# Eindexamen Filosofie VWO 2010 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2010/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2010
tijdvak 1
dinsdag 25 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
tevens oud programma
filosofie
Dit examen bestaat uit 17 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-10-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Oriëntalisme en Occidentialisme

In onderstaande tekst beschrijft Jan de Hond, conservator geschiedenis aan het
Rijksmuseum te Amsterdam, de ontstaansgeschiedenis van het Oriëntalisme.
Het Oriëntalisme is een karikatuur van de oosterse mens en de oosterse cultuur.
Oriëntalisme komt voort uit cultuurkritiek en een cultuurpessimistische houding
tijdens de westerse Romantiek.
De Hond laat deze geschiedenis beginnen bij Napoleon.

tekst 1
Napoleon's veldtocht naar Egypte in 1798 was het startsein voor westerse bemoeienis
met het Oosten: de Oriënt. Het Oosten was altijd al een belangrijke handelspartner
geweest, maar nu werd het ook een lucratieve afzetmarkt voor industriële producten.
Niet alleen op politiek-economisch, maar ook op cultureel gebied vormde Napoleons
Egyptische avontuur een mijlpaal voor de oost-west relaties. Dit leidde tot
wetenschappelijke en artistieke interesse in de Oriënt.
In de negentiende eeuw groeide het onbehagen met de eigen tijd en velen realiseerden
zich dat kostbare waarden voorgoed verloren dreigden te gaan.
Een vluchroute leidde naar de Oriënt. Dat statische Oosten was immers nog niet
bedorven door de moderne cultuur. Hier hoopten vele westerlingen de waarden te
vinden die in het moderne Westen allang verdwenen waren.

naar: Jan de Hond, ‘Verlangen naar het Oosten. Oriëntalisme in de Nederlandse
cultuur’, Leiden: Primavera Pers, 2008

Volgens de filosofische stroming van het communitarisme en met name volgens
Charles Taylor leidt modernisering tot het verloren gaan van waarden, wat direct
samenhangt met secularisering.
3p 1 Leg uit hoe waarden door modernisering verloren kunnen gaan.
Bespreek een voorbeeld van zo’n waarde die door modernisering verloren zou
kunnen gaan.
Leg bovendien uit wat het verband is tussen secularisering en modernisering.

tekst 2
Al sinds de late achttiende eeuw werd het enthousiasme voor de Oriënt verder
gestimuleerd door de opkomst van de Romantiek. Voor romantische schrijvers en
kunstenaars, met hun voorliefde voor passie, heroïek en felle tegenstellingen, was de
Oriënt, met zijn sensuele haremvrouwen, stoere bedoeïenen en wilde hartstochten, een
ideale plaats voor lokalisatie van hun eigen idealen en dromen.
Het Oosten werd een heuse hype. Oriëntalistische romans, gedichten, toneelstukken,
opera's, schilderijen, sculpturen, keramiek, meubels, fotografie en architectuur: geen
enkel genre bleef gevrijwaard van deze oosterse rage. Meer dan een eeuw lang bleef
het Oosten een telkens terugkerend thema in de westerse kunsten.

naar: Jan de Hond, ‘Verlangen naar het Oosten. Oriëntalisme in de Nederlandse
cultuur’, Leiden: Primavera Pers, 2008

VW-0311-a-10-1-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Velen zochten kennelijk in het Oosten ervaringen die ze in het Westen niet meer
konden vinden.
Ervaringen zijn volgens fenomenologen direct en onherleidbaar, maar dit inzicht
is door het westerse denken naar de achtergrond gedrongen. Vanuit hun visie
op ervaring als direct en onherleidbaar bekritiseren de fenomenologen het
sciëntisme. Zij stellen dat de menswetenschappen een andere methode behoeft:
de<bos> hermeneutische methode.
3p 2 Wat bedoelen fenomenologen als zij stellen dat de menselijke ervaring
'onherleidbaar' is?
Geef bovendien aan waarin de hermeneutische methode verschilt van de
methode die het sciëntisme voorstaat.

