# Eindexamen Filosofie VWO 2011 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2011/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2011
tijdvak 2
woensdag 22 juni
9.00 - 12.00 uur
filosofie
tevens oud programma
filosofie
Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-11-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Over de moraal: als God dood is

'De Broers Karamazov', een roman uit 1880 van de Russische schrijver Fjodor
Dostojewski, gaat over de geschiedenis van drie broers. In die geschiedenis
speelt de samenhang tussen verantwoordelijkheid, vrije wil en (het bestaan van)
God een belangrijke rol.
Aljosja, de jongste broer, heeft een kinderlijk geloof in God en is vriendelijk en
liefhebbend naar zijn medemens. Iwan, de middelste broer, is briljant in
redeneren en logica. De oudste broer Dmitri is gepassioneerd en wisselvallig in
zijn emoties.
Als Dmitri ten onrechte beschuldigd wordt van de moord op zijn vader en wordt
verbannen naar Siberië, gaat Aljosja de dag voor zijn verbanning nog bij hem op
bezoek.
Tijdens hun gesprek die dag is Dmitri verward en angstig vanwege zijn op
handen zijnde verbanning, maar hij houdt toch nog een tamelijk inhoudelijk
betoog tegen Aljosja. De wetenschap heeft volgens Dmitri God verdrongen en
ook het aannemen van het bestaan van zaken als een ziel en verantwoordelijk-
heid wordt door de wetenschap onmogelijk gemaakt.
Dmitri zegt:

tekst 1

– Hm! In wezen ... alles tezamen genomen – spijt het me van God, dat is het eigenlijk!
Stel je voor: dat zit daar in je zenuwen, in je hoofd, dat wil zeggen daar in je hersens
zitten die zenuwen ... dat zijn van die staartjes, die zenuwen hebben staartjes, ja, en
zodra die gaan trillen ... dus je ziet iets, ik kijk met mijn ogen naar iets, kijk zo, en zij
beginnen te trillen, die staartjes ... en als ze trillen dan krijg je een beeld, maar niet
direct, pas na een tijdje, daar gaat een seconde of zo overheen, en dan krijg je een
beeld, en dan krijg je iets als een moment ... daarom neem ik eerst waar en dan pas
denk ik ... dat komt allemaal door die staartjes en helemaal niet omdat ik een ziel heb
en omdat ik iemands beeld en gelijkenis ben, dat is allemaal onzin. Geweldig, Aljosja,
die wetenschap! Dat is de nieuwe mens, dat begrijp ik heel goed ... Maar toch heb ik
met God te doen!
Maar wat moet een mens daarna dan? vraag ik. Zonder God en zonder toekomstig
leven? Betekent dat dan niet dat tegenwoordig alles is geoorloofd, dat alles mag?
Als Hij er niet is, dan is de mens de baas op aarde en in het universum. Schitterend!
Maar hoe moet de mens deugdzaam zijn zonder God? Dat is de vraag! Daar pieker ik
steeds maar over.

naar: F. Dostojevski, De broers Karamazov, uitgeverij Van Oorschot, 2005,
pag. 713 en 718

2p 1 Leg met een verwijzing naar tekst 1 uit waarom de rede vanuit een
kentheoretisch perspectief lijnrecht tegenover religie lijkt te staan.

