# Eindexamen Filosofie VWO 2012 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2012/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2012
tijdvak 2
woensdag 20 juni
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 19 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-12-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Johnny Cash
Beroemde artiesten hebben vaak een turbulent leven. Het lijkt alsof hun drukke
leven hen overkomt, in plaats van dat zij daar uit vrije wil voor kiezen. Wat voor
‘gewone’ mensen vreemd is, wordt normaal in de kringen van beroemde
mensen, zoals volgeboekte tournees waarbij drugs en seks gemakkelijk
verkrijgbaar zijn.
Het leven van de countryzanger Johnny Cash (1932-2003) is hier een voorbeeld
van. Johnny Cash werd geboren in Arkansas. Omdat zijn ouders erg arm waren,
werkte Johnny als vijftienjarig jongetje al samen met zijn familie op de
katoenvelden. Johnny maakte op jonge leeftijd kennis met muziek: werken
gebeurde altijd zingend, en ‘s avonds speelde zijn moeder gitaar en zong ze
liedjes met het hele gezin op de veranda. Ook luisterde Johnny in zijn eentje
naar liedjes op de radio. Hij heeft later in interviews gezegd dat hij met veel
liefde aan die herinneringen terugdacht. Minder fijne herinneringen had hij aan
zijn vader, die regelmatig dronken was.
Een gebeurtenis die Johnny’s leven zou tekenen, was de dood van zijn oudere
broer Jack. Johnny en Jack werkten samen, maar op een zaterdag ging Johnny
vissen waardoor Jack alleen aan het werk was. Jack kreeg die dag een ongeluk
met een cirkelzaag en overleefde dit ongeluk niet. Johnny voelde zich zijn leven
lang schuldig over de dood van zijn broer.
Dit schuldgevoel en het gegeven dat hij altijd aan zichzelf twijfelde, kleurden zijn
leven en vormen de thema’s in zijn eerste liedjes. Toen Cash eenmaal doorbrak
en langzaam beroemd begon te worden, kreeg hij een druk tourschema.
Drugs waren voor hem gemakkelijk te verkrijgen en door zijn schuldgevoel,
volgeboekte tours en zijn zelfwijfel, raakte hij daaraan verslaafd.
3p 1 Wat maakt het moeilijk om vast te stellen dat Johnny Cash uit vrije wil aan drugs
is begonnen?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van bovenstaande inleiding en met
behulp van de begrippen ‘stoornis’, ‘verleiding’ en ‘bewuste keuze’.
Het leven van Johnny Cash is in ‘Walk the line’ verfilmd. In die film wordt een
aantal keer duidelijk gemaakt dat Cash niet zelf kiest, maar dat dingen hem
vooral overkomen. In één scène probeert hij het bandlid June Carter te zoenen,
maar zij wijst hem af. Cash verontschuldigt zich door te zeggen “dat het gewoon
gebeurde”. Carter wijst hem vervolgens terecht door op te merken dat hij dat
argument wel erg vaak gebruikt. Zij zegt:
tekst 1
“Je draagt zwarte kleren, omdat je geen andere kleren kunt vinden? Je kwam aan je
sound, omdat je niet beter kon spelen? En je probeerde me te kussen, omdat het
gewoon gebeurde? Je moet eens ergens verantwoordelijkheid voor nemen.”
bron: Walk the line, 2005
VW-0311-a-12-2-o
2

### Pagina 3

Carter lijkt in deze uitspraak verantwoordelijkheid en vrije wil als synoniemen te gebruiken. 'Gewoon gebeuren' mag volgens haar niet de oorzaak zijn van de kus van Cash.
De filosoof Immanuel Kant zou het met haar eens zijn. Aan de grondslag van het handelen van mensen ligt immers hun inteligibele karakter, zo stelt hij.
Beargumenteer dat Carter zich in haar opvatting over verantwoordelijkheid kan beroepen op Kants notie van het inteligibele karakter van de mens.
Leg vervolgens uit waarom vrije wil een noodzakelijke voorwaarde is voor verantwoordelijkheid.