Tegenover het Oriëntalisme staat het Occidentalisme: de visie op het Westen
die in het Oosten leeft. Het is eveneens een karikatuur, maar nu van de
westerse mens en de westerse cultuur: technisch verder ontwikkeld, maar puur
materialistisch en van God los.
In 2004 verscheen het boek ‘Occidentalism. The West in the Eyes of its
Enemies’ van de Brits-Nederlandse Ian Buruma en de Israëlische Avishai
Margalit. Op de voorkant van dit boek wordt de westerling afgebeeld als een
vette kapitalist die zich – in smoking en met een varkenskop – wentelt in gouden
munten, met rokende schoorstenen op de achtergrond.
In een recensie schrijft Arnold Heumakers hierover het volgende:

tekst 3
Occidentalise is het niet aan geografische grenzen gebonden begrip dat alle waarden
dekt die door gelovige en ongelovige occidentalisten worden verworpen: het idee, het
concept van de materialistische, kapitalistische, ongelovige, oppervlakkige, triviale,
wortelloze, aan mode verslaafde, raciaal gemengde, verseksteualiseerde
samenleving. Het gaat dus niet uitsluitend om Amerika, althans niet het idee Amerika, maar
om het hele, ververgiftigde Westen met zijn democratische cultuur van de
middelmaat. En lees voor ‘het Westen’ dan ook modernisering van derdewereldlanden
of vormen van decadente verwestersing in de islamitische wereld.

bron: Arnold Heumakers, NRC Handelsblad, 7 mei 2004

VW-0311-a-10-1-o
3
lees verder

### Pagina 4

Deze karikaturen presenteren het Oosten als religieus en het Westen als een
cultuur waarin religie verdrongen is door de (instrumentele) rede en de
wetenschap.
Durkheim, die de vader van de sociologie wordt genoemd, geeft een
sociologische beschrijving van twee functies van religie in een samenleving. Eén
daarvan, de speculatieve functie, kan door de wetenschap worden
overgenomen. De andere functie daarentegen niet en deze tweede functie loopt
in de huidige westerse samenleving zelfs gevaar.
4p 3 Wat is die tweede functie die Durkheim geeft in zijn sociologische beschrijving
van religie?
Leg aan de hand van tekst 3 uit dat deze tweede functie van religie gevaar loopt
in de huidige westerse samenleving.
Leg bovendien uit waarom deze tweede functie niet door de wetenschap kan
worden overgenomen.
De occidentalist verheerlijkt het leven op het platteland en hekelt het leven in de
grote stad. Op het platteland leeft de mens een ‘eigenlijk’ leven: dicht bij de
natuur, een leven zoals het bedoeld is.
In de stad daarentegen is de mens zijn wortels kwijt, is de mens gedegenereerd
en is het leven geworden tot opportunistisch hedonisme. Heumakers vervolgt
zijn artikel met het volgende:

tekst 4
De stad als centrum van het kwaad, als centrum van zedeloosheid, goddeloosheid,
individualisme, geld, handel en seks. De stad als een gigantische marktplaats met
hotels, bordelen en warenhuizen waar alles te koop is voor een goed, aards leven. De
stad waar de mensen liegen en bedriegen, hoeren en snoeren. "Osama bin Laden en
Mohammed Atta kozen niet voor niets New York uit. Het gaat niet om steden per se,
maar om wat sommige steden symboliseren en dat is alles behalve religie”, zegt
Margalit. De stad is in hun optiek een metafoor voor een zieleloos bestaan.

bron: Arnold Heumakers, NRC Handelsblad, 7 mei 2004

In deze visie staat de westerse stad in schril contrast met de polis die Al Farabi
beschrijft als deugdzame stad. In deze beschrijving van de deugdzame stad
noemt Al Farabi een hiërarchie van objecten van kennis. Verder beschrijft hij
verschillende soorten gedachtegangen bij mensen die leiden tot verkeerde
visies op de religieuze waarheid. Er zijn volgens Al Farabi drie oorzaken van het
ontstaan van onjuiste religieuze inzichten.
3p 4 Beredeneer aan de hand van tekst 4 welke oorzaak van onjuist inzicht de
occidentalist in het Westen zal zien.
Noem daarbij een object van kennis uit de deugdzame stad van Al Farabi
waarvan de occidentalist zal beweren dat het in de westerse stad ontbreekt.

VW-0311-a-10-1-o
4
lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebel.ejding Leiden (SSL).