VW-0311-a-11-2-0

### Pagina 3

Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op filosofie en ethiek, met een focus op Immanuel Kant, moraliteit en de rol van religie. De pagina bevat twee tekstgedeelten. Het eerste gedeelte, een inleiding op de vraag, stelt de student voor aan Dmitri's vraag over moraliteit zonder God en verbindt dit met Kants notie van het 'hoogste goed' en het postulaat van Gods bestaan vanuit de praktische rede. Het tweede gedeelte, aangeduid als 'tekst 2', is een fragment uit een discussie tussen de hedendaagse filosofen Huib Schwab en Herman Philipse, waarin de vraag centraal staat of een moraal kan bestaan zonder religieus fundament. Schwab argumenteert dat kinderen die gewelddadige computerspelletjes spelen neurologische veranderingen ondergaan en dat cultuur geboden en verboden nodig heeft, vergelijkbaar met religie, om driften te beteugelen. Hij stelt dat ontkerkelijking een negatieve invloed heeft op de moraal in Nederland. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn minimaal, maar er zijn filosofische concepten zoals 'kentheoretisch perspectief', 'fundering van de moraal', 'praktische rede', 'hoogste goed', 'postulaat van Gods bestaan' (allen van Kant), en de morele implicaties van 'Als God dood is, is alles geoorloofd' (Dostojevski). De student wordt gevraagd om Kants argumentatie over het bestaan van God uit te leggen, de twee elementen van het 'hoogste goed' te betrekken, en overeenkomsten en verschillen tussen Kants en Dmitri's positie aan te geven. Verder moet de student de argumenten van Huib Schwab analyseren en interpreteren. De pagina test het vermogen van de student om complexe filosofische ideeën te begrijpen, te analyseren en te vergelijken.

### Pagina 4

Dit is een examenpagina die primair bestaat uit opgaven en een bijbehorende tekstpassage. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het documentnummer 'VW-0311-a-11-2-0' en paginanummer '4' (958 in de voettekst) suggereren dat het onderdeel is van een groter examen.  De opgaven zijn georiënteerd op filosofie, sociologie en ethiek, waarbij concepten als Durkheim's theorieën over religie, het onderscheid tussen religieuze en niet-religieuze praktijken, en de oorsprong van moraal worden behandeld. Studenten worden gevraagd om te analyseren, verklaren, afwegingen te maken en standpunten te vergelijken. Specifieke wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet direct aanwezig, maar er wordt verwezen naar empirisch onderzoek en statistieken. De vragen zijn gericht op kritisch denken en het toepassen van theoretische kennis op concrete vraagstukken. Tekst 3, een citaat van Herman Philipse uit een artikel in Trouw, dient als bronmateriaal voor een van de vragen en adresseert theorieën over moraal, wetenschappelijke revolutie, globalisering en cultuurverschillen.

### Pagina 5

Filipse heeft een heel andere invalshoek dan Schwab voor het beantwoorden
van de vraag of moraal zonder religie kan. Juist omdat moraal deels een andere
oorsprong heeft, is het volgens Philipse mogelijk verschillende, zelfs autoritaire,
godsdienstige culturen in een samenleving te binden. Daarvoor zou hij
misschien te rade kunnen gaan bij Charles Taylor.
2p 5 In welk opzicht zou Taylors model van 'overlappende consensus' als een
oplossing kunnen dienen om tot een gemeenschappelijke publieke moraal te
komen?
Leg in je antwoord duidelijk uit wat Taylor onder 'overlappende consensus'
verstaat.

4p 6 De vraag blijft of moraal religie nodig heeft voor haar fundering.
Geef je eigen standpunt over de stelling ‘we hebben religie nodig voor een
fundering van de moraal’.
Betrek in je argumentatie het standpunt en een argument van Schwab en het
standpunt en een argument van Philipse.
Maak een afweging en trek een consistente conclusie.

VW-0311-a-11-2-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 2 Over wetenschap en religie: zij die uit de hemel
kwamen

