# Eindexamen Filosofie VWO 2011 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2011/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2011
tijd vak 1
donderdag 19 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
filosofie
tevens oud programma
Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 51 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-11-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie

Aan het begin van een uitzending van het televisieprogramma Pauw & Witteman
(oktober 2009) wordt de aanwezigen aan tafel gevraagd of ze geloven dat God
bestaat. Er ontstaat een discussie waarin de presentatoren Jeroen Pauw en
Paul Witteman verweten wordt zich arrogant en badinerend uit te laten ten
aanzien van gelovigen.
Onder de genodigden aan tafel is schrijver Kluun, verantwoordelijk voor het
essay van de maand van de spiritualiteit, dat verscheen onder de titel ‘God is
gek. De dictatuur van het atheïsme’. Het essay gaat uit van een onderzoek
waaruit is gebleken dat slechts 14% van alle Nederlanders zegt absoluut niet in
een God of hogere macht te geloven of zegt overtuigd atheïst te zijn.
In het essay gaat Kluun op zoek naar zijn persoonlijke antwoord op de vraag:
“Hoe kun je als weldenkend mens geloven in God, de menselijke ziel of leven na
de dood?”
In aanloop naar het schrijven van dit essay mailt Kluun Nederlandse
opinemakers, wetenschappers en filosofen met de vraag of God bestaat. Pauw
en Witteman beantwoorden de vraag of God bestaat met een stelllig ‘Nee’.
Zou de middeleeuwse aartsbisschop Anselmus van Canterbury in staat zijn
geweest te reageren, dan zou hij de vraag of God bestaat met een stelllig ‘Ja’
hebben beantwoord, wellicht inclusief bewijs- voering. Hoewel hij zou toegeven
dat het mogelijk is dat dwazen het bestaan van God toch nog ontkennen.
3p 1 Hoe is het volgens Anselmus mogelijk dat Pauw en Witteman het bestaan van
God ontkennen?
Maak in je antwoord duidelijk waarom God volgens Anselmus noodzakelijk in de
werkelijkheid bestaat, en waarom dit alleen voor God geldt.

Voor zijn onderzoek klopt Kluun ook aan bij hoogleraar wijsbegeerte Herman
Philipse en hoogleraar biofysica Cees Dekker. Beide hoogleraren voerden eind
2008 een polemiek in NRC Handelsblad over de stelling van toenmalig ministerpresident Balkenende dat geloof en wetenschap veel dichter bij elkaar staan dan
wordt gedacht. Zoowel geloof als wetenschap zou het volgens Balkenende om
een zoektocht naar een waarheid gaan die we nooit helemaal te pakken krijgen,
maar die er wel is.
Filipse huldigt het standpunt dat alleen de wetenschap de maat der dingen is.
Hij reageert op de opvatting van Dekker dat er geen werkelijk conflict is tussen
geloof en natuurwetenschap. Philipse schrijft:

VW-0311-a-11-1-o 2 lees verder >»
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 921

### Pagina 3

tekst 1
Hoe is dit mogelijk? Waren er niet voortdurend conflicten, ontstaan door onderzoek
van beroemdheden als Copernicus, Galilei en Darwin? Dekker heeft de oplossing.
Indien er een conflict lijkt te zijn tussen een bijbeltekst en wetenschap, dan geloof ik
dat we of onze wetenschap [...] of de Bijbel foutief interpreteren. Want een conflict
tussen twee waarheden is onmogelijk. En in Dekkers ogen wijst het christendom de
weg naar de waarheid.

bron: Herman Philipse: Alleen de wetenschap is de maat der dingen,
NRC Handelsblad, 13 december 2008

3p 2 Premoderne debatten over wetenschappelijke kennis en religieuze waarheden
verschillen van hedendaagse debatten, zoals het debat tussen Philipse en
Dekker. Toch werden ook in de premoderne tijd dit soort standpunten
ingenomen over de verhouding tussen de filosofische rede en religieus geloof,
zoals de standpunten van Thomas van Aquino, van Al Farabi en van Averroës.
Leg uit met welk premodern standpunt dat van Philipse het meest overeenkomt,
het standpunt van Thomas van Aquino, van Al Farabi of van Averroës?
Leg ook uit met welk van deze drie premoderne standpunten dat van Dekker het
meest overeen komt.
Geef daarbij aan waarin premoderne debatten over de verhouding tussen
wetenschappelijke kennis en religieuze waarheden verschillen van de moderne
debatten.