Ook de filosoof John Martin Fischer zou net als June Carter de nadruk leggen op de verantwoordelijkheid van Johnny Cash. Die verantwoordelijkheid ligt volgens Fischer in het gegeven dat Cash besturingscontrole over zijn lichaam heeft.
Leg met behulp van tekst 1 uit dat June Carter erop aandringt dat Johnny Cash de mogelijkheid tot zijn besturingscontrole onder ogen ziet.
Leg uit waarin besturingscontrole verschilt van enerzijds totale controle en anderzijds van regulatieve controle.

Cash' idee dat dingen je eerder overkomen dan dat je er zelf voor kiest, blijkt ook uit zijn grote compassie met gedetineerden. Cash was zelf een aantal keren in contact gekomen met justitie voor kleine vergrijpen. Hij trad regelmatig op in gevangenissen (San Quentin en Folsom Prison) en besprak in 1972 met Richard Nixon, de toenmalige president van de VS, de mogelijkheid om het gevangenissysteem te hervormen.
Cash' medeleven blijkt ook uit de hit 'San Quentin' over een gedetineerde die reflecteert op zijn gevangenschap in de gevangenis van San Quentin:

tekst 2
San Quentin, what good do you think you do?
Do you think I'll be different when you're through?
You bent my heart and mind and you may my soul,
And your stone walls turn my blood a little cold.

Vertaling:
San Quentin, waar denk je dat je goed voor bent?
Denk je dat ik veranderd zal zijn als je achter me ligt?
Je brak mijn hart en geest en straks ook nog mijn ziel,
En door je stenen muren is mijn bloed verkild.

bron: Johnny Cash, album: At San Quentin, 1969

VW-0311-a-12-2-o

### Pagina 4

Strafvolging wordt door (middel van) vier redenen geregivaardigd, maar de
gedetineerde die door Cash in San Quentin wordt opgvoerd, is juist erg
negatief over zijn gevangenschap.
In tekst 2 bekritiseert Cash vooral één reden om mensen straffen.
Welke van de vier redenen wordt in tekst 2 door Cash bekritiseerd?
Beargumenteer je antwoord met behulp van tekst 2.

2p 4

Cash' kritiek op het gevangenisstelsel sluit aan bij de opvattingen van de harde
incompatibilist Derk Pereboom.
Pereboom bepleit in de tekst 'Leven zonder vrije wil' een andere manier om naar
misdadigers te kijken. Zowel Cash als Pereboom pleiten voor een andere manier
om veroordeelden te straffen.
Leg uit waarom Cash het harde incompatibilisme van Pereboom een
aantrekkelijke theorie zou kunnen vinden.
Beargumenteer je antwoord met behulp van het voorbeeld van de gedetineerde
uit tekst 2.
Geef in je argumentatie de definitie van het harde incompatibilisme.

3p 5

Wat ook bijdraagt aan het idee dat Cash geen keuzes maakt, maar dat dingen
hem overkomen, is het gevoel van lotsbestemming dat soms uit zijn liedjes
spreekt. Een goed voorbeeld hiervan is het nummer ‘A Boy Named Sue’, over
een jongen wiens vader geen rol speelt bij zijn opvoeding, maar die uiteindelijk
toch een beslissende factor in het leven van de jongen geweest blijkt te zijn:

tekst 3
A Boy Named Sue

My daddy left home when I was three
And he didn't leave much to ma and me
Just this old guitar and an empty bottle of booze.
Now, I don't blame him cause he run and hid
But the meanest thing that he ever did
Was before he left, he went and named me "Sue."