Voormalig motorsportjournalist en autocoureur C. Vorilhon schreef het boek 'Het
Ware Gezicht van God', waarin hij vertelt hij over zijn bijzondere ervaringen met
buitenaardse wezens die verantwoordelijk zouden zijn voor het ontstaan van de
mens.
Vorilhon werd in 1973 naar eigen zeggen door een innerlijke stem gedreven
naar een vulkaan krater te rijden, waar hij een buitenaards wezen van één meter
twintig lang zag staan, die in alle rust Vorilhon vertelde over de oorsprong van
de mensheid. Het wezen zou hebben gezegd: “Wij waren degenen die al het
leven op aarde hebben ontworpen. Jullie hebben ons voor goden aangezien. Wij
stonden aan de oorsprong van al uw grote religies."
Ook zei het wezen dat Vorilhon voortaan door het leven zou gaan als 'Raël',
profeet of boodschapper. Later zou hij ook zijn meegenomen naar de
thuisplaneet van dit wezen.
Vorilhon stichtte vervolgens als profeet Raël een organisatie: de Raëliaanse
Beweging. Deze beweging gaat uit van een doelbewuste schepping van de
mens door deze wetenschappelijk vergevorderde buiten aardse wezens: de
Elohim.
De Elohim maakten volgens Raël vijfentwintigduizend jaar geleden al gebruik
van genetische manipulatie. Deze genetische manipulatie kan volgens Raël
'wetenschappelijk creationisme' worden genoemd: de Elohim schiepen de mens
door middel van het klonen van hun eigen DNA letterlijk 'naar hun evenbeeld'.
De Raëliaanse Beweging wil de op wetenschappelijke kennis gebaseerde
techniek van het klonen nu in deze tijd opnieuw inzetten, zodat wij als mensen
het eeuwige leven kunnen bereiken.
De techniek van het klonen wordt door velen als product van wetenschappelijke
vooruitgang gezien.
2p 7 Waarom kan wetenschappelijke kennis niet als een probleemloze bron van
vooruitgang worden beschouwd?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een opvatting van de Raëliaanse
Beweging, zoals in bovenstaande inleiding verwoord.

Uit de opvattingen van de Raëliaanse Beweging over het ontstaan van het leven
op aarde, en uit de kennis die zij hierover zouden hebben, blijkt hun standpunt
over de verhouding tussen rede en religie.
Door voormoderne filosofen als Thomas van Aquino, Al Farabi en Averroës
werden ook verschillende standpunten ingenomen over de verhouding tussen
rede en religie.
3p 8 Beargumenteer met welk voormodern standpunt over de verhouding tussen rede
en religie dat van de Raëliaanse Beweging volgens jou het meest overeenkomt:
dat van Thomas van Aquino, Al Farabi of Averroës?
Leg vervolgens uit waarin volgens deze voormoderne filosoof religieuze kennis
van redelijke kennis verschilt en hoe dit in de inleiding van vraag 7 herkenbaar
is.

VW-0311-a-11-2-0 6 lees verder ► ►►

### Pagina 7

Dertig jaar na de veronderstelde ontmoeting van Raël met het buitenaardse
wezen, de vertegenwoordiger van de Elohim, wordt in NRC Handelsblad
geschreven over de opvattingen van deze Raëliaanse Beweging:

tekst 4

De Raëliaanse filosofie is gebaseerd op de openbaringen van de Elohim – ‘zij die uit
de hemel zijn gekomen’ – aan Raël. Tijdens een trip naar hun planeet werd Raël
voorgesteld aan ondermeer Jezus, Boeddha en Confucius. [...]
De sekte omschrijft zichzelf als een ‘atheïstische, spirituele organisatie zonder
winstoogmerk’. De diepste wens van de Elohim is dat de mens zich bevrijdt van de
judeo-christelijke moraal [...].
bron: Mark Duursma, NRC Handelsblad, Wij kwamen uit de hemel, 7 januari 2003

Volgens de Raëliaanse Beweging lieten de Elohim, de buitenaardse scheppers,
de mensheid zelf vooruitgang maken. Maar ze onderhielden wel contact met de
mensheid via door henzelf uitgekozen en opgeleide profeten. Zo konden onder
andere Boeddha, Mozes, Jezus en Mohammed geleidelijk aan de mensheid
onderwijzen.
Elke boodschap die door profeten uitgedragen werd, was aangepast aan de
cultuur en het wetenschappelijke niveau van de tijd waarin de deze bekende
profeten leefden. Hoe onorthodox deze invalshoek ook is, hierdoor is wel
duidelijk waarom de verhouding tussen rede en religie voor elke historische
periode afzonderlijk bekeken moet worden.

Kenmerkend voor de klassieke islamitische wereld is bijvoorbeeld dat de
verhouding tussen rede en religie nauwelijks een probleem was.
3p 9 Leg uit waarom de verhouding tussen rede en religie in de klassieke islamitische
wereld nauwelijks een probleem was en in welke periode die verhouding in de
christelijke wereld een probleem werd.
Geef vervolgens aan waarom volgens de Raëliaanse Beweging de verhouding
tussen rede en religie in de christelijke wereld een probleem geworden is.