Filipse vervolgt zijn betoog met de uitleg van wat volgens hem het verschil is
tussen wetenschap en religie:

tekst 2
Wetenschappers proberen met zorg methoden van onderzoek te ontwikkelen die het
verwerwen van ware inzichten waarschijnlijk maken. Die methoden worden zelf ook
weer onderzocht om ze te valideren. Soms blijken methoden onbetrouwbaar en dan
worden de resultaten ervan met scepsis bezien. [....]
Lang geleden pretendenden godsdiensten ook dat ze over goede onderzoeksmethoden
beschikten. Religies poneren allerlei goden, geesten en demonen die lijken op
menselijke personen. Daarom dachten gelovigen dat je het bestaan of de wil van
goden kunt achterhalen door methoden geënt op intermenselijke communicatie. Je
hoort bijvoorbeeld stemmen (openbaringen) of je vraagt in gebed aan een god zich te
manifesteren en dat doet hij door een brandoffer te laten ontvlammen. [....]
Helaas is van al deze religieuze kenbronnen gebleken dat ze hoogst onbetrouwbaar
zijn. Mensen kregen openbaringen met onderling onverenigbare inhoud. Schizofrenen
of lijders aan een psychotische stoornis horen niet-bestaande stemmen. Het is
begrijpelijk dat die vroeger werden toegeschreven aan goden of demonen. Inmiddels
weten we beter.

bron: Herman Philipse: Alleen de wetenschap is de maat der dingen,
NRC Handelsblad, 13 december 2008

VW-0311-a-11-1-o
3
lees verder ►►►

### Pagina 4

Dekker op zijn beurt reageert door te stellen dat wetenschappelijk onderzoek nog nooit heeft aangetoond dat centrale christelijke geloofswaarheden onjuist zijn, en dat het onduidelijk is hoe zulk onderzoek dat zou kunnen doen. Dekker schrijft:

tekst 3

Philipse heeft gelijk dat godsdiensten een beroep doen op openbaringen en dat deze elkaar soms tegenspreken. Maar wat volgt hieruit? In ieder geval niet dat alle openbaringen onbetrouwbaar zijn. Als politici elkaar tegenspreken, volgt daar ook niet uit dat ze geen van allen gelijk hebben.
Kan de wetenschap openbaringen wegverklaren? Hoe zou de wetenschap bijvoorbeeld kunnen aantonen dat de bijbelschrijvers niet werkelijk door God geïnspireerd werden toen ze de bijbeltekst opschreven? Dit lijkt alleen mogelijk vanuit een a priori dat elke vermeende religieuze kenbron onbetrouwbaar is, maar dat is nu juist wat bewezen zou moeten worden. En als het zo evident was als Philipse suggereert, zouden er geen christelijke psychologen en neurologen zijn. De praktijk wijst echter het tegendeel uit.

bron: Cees Dekker en Rik Peels: Herman Philipse ziet spoken, NRC Handelsblad, 13 december 2008

5p 3 Welke bron van kennis vind jij betrouwbaarder, die waar Philipse zich op beroept of die waar Dekker aanspraak op maakt?
Betrek in je antwoord de vier bronnen waarop een beroep kan worden gedaan bij het verwerven van kennis.
Geef per bron aan hoe kritiek op de betrouwbaarheid ervan mogelijk is.

Nadat Philipse heeft geconcludeerd dat religieus geloof door de wetenschappelijke vooruitgang ongeloofwaardig is geworden, gaat hij in op het probleem van de interpretatie van religieuze teksten:

tekst 4

Dekker suggereert dat bij een conflict tussen openbaringstekst en wetenschappelijke resultaten wij een van beide opnieuw moeten interpreteren. Maar dit is onzin. De gelovige die meent dat de Bijbel slechts waarheden bevat, zal bijbelteksten herinterpreteren zodra ze weersproken worden door wetenschappelijke resultaten. Dit betoogde Galileï al in zijn beroemde brief aan groothertogin Christina van 1615. Cees Dekker beseft het vierhonderd jaar later.