Well, he must o' thought that is quite a joke
And it got a lot of laughs from a' lots of folk,
It seems I had to fight my whole life through.
Some gal would giggle and I'd get red
And some guy'd laugh and I'd bust his head,
I tell ya, life ain't easy for a boy named "Sue."

bron: Johnny Cash, album: At San Quentin, 1969

VW-0311-a-12-2-0 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Sue wordt steeds gepest met zijn naam, omdat die naam doorgaans alleen voor
meisjes wordt gebruikt. Maar juist door het pesten wordt hij snel sluw en sterk.
Hij zweert dat hij zijn vader zal vermoorden als hij hem vindt, omdat zijn vader
hem Sue genoemd heeft.
Na lang zoeken vindt Sue zijn vader in een bar, hij stelt zichzelf voor en zegt
vervolgens dat hij hem gaat vermoorden. Ze vechten en zijn vader blijkt
onverwacht sterk, maar Sue wint toch en als hij klaar staat om zijn vader dood te
schieten, heeft zijn vader nog een laatste opmerking:

tekst 4
And he said: "Son, this world is rough
And if a man's gonna make it, he's gotta be tough
And I knew I wouldn't be there to help ya along.
So I give ya that name and I said goodbye
I knew you'd have to get tough or die
And it's that name that helped to make you strong."

bron: Johnny Cash, album: At San Quentin, 1969

Zijn vader zegt dat Sue hem eigenlijk moet bedanken voordat hij hem vermoordt,
omdat Sue dankzij zijn naam sterk is geworden. Sue vermoordt zijn vader niet,
maar omhelst hem en noemt hem voor het eerst vader. Hij verlaat de bar met 'a
different point of view'.
De filosoof Harry Frankfurt voert een gedachte-experiment over dokter Black op
om het idee van de vrije wil te verenigen met het idee dat er geen alternatieve
mogelijkheden bestaan. Aangenomen dat Sue wil blijven leven, heeft hij alleen
maar de keuze om hard, sluw en sterk te worden.
De vader van Sue en dokter Black lijken op elkaar, omdat ze er beiden voor
proberen te zorgen dat er geen alternatieve mogelijkheden bestaan.
Noem twee redenen waarom de overeenkomst tussen de vader van Sue en
dokter Black niet op gaat.
Beargumenteer dat Sue volgens Frankfurt wel een vrije wil kan hebben, ondanks
het feit dat hij geen alternatieve mogelijkheden heeft.
Geef vervolgens een kritiekpunt op dit idee van Frankfurt.

4p 6
VW-0311-a-12-2-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 2 Leven vanuit vrije wil

Wanneer de vrije wil wordt opgevat als zelfverwerkelijking, kan een handeling uit
vrije wil worden begrepen als een handeling waarin tot uiting komt wat je zelf
belangrijk vindt.
Vrije wil als zelfverwerkelijking is ook een centraal thema binnen hedendaagse
spirituele stromingen. Frans Jespers, godsdienstwetenschapper aan de
Radboud Universiteit in Nijmegen, stelde in 2009 de bundel ‘Nieuwe religiositeit
in Nederland’ samen. Daarin bespreekt hij nieuwe spirituele bewegingen zoals
de ‘Avatar-training’. Wat hem betreft is deze beweging erg optimistisch over de
vrije wil. Jezus vreest dan ook dat het huidige wetenschappelijke
onderzoek wel eens tot schokkende resultaten zou kunnen leiden voor
aanhangers van deze spirituele beweging.
Een voorbeeld van het optimisme over de vrije wil in de Avatar-training komt tot
uitdrukking in een krantenartikel uit Trouw. Hierin komt de overtuiging van
Avatar-aanhangers naar voren dat je jezelf volledig naar eigen inzicht kunt
verwerkelijken.

