek in de afweging van je antwoord op de vraag of Sisyphus zichzelf
kan verwerkelijken het begrip 'karakter' van Mill en het idee dat Sartre dat
er in een situatie nooit dwingende redenen zijn die één bepaalde keuze
noodzakelijk maken.

VW-0311-a-13-1-o 10 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Opgave 3 Verantwoordelijkheid en woede

Internationaal gezien is de zaak Joran van der Sloot misschien wel de
meest besproken zaak waarin een Nederlandse crimineel betrokken is.
Van der Sloot werd in januari 2012 tot 28 jaar gevangenisstraf
veroordeeld voor de moord op de Peruaanse Stephany Flores, nadat hij
de moord had bekend in de hoop daarmee strafvermindering te krijgen. Er
was 30 jaar geëist.
Over deze zaak werd destijds in NRC Handelsblad het volgende
geschreven:

tekst 6

De 22-jarige Nederlander is de belangrijkste verdachte van de moord op
Stephany Flores (21) uit Peru. Zij werd gisteren dood aangetroffen in een
hotelkamer in de Peruaanse hoofdstad Lima.
De Peruaanse politie zegt ooggetuigen en camerabeelden te hebben die
bevestigen dat Van der Sloot met het slachtoffer, dochter van een prominente
zakenman in Lima, het hotel binnenkwam en het enkele uren later alleen
verliet.
bron: NRC Handelsblad, 3 juni 2010

De vraag of Van der Sloot verantwoordelijk kan worden gehouden voor de
moord, hangt samen met de vraag of hij uit vrije wil handelde.
Libertariërs zijn ervan overtuigd dat het determinisme onwaar is en dat de
mens beschikt over een vrije wil. Mensen kunnen verantwoordelijk voor
hun daden gehouden worden wanneer zij uit vrije wil handelen. Om te
bepalen of iemand uit vrije wil handelt, zijn er twee verschillende principes
die kunnen worden gebruikt: De meeste libertariërs verdedigen beide
principes. Eén van beide principes is noodzakelijk strijdig met het
determinisme.
3p 14 Waarom kunnen libertariërs Van der Sloot verantwoordelijk houden voor
zijn daden?
Beargumenteer je antwoord op grond van beide principes en leg uit welk
van beide principes noodzakelijk strijdig is met het determinisme.

Van der Sloot claimt dat hij niet de bedoeling had Stephany Flores te
doden, maar dat het min of meer per ongeluk gebeurde.
Eerder werd Van der Sloot al verdacht van betrokkenheid bij de
verdwijning van de Amerikaanse Natalee Holloway op Aruba in 2005.
Over de gebeurtenissen in Peru rond de dood van Stephany Flores volgt
hieronder de versie van Van der Sloot zelf.

VW-0311-a-13-1-o 11 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 12

tekst 7

Het doodslaan van de 21-jarige Peruaanse Stephany Flores in een
hotelkamer in Lima was het gevolg van een uit de hand gelopen ruzie. Alles
gebeurde in een opwelling, in een driftbui.
Dat is de strekking van de bekentenis die de 22-jarige Nederlander Joran van
der Sloot gisteren zou hebben afgelegd tegenover de Peruaanse politie.
Amerikaanse en Peruaanse media meldden de bekentenis op basis van
anonieme verklaringen van Peruaanse opsporingsambtenaren.
Van der Sloot zou in de vroege ochtend van zondag 30 mei in woede zijn
ontstoken omdat Flores tijdens zijn afwezigheid – Van der Sloot was even
koffie halen buiten het hotel – zijn laptop gebruikte. Daardoor zou de
Peruaanse mogelijk geheime informatie hebben gezien over het verdwijnen
van de Amerikaanse Natalee Holloway die, precies vijf jaar eerder, om het
leven kwam op Aruba. Van der Sloot wordt ervan verdacht de Amerikaanse
om het leven te hebben gebracht.

bron: NRC Handelsblad, 8 juni 2010

3p 15
De Amerikaanse filosoof John Martin Fischer verbindt de vrije wil met het
hebben van zelfbeheersing. Als we uit vrije wil handelen, zo stelt hij, dan
hebben we ons gedrag onder controle. Hieruit volgt dat als we ons gedrag
niet beheersen, we dan niet uit vrije wil handelen en we er dan dus ook
niet voor verantwoordelijk gehouden kunnen worden. Fischer
onderscheidt drie soorten van controle, waarbij ‘totale controle’ de meest
vergaande vorm van controle betreft.
Welke twee andere vormen van controle onderscheidt Fischer?
Beargumenteer op basis van tekst 7 of Van der Sloot – volgens eigen
zeggen – over elk van de twee vormen van controle beschikte.

Het zou kunnen zijn dat Van der Sloot werkelijk spijt heeft van zijn
handelen en dat het door zijn opvliegende karakter komt dat hij Stephany
Flores om het leven heeft gebracht.
De filosoof Thomas Nagel introduceert het begrip ‘agent regret’: in het
Nederlands actorspijt genoemd.
Daarnaast introduceert Nagel het begrip ‘moral luck’. Hij stelt dat het
bijvoorbeeld door omstandigheden zo kan zijn dat iemand morele mazzel
of morele pech heeft.