bron: Herman Philipse: Alleen de wetenschap is de maat der dingen,
NRC Handelsblad, 13 december 2008

VW-0311-a-11-1-o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

In de loop van de geschiedenis zijn verschillende standpunten over de status
van religieuze teksten en uitspraken ingenomen, waaronder de kritische positie
van de filosoof Immanuel Kant.
Kant formuleerde risico's ten aanzien van het religieus geloof dat zou kunnen
vervallen tot intolerant dogmatisme, en ten aanzien van het atheïsme dat zou
kunnen leiden tot onrust die de maatschappelijke orde ondermijnt.
Op de eerder door schrijver Kluun gestelde vraag of God bestaat, zou Kant
antwoorden dat de praktische rede niet zonder het idee van het bestaan van
God kan. Uit de notie van het hoogste goed volgt volgens Kant immers het
postulaat van het bestaan van God.
2p 4 Waarom kan de praktische rede volgens Kant niet zonder religie en de daarmee
verbonden postulaten?
Leg je antwoord uit en geef aan hoe Kant argumenteert dat uit de notie van het
hoogste goed het postulaat van het bestaan van God volgt.

Ten slotte gaat Philipse in zijn betoog in op het voormalig geloof van Dekker in
de Intelligent Designtheorie. Deze theorie voert God aan als intelligent
ontwerper en verantwoordelijke voor de schepping en de complexiteit van de
natuur. Volgens Philipse heeft de wetenschap de hypothese van een intelligent
ontwerp helemaal niet nodig:

tekst 5

Intussen heeft Dekker afscheid genomen van Intelligent Design. Hij beseft eindelijk
dat er geen goede argumenten zijn voor de centrale stelling van deze
pseudowetenschappelijke doctrine: dat bepaalde biologische structuren
wetenschappelijk aantoonbaar door een Intelligent Ontwerp zijn geschapen.

bron: Herman Philipse: Alleen de wetenschap is de maat der dingen,
NRC Handelsblad, 13 december 2008

Om wetenschap van pseudowetenschap te onderscheiden en religieuze
uitspraken van het kennisdomein uit te sluiten, hanteerden de logisch empiristen
het verificatiecriterium.
Dit criterium werd door anderen echter te streng bevonden, omdat daarmee ook
wetenschappelijke wetten betekenisloos worden. In het verlengde hiervan had
de Amerikaanse filosoof Willard Quine kritiek op wat hij noemde 'de twee
dogma's van het empirisme', en volgens hem kunnen religieuze uitspraken wel
degelijk een praktische rol spelen. Maar het is te betwijfelen of Quine ook
positief zou hebben geantwoord op de vraag van Kluun of God bestaat.
3p 5 Leg uit of Quine het met Philipse en Dekker eens zou zijn dat het beter is de
Intelligent Designtheorie te verlaten.
Geef daarbij aan welke rol religieuze uitspraken volgens Quine kunnen spelen
en geef aan hoe deze rol te verklaren valt vanuit zijn holistische opvatting van
betekenis.

VW-0311-a-11-1-o
5
lees verder ► ►►

### Pagina 6

In het essay ‘God is gek’ haalt Kluun ook de hedendaagse Canadese filosoof Charles Taylor aan. Hij citeert uit het interview, getiteld ‘Religie gaat nooit weg’, dat Taylor gaf aan de Volkskrant in 2009.
Taylor is naast filosoof praktiserend katholiek en ook hij keert zich tegen atheïsten die ervan overtuigd zijn dat wetenschap religie overbodig maakt. In het interview zegt Taylor dat religie altijd weer zal opduiken en dat er nieuwe vormen van religie zullen ontstaan waar we nu nog geen weet van hebben.
Volgens Taylor geloven atheïsten dat modernisering onvermijdelijk tot secularisering leidt en dat godsdienst een constant, onveranderlijk verschijnsel is, terwijl ze voortdurend van karakter verandert. Vandaar dat de ontdekking dat God niet dood is volgens hem zo veel angst wekt: de seculiere mens is zijn zorgeloze toekomstbeeld kwijt.
De seculariseringthese waarnaar Taylor hier verwijst, is afkomstig van Durkheim en Weber. Durkheim stelt dat religie zowel een speculatieve als een ceremoniële (rituele en bindende) functie heeft en dat deze functie gevaar loopt in de huidige samenleving.
4p 6 Ben jij het met Durkheim eens dat deze ceremoniële functie van religie gevaar loopt in de huidige samenleving?
Beargumenteer je antwoord en leg Durkheims opvatting uit.
Geef aan de hand van voorbeelden uit de huidige Nederlandse samenleving een argument vóór en een argument tegen deze opvatting van Durkheim.