Op de website van de Raëliaanse Beweging: ‘Intelligent ontwerp voor atheïsten’
staat, dat volgens Raël de tijd is aangebroken om te stoppen met geloven en te
beginnen met begrijpen:

tekst 5

De Raëliaanse Revolutie brengt stoutmoedig een volledige verschuiving in
paradigma teweeg op onze planeet. De Boodschappen, die onze Scheppers uit de
ruimte aan Raël hebben gegeven, bevatten ‘s werelds meest onbevreesde
individualistische filosofie van liefde, vrede en non-conformisme: een prachtige
combinatie van spiritualiteit, sensualiteit en wetenschap.
bron: http://nl.rael.org

VW-0311-a-11-2-0

7


### Pagina 8

Volgens Raël leven we nu in het voorspelde 'Tijdperk van de Openbaring'. In dit
tijdperk is de wetenschap ver genoeg ontwikkeld om onze eigen scheppers, de
Elohim, te kunnen begrijpen, en daarmee de uiteindelijke waarheid omtrent wie
wij zelf zijn in te zien.
Wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn zou het niet eens zijn met de wijze waarop
de term 'verschuiving in paradigma' oftewel 'paradigmawisseling' door Raël
wordt gebruikt.
Kuhn reserveert deze term namelijk alleen voor het wetenschappelijke en niet
voor het religieuze domein.
Welke andere wetenschapsfilosofische kritiek zou Kuhn kunnen hebben op
de wijze waarop Raël spreekt van een revolutie die een volledige verschuiving in
paradigma teweeg zal brengen?
Beargumenteer je antwoord en geef daarin aan wat de wetenschapsfilosofie van
Kuhn inhoudt aan de hand van twee kenmerken van de theorie van Kuhn.

Volgens Raël bestaan de Elohim – de buitenaardse wezens – echt, en kunnen
wij mensen daardoor nu op wetenschappelijke gronden eindelijk begrijpen wie
wij zelf zijn. Niet veel mensen zullen aannemen dat deze buitenaardse wezens
echt bestaan, laat staan dat zij overtuigd zijn door de overige Raëliaanse
opvattingen.
Toch zou filosoof Quine beargumenteren dat het al dan niet werkelijk bestaan
van de buitenaardse wezens niet relevant is voor de betekenis van deze
opvattingen.
Hoe zou je vanuit de filosofie van Quine kunnen beargumenteren dat het al dan
niet werkelijk bestaan van de buitenaardse wezens niet relevant is voor de
betekenis van de Raëliaanse opvattingen?
Beargumenteer je antwoord en leg daarbij de kritiek van Quine op de twee
dogma's van het empirisme uit.

De Raëliaanse Beweging krijgt inmiddels steeds meer aandacht. De beweging
heeft inmiddels ongeveer 55.000 volgelingen en de boeken van Raël zijn in
verschillende talen verschenen. Hij treedt regelmatig op in de media en het
verwante bedrijf 'Clonaid', dat zich tot doel stelt de mens te klonen, komt in de
Verenigde Staten regelmatig (negatief) in het nieuws.
Maar wat moeten we als filosoof denken van de leer van deze Raëliaanse
Beweging? Hebben we te maken met een religie, een sekte, een waanzinnige
grap of een wetenschap?
Als we de leer van Raël tot religie zouden willen bestempelen, moeten we
vaststellen wat we onder de term 'religie' verstaan.
Maar bij het definiëren van religie doen zich problemen voor. Bovendien kunnen
we zowel rede als religie vanuit drie verschillende perspectieven analyseren.
Vind jij dat je de Raëliaanse Beweging en haar gedachtegoed onder de term
'religie' kunt scharen?
Geef een argument vóór vanuit één van de twee problemen die zich voordoen
bij het definiëren van 'religie'.
Geef een argument tégen vanuit één van de drie perspectieven van waaruit we
religie kunnen analyseren.
Maak tenslotte een beargumenteerde afweging.
3a (4p)
3p 10
3p 11
4p 12
VW-0311-a-11-2-o
8
lees verder
Voor alle eindexamens, zie druk www.allieexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl.