tekst 5
"Leven vanuit vrije wil." In kapitalen staan die woorden boven een advertentie in een
landelijk dagblad. Het blijkt te gaan om een ‘bewustzijnstraining’ van negen dagen,
Avatar geheten [...]: “Laat wat je bent niet in de weg staan van wat je zou kunnen
worden".
Bij de advertentie staat een telefoonnummer. Marijke Schoenmakers, één van de
Avatar-trainers in Nederland, neemt op. Enthousiast legt ze uit wat de cursus behelst.
"Met ervaringsgerichte oefeningen onderzoek je welke gedachten je over jezelf hebt.
Je zult ontdekken dat je op veel gebieden slachtoffer voelt. Maar het maakt niet uit
wat je allemaal hebt meegemaakt of waarmee je bent geboren. Je kunt veranderen,
die kracht zit in je."
Vanuit die kracht leren de cursisten ‘hun bewustzijn af te stemmen’ op wat ze echt
willen bereiken, zegt Schoenmakers. “Gevoelens van machteloosheid die je diep in
jezelf hebt weggeborgen, ga je weer doorvoelen, zonder oordeel, en dan loslaten. Zo
krijg je weer het gevoel bewust in controle te zijn over je leven. In de laatste fase van
de cursus ben je zo in staat om ‘de werkelijkheid van je voorkeur te creëren’.
De werkelijkheid van je voorkeur? “Yes”, zegt Schoenmakers. “Als je bij je kern
uitkomt, je pure zijn, dan hoef je niet meer slaafs te reageren op omstandigheden,
maar kun je actief gaan creëren. Stel dat je een nieuwe partner wilt. Dan zeg je: binnen
een half jaar kom ik de liefde van mijn leven tegen. En dat zal dan ook gebeuren.”

bron: Wilfred van de Poll, Spirituelen doen niet zo aan vrije wil, Trouw, 11 dec. 2010

De existentialistische filosoof Jean-Paul Sartre stelde dat de mens niets anders
is dan wat hij van zichzelf maakt.
Geef een overeenkomst en een verschil aan tussen de bovenstaande opvatting
over vrijheid als zelfverwerkelijking volgens de Avatar-training en de opvatting
hierover van Sartre.
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een uitleg van Sartres uitspraak
dat de mens niets anders is dan wat hij van zichzelf maakt.

3p 7

VW-0311-a-12-2-o
Beschikbaar gesteld door Stichting Studielbegeleiding Leiden (SSL).
6
lees verder ►►►

### Pagina 7

3a (8p)
Net als de Avatar-trainer uit tekst 5 meent filosoof John Stuart Mill dat een vrije
en spontane individuele ontplooiing de eerste voorwaarde is voor persoonlijk en
maatschappelijk welzijn en geluk. Daarom moet men volgens Mill ook actief
betrokken zijn op de vorming van het eigen karakter.
Beargumenteer welke opvatting van Mill over zelfverwerkelijking als
ondersteuning kan dienen van de Avatar-training, zoals beschreven in tekst 5.
Leg daarbij uit waarom de mens volgens Mill eerder te vergelijken is met een
boom dan met een robot en geef aan wat Mill onder ‘karakter’ verstaat.

4p 9
Volgens Schoenmakers kun je, door tegen jezelf te zeggen dat je binnen een
half jaar de liefde van je leven tegenkomt, er voor zorgen dat dit ook gebeurt. Je
kunt, in de woorden van de Avatar-trainer, “dat wat je bent niet meer in de weg
laten staan van wat je zou kunnen worden”.
Is er in dit geval sprake van zelfverwerkelijking?
Beargumenteer je antwoord op basis van de vier aspecten van
zelfverwerkelijking.