VW-0311-a-11-1-o 6 lees verder ►►►
eiden.nl. Pagina: 925

### Pagina 7

Dit is een examentekst, specifiek 'Opgave 2 Religieus recht', gericht op het testen van begrip van maatschappelijke en juridische concepten. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, enkel tekst. De inhoud bestaat uit twee hoofdsegmenten: een inleidende tekst en 'tekst 6', gevolgd door een vraag (vraag 7). De inleidende tekst schetst de discussie over shariarechtspraak in Nederland en vergelijkt dit met andere landen en de positie van joden en katholieken in Nederland. Het vermeldt dat shariabemiddeling voorkomt, maar geen shariarechtbanken, en introduceert Maurits Berger als bron. 'Tekst 6' van Maurits Berger (uit NRC Handelsblad) verdiept de discussie door te stellen dat parallelle vormen van conflictbeslechting al bestaan in West-Europese landen (arbitrage, mediation, religieuze rechtbanken) en dat moslims op basis van dit precedent ook shariarechtbanken zouden kunnen eisen, hoewel er grenzen zijn aan religieuze vrijheid (zoals bij steniging). Van de student wordt gevraagd om in vraag 7 te beargumenteren of het toestaan van dergelijke religieuze wetgeving en rechtspraak (voor moslims, in vergelijking met joden en katholieken) leidt tot cultuurrelativisme, op basis van 'tekst 6', en om duidelijk te maken wat onder 'cultuurrelativisme' wordt verstaan. Dit vereist inzicht in maatschappijleer, recht, religie, en filosofische concepten zoals cultuurrelativisme, vrijheid van religie, en gelijke behandeling.

### Pagina 8

Dit is een examenpagina die zich richt op maatschappijwetenschappen, specifiek de verhouding tussen religie, rechtspraak en secularisme in Nederland en Frankrijk. De pagina bevat twee tekstdelen: 'tekst 7' en een algemene inleiding op vragen 8 en 9. 'Tekst 7' is een fragment van de artikel 'Er is hier helemaal geen shariarechtbank' door Maurits Berger, gepubliceerd in NRC Handelsblad op 8 juli 2009. Dit fragment bespreekt religieuze rechtbanken, de tegenstelling tussen religieuze vrijheid en nationale wetgeving (met polygamie als voorbeeld), en pleit voor beoordeling van religieuze praktijken op basis van nationaal geldende maatstaven.  De inleiding op de vragen introduceert het concept van een geseculariseerde samenleving en de scheiding tussen kerk en staat, en verwijst naar de Duitse filosoof Habermas en zijn voorwaarden voor religie in het publieke domein.  Visuele elementen zijn beperkt tot de opmaak van de tekst en de nummering van de vragen.  Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet direct aanwezig, maar er worden maatschappijwetenschappelijke concepten zoals secularisme, shariabemiddeling, rechtstaat, religieuze vrijheid, kerk en staat scheiding, en de ideeën van Habermas behandeld. Studenten worden gevraagd twee vragen te beantwoorden: ten eerste, om te beredeneren of shariabemiddeling voldoet aan de voorwaarden van Habermas (met een kritiekpunt op Habermas), en ten tweede, om te beredeneer waarom religieuze wetgeving in Nederland meer ruimte krijgt dan in Frankrijk, gebaseerd op beschrijvingen van beide situaties.