### Pagina 9

Opgave 3 De Islam en democratie

Najaar 2009 verscheen in NRC Handelsblad het artikel ‘Islam in de peiling’. Dit artikel betrof een Amerikaans onderzoek naar de opvattingen van moslims over de hele wereld over godsdienst, democratie, werk en terrorisme.
's Werelds grootste organisatie voor opinieonderzoek, Gallup, peilde de meningen van 50.000 moslims in 35 landen met een islamitische bevolkingsmeerderheid. Doel van het internationale onderzoek was het leveren van neutrale data die als realistische grondslag zouden kunnen dienen voor een buitenlandse politiek van de VS.
De veronderstelling daarbij was dat de buitenlandse politiek van de VS – na onder andere de aanslagen op de Twin Towers in New York op 11 september 2001 – vooral was ingegeven door angst en minder door de feiten.
Het onderzoek werd uitgevoerd door de moslima Dalia Mogahed en de Amerikaanse hoogleraar islamstudies John L. Esposito. Eén van de resultaten was bijvoorbeeld dat er geen verband bestond tussen terrorisme en religie. Bovendien bleek dat moslims niet onze manier van leven in het Westen veroordelen, of onze democratische staatsvorm. Integendeel: juist vrijheid, democratie en technologie worden in de islamitische landen het meest bewonderd aan het Westen.
De omvang van het onderzoek en de geruststellende toon van de onderzoeksresultaten zorgde voor een nieuw geluid in de Verenigde Staten. In academische kringen viel het goed bij deskundigen en in regeringskringen werd het omarmd door beleidsmakers en politieke analisten.
Ondanks de geruststellende toon die uit de onderzoeksresultaten klinkt, is er in andere publicaties ook aandacht voor islamitische minderheden die er een meer extreme visie op nahouden: bijvoorbeeld het salafisme. Onderstaande tekst beschrijft de kritiek van de salafisten op de democratie en het principe van volkssoevereiniteit.

tekst 6

Salafisten, althans de scherpslijpers onder hen, beschouwen het begrip volkssoevereiniteit als ketterij, omdat het een ontkenning is van Gods absolute macht. Meedoen aan verkiezingen beschouwen zij als ongeoorloofd op religieuze gronden (haram).
Dergelijke salafistische ideeën zijn terug te vinden bij de opinies van minderheden in de islamitische wereld die niet kiezen voor democratie. Onder hen zijn niet alleen salafisten, maar ook andere ultraconservatieve moslims. De clerus en de heersers van Saoedi-Arabië vinden democratie prima voor het Westen, maar ongeschikt voor henzelf. De Saoedische machthebbers zullen democratie niet erger noemen, zoals de extremisten, maar zij zeggen dat democratie niet past in hun tradities.

naar: Dorrit van Dalen en Dirk Vlasblom, Islam in de peiling, NRC Handelsblad,
24 oktober 2009

VW-0311-a-11-2-o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

13 Het verwerpen van de staatsvorm democratie met een beroep op een traditie is problematisch, zeker gezien vanuit het liberalisme.
Welk bezwaar kan men vanuit het liberalisme hebben tegen een beroep op tradities om de democratie te verwerpen?
Leg in je antwoord uit hoe dit bezwaar van toepassing is op beide standpunten in tekst 6.

Behalve de genoemde salafisten is er ook een andere minderheid die weinig in de openbaarheid treedt.
Dat is de politieke islam die streeft naar de vorming van een staat waarvan de constitutie gebaseerd is op de islam. Deze ideologische vorm van de islam wordt wel islamisme genoemd.

tekst 7
Er zijn ook islamisten die democratie niet zien als iets wat in de grond legitiem is, maar als een middel of tactiek om aan de macht te komen en een islamitische staat te vestigen. Die laten natuurlijk niet het achterste van hun tong zien in een peiling.

naar: Dorrit van Dalen en Dirk Vlasblom, Islam in de peiling, NRC Handelsblad, 24 oktober 2009

2p 14 Leg aan de hand van tekst 7 uit dat constitutionalisme niet per se aan liberale uitgangspunten gebonden hoeft te zijn.