2p 16
Onder welke voorwaarde zou er bij Van der Sloot sprake zijn van
actorspijt, zoals opgevat door Nagel?
Leg ook uit of actorspijt bij Nagel morele pech veronderstelt.

VW-0311-a-13-1-o
12 / 14
lees verder ► ► ►


### Pagina 13

In de publieke opinie heerste verontwaardiging over het gedrag van Van
der Sloot. Het lijkt erop dat die verontwaardiging werd versterkt doordat hij
mogelijk al eerder betrokken was bij de verdwijning van Natalee Holloway
een aantal jaren eerder. Op 29 mei 2005 ontmoette Van der Sloot dit
Amerikaanse meisje en reden ze naar een strand, waar hij haar rond
3 uur 's nachts achterliet. Daarna is nooit meer iets van Natalee Holloway
vernomen.
Zijn betrokkenheid bij deze verdwijning heeft Van der Sloot officieel
steeds ontkend, maar in het televisieprogramma van misdaadjournalist
Peter R. de Vries heeft hij voor een verborgen camera wel toegegeven dat
hij bij de verdwijning betrokken was. Later trok hij dat echter weer in.
In de media stond daarover het volgende bericht.

tekst 8

Misdaadverslaggever Peter R. de Vries beschikt over opnamen die met een
geheime camera gemaakt zijn waarop Van der Sloot vertelt dat Natalee
Holloway na een vrijdag op het strand onwel geworden zou zijn.
Van der Sloot zou daarop in paniek een vriend hebben gebeld. Deze vriend, die
nog niet eerder in beeld was bij justitie, zou het levenloze lichaam van het
meisje vervolgens vanaf een bootje in zee hebben gedumpt.
In een telefonisch interview met Pauw en Witteman bevestigde Van der Sloot
gisteren dat hij dit verhaal heeft verteld, maar dat het niet waar is. Dit is heel
erg dom, aldus Van der Sloot.
Peter R. de Vries was niet onder de indruk van de verklaring van Van der Sloot.
De Vries houdt vol dat uit zijn reconstructie zal blijken dat Van der Sloot
betrokken is bij de verdwijning van Holloway.
Het Openbaar Ministerie op Aruba bevestigde gisteren dat beeldmateriaal van
De Vries essentiële informatie bevat die tijdens het onderzoek naar de
verdwijning van Holloway ontbrak. Dat is aanleiding geweest om het onlangs
gesloten onderzoek naar de verdwijning van Holloway te heropenen.

bron: NRC Handelsblad, 26 april 2007 en 2 februari 2008

Vooral zijn optreden voor de verborgen camera en zijn latere ontkenning
iets met de verdwijning van doen te hebben, zetten bij veel mensen
kwaad bloed.
Wanneer we de verontwaardiging in de publieke opinie willen beoordelen,
zouden we kunnen aansluiten bij de Britse filosoof Peter Strawson die een
'reactieve houding' zou noemen.
Aansluitend bij de Amerikaanse filosoof Derk Pereboom zouden we echter
ook kunnen spreken van 'morele woede'.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-0311-a-13-1-o
13 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 14

4p 17 Zouden Strawson en Pereboom bovenstaande publieke verontwaardiging kunnen verklaren als respectievelijk 'reactieve attitude' en als 'morele woede'?
Leg daarbij uit wat Strawson onder 'reactieve attitude' verstaat en wat volgens Pereboom 'morele woede' inhoudt en geef een verschil tussen beide begrippen.

In tegenstelling tot de Peruaanse rechtbank zou de al genoemde filosoof Pereboom iemand als Van der Sloot om geheel andere redenen kunnen laten opsluiten. Hij ziet een analogie tussen het in quarantaine plaatsen van patiënten met een besmettelijke ziekte en het opsluiten van misdadigers.
Zelfs al handelde Van der Sloot niet uit vrije wil en was hij volledig gedetermineerd in zijn handelen, toch zou je op grond van zijn bekentenis in het programma van Peter R. de Vries, de veroordeling door de Peruaanse rechtbank en op grond van zijn opvliegende karakter tot de conclusie kunnen komen dat Perebooms analogie van toepassing is op Van der Sloot.

2p 18 Is volgens jou de analogie van Pereboom tussen het in quarantaine plaatsen van patiënten met een besmettelijke ziekte en het opsluiten van misdadigers van toepassing op de zaak van Van der Sloot?
Zo nee, waarom niet en aan welke voorwaarde had voldaan moeten zijn om die analogie wel van toepassing te laten zijn?
Zo ja, waarom en aan welke voorwaarde had voldaan moeten zijn om die analogie niet van toepassing te laten zijn?

Als we aannemen dat we in een gedetermineerd universum leven, komt de vraag op of er in een dergelijk universum nog wel ruimte is voor rechtvaardigheid. Duidelijk is in ieder geval dat straffen op grond van het principe van retributieve rechtvaardigheid in een dergelijk universum problematisch wordt.

2p 19 Is er volgens jou in een gedetermineerd universum ruimte voor een vorm van rechtvaardigheid?
Geef een beargumenteerde mening op basis van de deugdethische visie op rechtvaardigheid van Aristoteles.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-13-1-o 14 / 14 einde