### Pagina 9

Dit is een examenpagina die deel uitmaakt van een opgave. De pagina bevat twee tekstuele elementen: 'tekst 8' en een daaropvolgende vraag, vraag 10. 'Tekst 8' is een fragment uit een artikel van Nahed Selim, gepubliceerd in NRC Handelsblad, waarin zij haar standpunt over de sharia in Nederland uiteenzet. Ze beschrijft diverse aspecten van de sharia die naar haar mening discriminerend zijn ten opzichte van vrouwen, zoals echtscheidingsregels, ouderlijke macht, juridische waarde van getuigenis en erfrecht. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. De wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn niet direct aanwezig, maar het concept van 'pastorale macht' van Michel Foucault wordt geïntroduceerd in de toelichting bij vraag 10. De student wordt gevraagd om het verzet van Selim te categoriseren onder een van de drie vormen van verzet zoals door Foucault genoemd (die niet op deze pagina worden gedefinieerd, wat impliceert dat voorkennis van Foucault's theorieën vereist is) en dit antwoord te beargumenteren op basis van 'tekst 8'. Daarnaast moet de student uitleggen of shariabemiddeling als een vorm van pastorale macht kan worden beschouwd.

### Pagina 10

Dit is een examenpagina die tekstuele opgaven bevat, specifiek Tekst 9, een fragment uit een artikel door Nahed Selim in NRC Handelsblad uit 2009. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, buiten de standaard lay-out van een examenpagina. De tekst in 'Tekst 9' behandelt de discussie over shariarechtspraak in Nederland, de rol van het Europees Hof (arrest van 13-02-2003) en de principes van democratie, en bekritiseert de tolerantie van de politiek ten opzichte van fundamentalistische moslims. Vervolgens wordt een vraag (opgave 11) gesteld die voortbouwt op 'Tekst 8 en 9' en mogelijk ook op eerdere teksten (6 en 7), die niet op deze pagina zichtbaar zijn. De vraag is van filosofische en maatschappelijk-politieke aard en vraagt de student om een beargumenteerde eigen mening te geven over verschillende concepten: a) de problematiek van een beroep op traditie, b) het onderscheid tussen 'privé' en 'publiek' kwesties, en c) de visie van John Locke met betrekking tot de rol van de overheid in het toestaan of verbieden van de sharia. Er wordt van de student verwacht dat hij/zij kritisch kan denken, argumenten kan afwegen en relevante maatschappelijke en filosofische concepten (zoals democratie, sharia, scheiding privé-publiek, traditie, en de ideeën van John Locke) kan toepassen in een beargumenteerd antwoord.

### Pagina 11

Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is

Hoogleraar filosofie en literatuur Ger Groot schrijft in NRC Handelsblad dat het
niet langer de functie van religie is om één sluitende visie op de wereld te
bieden. In zijn artikel ‘Godsdienst beschermt de mens tegen de pretentie van de
wetenschap alles te kunnen verklaren’ schrijft Groot dat volgens hem bij het
verhaal van de wetenschap ook een tweede verhaal hoort, dat van de religie,
waarin een visie op de wereld pas betekenis kan krijgen.

tekst 10

Wetenschap bouwt aan een structuur van algemene wetten die kunnen worden
toegepast op afzonderlijke feiten. Ze beschrijft hoe de objectieve werkelijkheid werkt,
maar heeft daarvoor de prijs moeten betalen van een methodische blindheid voor
iedere subjectieve werkelijkheid. [...]
Wat de wetten van het denken zijn, wil ik als ontwikkeld mens graag weten, maar
wat ik denk, gaat mij van minuut tot minuut ten diepste aan: niet als het symptoom
van een algemene wetmatigheid, maar als het wezen van datgene waarin ik nu juist
ik ben. Voor het leven dat wij leiden doet de algemeenheid er immers maar weinig
toe. Zij vormt een horizon van ongetwijfeld heel betrouwbare zekerheden, die ons
echter zelden werkelijk nabij komt. Wat ons interesseert is nu juist wat zij schuwt: het
eenmalige, individuele dat in de algemene wet teloor gaat.

bron: Ger Groot: Godsdienst beschermt de mens tegen de pretentie van de
wetenschap alles te kunnen verklaren, NRC Handelsblad, 14 juni 2008

3p 12
Groot zet hier religie als zingeving tegenover wetenschap.
Op welke twee manieren kun je vanuit zingevingsvragen religies analyseren?
Leg uit welke manier je herkent in tekst 10.

Volgens de opvatting van Groot is het tegenwoordig de taak van religie, ná het
proces van modernisering, om het individu tegen het gewicht van de
wetenschap te beschermen. Over de status van religie en de wijze waarop
modernisering tot een verlies van religieuze waarden kan leiden, kun je een
modernistisch, gematigd modernistisch of religieus conservatief standpunt
innemen.
Toch lijkt Groot niet zomaar in één van de drie mogelijke standpunten onder te
brengen. Op elk van deze standpunten zou hij vanuit zijn opvatting kritiek
kunnen geven.