Volgens de eerder genoemde godsdienstwetenschapper Jespers is de Avatar-
training niet representatief voor het brede scala aan nieuwe spirituele
bewegingen. In allerlei andere vormen van nieuwe spiritualiteit speelt de vrije wil
volgens hem een veel minder dominante rol en leeft juist het geloof in
voorbeschikking sterk.
Jespers schrijft hierover: “Het wereldbeeld is holistisch. De mens is deel van een
groter geheel en heeft als nietig wezen rekening te houden met geesten, goden
en natuurkrachten.”
Andere voorbeelden van de relativering van de vrije wil zijn ook te vinden in
hedendaagse vormen van boeddhisme. Over de boeddhistische leraar Thich
Nhat Hanh die in Zuid-Frankrijk een eigen meditatiecentrum heeft opgericht,
wordt geschreven:

tekst 6
Thich Nhat Hanh stelt dat alles met alles is verbonden. “Zijn is inter-zijn”, luidt zijn
adagium. Maar als dat zo is, wat houdt vrije wil dan nog in? Als alles deel heeft aan
hetzelfde, ontvangt het ene deel wat het andere deel geeft. Een individueel doel
nastreven is onmogelijk. De wil is een illusie, iets van het ego, dat je moet loslaten.
bron: Wilfred van de Poll, Spirituelen doen niet zo aan vrije wil, Trouw, 11 dec. 2010

VW-0311-a-12-2-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Navolgers van Thich Nhat Hanh stellen dat het al dan niet hebben van een vrije
wil niet bepaalt wat spiritueel van waarde is. “Wat is ons antwoord op het leven?
Leven we werkelijk wat op ons pad komt?”, zijn de vragen die voor hen relevant
zijn. En waar het voor hen dan werkelijk op aankomt is: acceptatie en overgave.
De Canadese filosoof Charles Taylor is van mening dat je natuurlijke aard en dat
wat je belangrijk vindt voor jezelf en in het leven, niet los kunnen bestaan van de
interpretatie en beschrijving die je daar zelf van geeft.
Volgens Taylor is zo’n zelfinterpretatie mede afhankelijk van taal en cultuur.
2p 10 Beargumenteer aan de hand van de genoemde termen ‘acceptatie’ en
‘overgave’ waarom Taylor stelt dat bij het maken van keuzes kritische
zelfinterpretatie mede afhankelijk is van taal en cultuur.

In tegenstelling tot Taylor denkt de Britse filosoof John Gray dat morele
begrippen zoals ‘moed’, ‘eer’, ‘rechtvaardigheid’ en ‘gelijkheid’ – maar wellicht
ook begrippen als ‘acceptatie’ en ‘overgave’ – helemaal geen instrumenten zijn
waarmee we onszelf interpreteren. Volgens Gray, die zich daarbij beroept op
modern psychologisch onderzoek, is zelfs het hele idee van zelfverwerkelijking
een typisch westerse misvatting.
3p 11 Leg aan de hand van het mensbeeld van Gray uit welke drie aspecten van vrije
wil – begrepen als zelfverwerkelijking – volgens hem verworpen moeten worden.
Betrek hierbij ook de rol van modern psychologisch onderzoek naar de
rationaliteit van keuzes.

Volgens de Britse filosoof David Hume kan ons verstand ons niet vertellen wat
we moeten verlangen en wat niet. Door rationeel te denken, kunnen we slechts
beredeneren wat we moeten doen om een bepaald verlangen te bevredigen.
De Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt reageert op de theorie van Hume aan
de hand van zijn concept van de ‘onwillige verslaafde’.
De opvattingen van de Franse filosoof Jean-Paul Sartre vormen daarentegen
weer een kritiek op dit concept van de ‘onwillige verslaafde’.
4p 12 Denk jij dat de mens in staat is tot zelfverwerkelijking?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van zowel tekst 5 als 6 en aan de hand
van een uitleg van de opvattingen van zowel Hume, Frankfurt als Sartre over de
rol van verlangens bij zelfverwerkelijking.