Een ontwikkeling die weer minder ver gaat dan het islamisme zien we in het moderne Turkije.
Daar is in 2001 een islamitische politieke partij opgericht, de AK-partij. En met succes: inmiddels is deze AK-partij sinds de verkiezingen van 2007 als grootste politieke partij van het land aan de macht.

tekst 8
De AK behoort tot een relatief nieuwe variant. Een oud-student van Esposito, Vali Nasr, noemt die, naar analogie met de Europese christen-democraten, moslim-democratie. Hij doelt op islamitisch geïnspireerde, maar geen islamistische partijen, die de democratie omhelzen en die terrein winnen in landen met moslimmeerderheden. Zij ijveren niet voor een islamisering van de staat, maar nemen genoegen met een islamitische inbreng in de landspolitiek.
Dat is een categorie in opkomst. De term moslim-democraten wordt nu door moslims en niet-moslims gebruikt. [....]
Moslim-democraten stuiten overigens op weerstand, zowel van seculiere krachten als van ultraconservatieve moslims.

naar: Dorrit van Dalen en Dirk Vlasblom, Islam in de peiling, NRC Handelsblad, 24 oktober 2009

VW-0311-a-11-2-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

De moslim-democraten gebruiken dus de moderne staatsvorm democratie om
de islam meer invloed te laten hebben. Uit de laatste zin van tekst 8 blijkt dat de
moslim-democraten zich tegen twee groepen moeten verdedigen.
Aan de ene kant hebben de religieus conservatieven kritiek op deze vorm van
democratisering.
Aan de andere kant hebben ook de ‘seculiere krachten’ kritiek op de
moslim-democratie. Zo hebben secularisten in Turkije tevergeefs geprobeerd de
AK-partij te laten verbieden.
4p 15 Wat is de kritiek van de religieus conservatieven op de moslim-democratie en
wat is de kritiek van de secularisten op de moslim-democratie?
Geef vervolgens een argument tegen de kritiek van de religieus conservatieven
en een argument tegen de kritiek van de secularisten.

tekst 9
Er is een overlevering over het leven van Mohammed waarin de profeet zegt dat een
leider die de umma (de gemeenschap der moslims) niet naar verlossing leidt, moet
worden verwijderd. Jongen moslims dat beginsel nog steeds aan?
Die traditie behelst dat men een goede leider nodig heeft. En goed werd religieus
gedefinieerd.
Maar in het verleden hebben soennitische leiders, in het licht van de realiteit van die
dagen, hier voorwaarden aan gesteld. Zij besloten dat je een zondige heerser alleen
kunt verwijderen als je ervan overtuigd bent dat dit lukt. Anders ontstaat anarchie. En
voor de samenleving is orde beter dan wanorde. De traditie werd dus
geherinterpreteerd in die zin dat je een leider niet afzet als je anarchie riskeert. En
daarom werden leiders niet verwijderd.
naar: Dorrit van Dalen en Dirk Vlasblom, Islam in de peiling, NRC Handelsblad,
24 oktober 2009

Anderen zullen stellen dat een regering onder bepaalde voorwaarden wel
degelijk, en zelfs met geweld verdreven mag worden.
Zo geeft de Egyptische filosoof Qutb een rechtvaardiging voor het gebruik van
geweld op religieuze gronden.
Habermas daarentegen vindt dat religieuze uitingen in het publieke domein
rationeel behoren te zijn en daaronder verstaat hij ook: afzien van geweld.
Habermas en Qutb staan in dit opzicht dus lijnrecht tegenover elkaar.
Op Habermas’ positie is echter kritiek mogelijk. Zo wordt wel gesteld dat
Habermas van te optimistische vooronderstellingen uitgaat.
3p 16 Beargumenteer hoe Qutb op grond van de islam het gebruik van geweld zou
kunnen rechtvaardigen.
Geef ook aan welk punt van kritiek op Habermas’ veronderstellingen – gezien
vanuit de positie van Qutb – het meest steekhoudend is.
Zijn er volgens jou omstandigheden waardoor politiek geweld geoorloofd is?
Beargumenteer je antwoord en betrek daarbij het standpunt van Qutb of van
Habermas.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-11-2-o* 11 einde