3p 13
Welke kritiek zou Groot kunnen geven op achtereenvolgens het modernistische,
het gematigd modernistische en op het religieus conservatieve standpunt
omtrent de status van religie?

VW-0311-a-11-1-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Hoewel Groot zegt dat hij geen religieus mens is, heeft hij wel een vermoeden
waarin de vreugde van de gelovige schuilt: voor de gelovige is de hemel echt,
omdat zijn ervaring dat is. Iedereen kent ogenblikken waarop hij zich boven het
eigen leven uitgetild weet en een rijkdom ervaart die zijn eigen krachten ver te
boven lijkt te gaan. Zoiets geldt bijvoorbeeld voor artistieke ervaringen.
Toch zijn dergelijke ervaringen volgens Groot niet voldoende voor onze zin- en
betekenisgeving. Artistieke en religieuze ervaringen lijken weliswaar op elkaar,
maar toch is er volgens Groot een duidelijk verschil. Met betrekking tot artistieke
ervaringen stelt hij dat religie geen kunst is, geen nabotsing, maar echt. In zijn
kustextase stijgt de luisteraar, kijker of lezer wel boven zichzelf uit, maar hij
komt niet aan in een wereld waarin zich een geheel andere dimensie opent.
De gelovige ervaart dat transcendente echter wel, zegt Groot.

tekst 11

De gelovige drukt zich uit in een vocabulaire dat spreekt over een hem overstijgende
realiteit [...] die méér is dan alleen een extrapolatie van zijn eigen verlangen. Hij meent
zich opgenomen te weten in een werkelijkheid waarvan zijn hele bestaan afhangt en
van waaruit hij zijn bestaansrecht aangereikt krijgt.

bron: Ger Groot: Godsdienst beschermt de mens tegen de pretentie van de
wetenschap alles te kunnen verklaren, NRC Handelsblad, 14 juni 2008

Een week later reageert Hendrik Spiering, zelf redacteur van NRC Handelsblad,
op het artikel van Groot door een stuk in de krant te zetten. Dat diepe woordloze
ervaringen de basis vormen van religie, daar is Spiering het mee eens. Maar ze
kunnen volgens hem tegelijkertijd ook heel anders begrepen worden.

tekst 12

Een groot deel van ons leven speelt zich af in een woordloos ervaren van onszelf en
van de wereld om ons heen, een intens subjectieve werkelijkheid. Gelukkig maar! En
precies in die ervaring beleven we meestal ook ons diepste gevoel van realiteit en
verbondenheid met de wereld – als we ons tenminste veilig voelen.
Wie in dat fundamentele kenmerk van het menselijke leven een onzegbare religieuze
waarheid en de aanwezigheid van God wil vermoeden, zoals de meeste gelovigen
doen, is van harte welkom. Prima, waar zou je Hem anders moeten zoeken?
Maar wie in die ervaring een drang tot leven wil zien, een drang die ons verbindt
met de rest van de natuur, heeft evenzeer recht van spreken. Dat is ook waar, lijkt me.
En je kunt er ook niks in zien. Ook goed. [...]
Maar Groot gaat verder dan het aanbrengen van deze scheiding tussen het woordloze
leven en de praatjes die wij mensen daarover zo gemakkelijk verkopen. Hij zondert
één specifiek praatje uit en geeft het speciale status: de religie.

bron: Hendrik Spiering: Diepe ervaringen zijn geen exclusief eigendom van religie,
NRC Handelsblad, 18 juni 2008

VW-0311-a-11-1-o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

Groot en Spiering bespreken verschillende vormen van menselijke ervaring, zoals de artistieke en de religieuze, naast of tegenover de wetenschappelijke rede.
De fenomenologische filosofen verklaarden alle ervaring tot fundamenteel en onherleidbaar.
3a (4p) Welke tekst drukt volgens jou de onherleidbaarheid van de ervaring volgens de fenomenologie beter uit, tekst 11 van Groot of tekst 12 van Spiering? Baseer je argumentatie op beide teksten en leg uit wat de onherleidbaarheid van ervaring volgens de fenomenologen inhoudt.