VW-0311-a-12-2-0 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

Opgave 3 Bewegen of bewogen worden

Met de opkomst van de moderne wetenschappen in de zestiende en zeventiende eeuw kwam er een einde aan het teleologische wereldbeeld dat sinds Aristoteles het denken binnen de filosofie had beheerst. Het nieuwe wereldbeeld wordt wel mechanistisch genoemd en zien we bijvoorbeeld terug in de volgende tekst:

tekst 7
Een steen wordt in beweging gezet door een externe oorzaak, die hem een zekere mate van energie geeft en hem laat voortbewegen nadat de externe impuls is gestopt. Deze voortgezette beweging van de steen is onontkoombaar, niet omdat ze noodzakelijk is, maar omdat ze wordt bepaald door de impuls van externe oorzaken; en wat voor de steen geldt, gaat ook op voor elk afzonderlijk ding, hoe complex het ook is en hoeveel mogelijkheden het ook heeft; elk ding wordt onontkoombaar bepaald door een externe oorzaak, zowel in het bestaan als in de beweging ervan, die volgens een nauwkeurige en vaststaande wet verloopt.
Stel u nu voor, als u wilt, dat de steen, terwijl hij in beweging is, weet en beseft dat hij alle mogelijke pogingen doet om in beweging te blijven. De steen, die zich er slechts van bewust is dat hij zich inspant en daar niet onverschillig tegenover staat, zal beslist denken dat hij vrij is en dat hij zijn beweging slechts stopt omdat hij dat wenst. Dat is de aard van de menselijke vrijheid, waarop alle mensen prat gaan en die slechts hieruit bestaat dat alle mensen zich bewust zijn van hun verlangens en niet weten door welke oorzaken die verlangens worden bepaald. Zo denkt een kind dat het hem vrijstaat naar melk te verlangen, en een getergde jongeman dat hij naar believen wraak kan nemen of kan vluchten als hij bang is. Een dronkaard denkt dat hij uit vrije wil zegt wat hij later liever zou hebben verzwegen. Evenzo denken krankzinnigen, praatzieke personen en talrijke soortgelijke mensen dat ze handelen op basis van een vrijwillig genomen beslissing en niet door aandriften worden bepaald. En aangezien dit voordeel alle mensen is aangeboren, bevrijden ze zich daar niet gemakkelijk van.

bron: Spinoza, Brief 62 (58) aan G.H. Schaller, okt. 1674; uit: Briefwisseling (1977).

Spinoza vergelijkt hier de vrijheid van de mens met de vrijheid van een steen: beide zijn lichamen die ruimte innemen en kunnen bewegen door een externe oorzaak. Bovendien stelt hij dat de mens er trots op is ("prat gaan") dat hij zichzelf kan bewegen; de mens denkt dus dat hij een vrije wil heeft. Volgens Spinoza is dit een misvatting: een aangeboren vooroordeel.
Door de mens te vergelijken met een steen, sluit hij aan bij wetenschappelijke ontwikkelingen van zijn tijd.
3p 13 Leg uit hoe Spinoza's opvatting over de vrije wil aansluit bij het mechanistische wereldbeeld.
Maak met behulp van een voorbeeld duidelijk wat het verschil is tussen het teleologische en het mechanistische wereldbeeld.