Een klein half jaar na de discussie tussen Groot en Spiering schrijft literatuurwetenschapper Marjoleine de Vos in haar column over de Portugese dichter Alberto Castro (pseudoniem voor Fernando Pessoa). Volgens De Vos is
Caieiro een anti-metafysische dichter, die er steeds weer op wijst dat we gewoon moeten kijken naar de wereld zoals die zich voordoet en niet gaan zitten speculeren over zin of innerlijke samenhang.
De Nederlander Rutger Kopland is volgens haar ook zo'n dichter.

tekst 13

Zulke dichters, die niet willen geloven, geen zin hebben in metafysica en transcendentie, hebben het niet voor niets steeds tóch over zulke dingen. Ze dichten over dat de wereld is zoals hij is, geen goden te zien, niet omdat ze alles zo enorm vanzelfsprekend vinden, maar juist omdat ze alles zo hoogst bijzonder vinden. Dat de dingen werkelijk zijn wat ze lijken te zijn.
We hebben de neiging om te denken dat metafysica en religie juist voortkomen uit verwondering, uit een diep besef van raadselachtigheid, van mysterie. Omdat we niet in staat zijn te begrijpen waarom we leven, waarom de zon zo onwaarschijnlijk op de herfstbladeren schijnt, waarom de wereld bestaat, daarom veronderstellen we goden, oorzaken, samenhangen, bedoelingen. Dat leek me altijd een heel aannemelijke verklaring. [...]
Maar eigenlijk zeggen dichters als Caieiro en Kopland dat je, als je zulke dingen aanneemt, je je niet genoeg verwondert. Je heft de verwondering op door met verklaringen te komen, je kijkt niet naar wat er is maar praat over wat je verzint, je wilt beeld van zijn en niet per ongeluk ontstaan - en daarmee verlijn je in feite het raadsel. Want het vreemdste, vreemder dan alles wat vreemd is, is dat er niets valt te begrijpen en dat alles werkelijk is zoals het lijkt.

bron: Marjoleine de Vos: Vreemder dan alles wat vreemd is, NRC Handelsblad, 10 november 2008

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-0311-a-11-1-o 13 lees verder ►►►

### Pagina 14

Met deze laatste zin verwijst De Vos naar een gedicht van de antimetafysische
dichter Caeiro.
De Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein zou zich in de bezwaren tegen
metafysische uitspraken en verklaringen wel hebben kunnen vinden.
Wittgensteins eerste werk ‘Tractatus logico philosophicus’ eindigt immers met de
beroemde stelling dat je over datgene waarover je niet kunt spreken, moet
zwijgen. Metafysische uitspraken gaan over dat waarover je volgens
Wittgenstein niet zinvol kunt spreken.
Wittgensteins latere kritiek op het essentialisme komt tot uitdrukking in zijn
opvatting van de familiegelijkenissen. Het probleem van het essentialisme doet
zich bijvoorbeeld voor bij het definiëren van religie, wanneer we de betekenis
van religie willen vastleggen.
Licht aan de hand van tekst 13 toe dat het vastleggen van de betekenis van
religie kan leiden tot essentialisme.
Leg vervolgens uit hoe de filosoof Charles Taylor gebruik maakt van
Wittgensteins privaata-argument om kritiek te leveren op het idee dat de
individuele ervaring onherleidbaar is.

Het afkeuren van metafysische uitspraken en verklaringen door Caeiro, Kopland
en Wittgenstein wordt ook gedeeld door de logisch empiristen van de Weense
Kring. Toch zouden de anti-metafysische dichters het in elk opzicht met het
gebruik van het verificatieprincipe van de logisch empiristen eens zijn geweest.
De Amerikaanse filosoof William James hanteert een ander principe: het
pragmatische betekenisprincipe. Op basis daarvan stelt hij dat religie wordt
gerechtvaardigd door de behoefte eraan.
Is de laatste zin van tekst 13 in die context op te vatten als een metafysische
uitspraak, een morele uitspraak, als beide of als geen van beide?
Geef in je argumentatie aan welk oordeel de logisch empiristen vellen en welk
oordeel James, enerzijds over metafysische uitspraken en anderzijds over
morele uitspraken.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-11-1-o* 14 einde ■