VW-0311-a-12-2-o
9
lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 900

### Pagina 10

Ook Descartes, een tijdgenoot van Spinoza, was sterk beïnvloed door de
wetenschappelijke ontwikkelingen van die tijd. Bij Descartes herkennen we dat
zowel in zijn mechanistische kijk op de natuur als ook in zijn visie op de
verhouding tussen lichaam en geest, die een andere is dan de visie van
Spinoza.
14 Leg uit hoe Descartes de vrije wil een plaats geeft in zijn mechanistische kijk op
de natuur en tot welk probleem over de vrije wil deze opvatting leidt.
Volgens Descartes reageert een lichaam op objecten buiten het lichaam. Alle
ledematen van het lichaam kunnen door zintuiglijke gewaarwording in beweging
worden gebracht.
15 Hoe kunnen volgens Descartes de ledematen van het lichaam door zintuiglijke
gewaarwording in beweging worden gebracht?
Licht je antwoord toe op basis van het onderscheid dat Descartes maakt tussen
verschillende soorten gewaarwordingen bij de mens.
Spinoza formuleerde al fundamentele kritiek op de standpunten van Descartes
over de verhouding tussen lichaam en geest en wordt, mede vanwege deze
kritiek, beschouwd als een monist.
16 Welke verklaring geeft de identiteitstheorie voor het feit dat we met onze
gedachten ons lichaam in beweging kunnen brengen?
Licht je antwoord toe en leg daarbij uit wat (substantie-)monisme inhoudt.
Noem ook twee kritiekpunten op de identiteitstheorie.
Als de natuur een causaal gesloten domein is, dan kunnen bewegingen van een
lichaam niet worden veroorzaakt door een geest buiten het domein. Daarmee
moet het idee van een vrije wil als bewuste aansturing verworpen worden.
Volgens de hedendaagse hersenonderzoeker Dick Swaab loopt het bewustzijn
inderdaad achter de beslissingen van de hersenen aan. Hij beroept zich hierbij
op een bekend experiment van Libet.
Twee jonge filosofen van de Universiteit van Utrecht schreven over de
interpretatie van Swaab van het experiment van Libet het volgende:
tekst 8
Een van de zaken waarover Swaab een sterke mening verkondigt, is de vrije wil. Die
bestaat volgens hem niet. Dat standpunt wordt, aldus Swaab, ondersteund door
hersenonderzoek.
Volgens Swaab beschikt een mens niet over vrije wil omdat er in je hersenen en
omgeving factoren zijn die bepalen wat je doet zonder dat je daar invloed op hebt.
Libet bekeek wat er in het brein gebeurt als mensen in een experimentele situatie hun
pols bewegen. Ongeveer een halve seconde vóór de beweging zag Libet verhoogde
activiteit in een deel van het brein dat met motorische handelingen wordt geassocieerd.
Die activiteit begon een fractie van een seconde vóórdat de proefpersonen aangaven
zich bewust te zijn van de beslissing om hun pols te bewegen. Swaab concludeert dat
de bewuste beslissing geen invloed had op het bewegen van de pols.
naar: Daan Evers en Nils van Miltenburg, ‘Vrije wil meet je niet met een hersenscan’,
De Volkskrant, 15 september 2011
VW-0311-a-12-2-o
10
lees verder

### Pagina 11

3a 17 Swaab gebruikt de resultaten van een experiment van Libet om het bestaan van
de vrije wil als bewuste aansturing te ontkennen.
Leg uit welke twee andere conclusies uit dit experiment van Libet getrokken
kunnen worden.
Beargumenteer welke van deze twee conclusies je het meest overtuigend vindt.
3p 18 Net als Swaab baseert ook Daniel Dennett zich op modern neurologisch
onderzoek. Dennett levert echter kritiek op de interpretaties van de
experimenten van Libet. Zijn kritiek op Libet kan ook als kritiek op de visie van
Descartes begrepen worden.
Wat houdt de kritiek in van Dennett op de interpretaties van de experimenten
van Libet?
Leg met behulp van het begrip ‘homunculus’ uit wat Dennetts kritiek is op de
visie van Descartes.
Leg ook uit waarom volgens Dennett het experiment van Libet niet leidt tot de
conclusie dat de vrije wil niet bestaat.
In tegenstelling tot Swaab is er voor een filosoof als Hume wel vrijheid van
handelen.
Toch zouden zowel Swaab als Hume zich kunnen beroepen op de argumentatie
van Immanuel Kant voor zijn standpunt in het debat over de vrije wil.
Leg uit dat in het debat over de vrije wil de opvatting van Kant zowel een
ondersteuning kan bieden voor de opvatting van Hume dat de mens een vrije wil
heeft, als voor de opvatting van Swaab dat bij de mens de vrije wil ontbreekt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-12-2-o
11
einde