### Pagina 5

Kritiek op de westerse instrumentele rede is niet nieuw en ook niet alleen
afkomstig uit andere culturen. Cultuurkritiek maakt al sinds de romantiek deel uit
van het westerse denken. Al sinds die tijd zijn er denkers van naam die kritiek
leveren op de westerse rationaliteit.
Omdat zowel de westerse wetenschappelijke benadering als de oosterse
religieuze benaderingen waarheidspretenties hebben, spreekt Samuel Huntington
van een "Clash of Civilizations" (botsende beschavingen). Huntington stelt
vanuit een cultuurrelativistische positie de (natuur)wetenschappelijke
benadering en de religieuze ervaringswereld op zo'n wijze tegenover elkaar, dat
dit onvermijdelijk leidt tot een botsing tussen beschavingen.
3p 5 Ben jij van mening dat cultuurrelativisme – in het algemeen – inderdaad leidt tot
een botsing tussen beschavingen?
Beargumenteer je antwoord en leg in de toelichting op je antwoord uit wat er
onder cultuurrelativisme wordt verstaan.
VW-0311-a-10-1-0
5
lees verder ►►►

### Pagina 6

```json
{
  "summary": "Deze pagina uit een Nederlands leerboek behandelt het humanisme als levensbeschouwing. Het beschrijft de kernprincipes van het humanisme, waaronder het belang van menselijke rede en moraliteit, de wetenschappelijke methode, en de acceptatie van diversiteit in opvattingen. Het benadrukt dat humanisme geen beroep doet op bovennatuurlijke krachten en is afgeleid van 'humanitas' (mens-zijn en menselijkheid). Tevens wordt ingegaan op de morele en politieke aspecten van het humanisme, zoals de inzet voor menselijke waardigheid en maatschappelijke thema's. De pagina eindigt met een vraag over de definitie van religie en hoe humanisme wel of niet als zodanig kan worden beschouwd, met het oog op variërende overtuigingen binnen de stroming en praktische overwegingen zoals subsidie.",
  "topics": [
    "Humanisme",
    "Levensbeschouwing",
    "Religie en filosofie",
    "Wetenschappelijke methode",
    "Ethiek en politiek"
  ],
  "key_concepts": [
    "Humanitas (mens-zijn, menselijkheid)",
    "Redelijke en zedelijke vermogens",
    "Wetenschappelijke methode",
    "Twijfelen en openheid",
    "Diversiteit van opvattingen",
    "Moreel en politiek streven"
  ],
  "content_type": "theorie"
}
```

### Pagina 7

In een interview in NRC Handelsblad van 26 juli 2008 haalt minister André
Rouvoet het humanisme aan om een vergelijking te maken tussen rede en
geloof als diepste overtuiging in een debat.
Deze vergelijking doet enigszins denken aan de wetenschapsfilosofische
discussie tussen Karl Popper en Paul Feyerabend over de status van
wetenschap. Rouvoet zegt in het interview het volgende over de vergelijking
tussen geloof en rede:

tekst 6
Humanisten vinden dat christenen hun geloof in de politiek zouden moeten relativeren.
Maar zij hebben óók hun diepste overtuigingen, hun levensbeschouwelijke
uitgangspunten, die zij niet willen opgeven. Zij baseren zich bijvoorbeeld op de
universele mensenrechten en zeggen dat degenen die dat niet doen, het niet hebben
begrepen. Humanisten en liberalen zeggen: redeneren vanuit het geloof is achterlijk.
Uitgaan van de menselijke rede klinkt heel logisch, maar beargumenteer het maar eens.
[...]
Geloof is niet irrationeel, maar bovenrationeel. Het is een andere vorm van kennis, van
wetenschap – een andere manier van zeker weten. Welk verschil maakt het wat betreft
de politieke overtuigingskracht of je gelooft dat de wereld door de Schepper geschapen
is, of dat er een oerknal was? We nemen dat aan op gezag van anderen. Ik doe het op
basis van een boek, anderen op basis van wat ze uit de kracht of de wetenschap leren.

bron: NRC Handelsblad, 26 juli 2008

In reactie op dit interview met Rouvoet schrijft de voorzitter van het
Humanistisch Verbond Rein Zunderdorp over de overeenkomst tussen geloof en
wetenschap het volgende:

tekst 7
De overeenkomst is volgens hem [Rouvoet] dat beide overtuigingen even
‘bovenrationeel’ zijn. De één gelooft in de bijbel, de ander in de wetenschap, maar in
beide gevallen baseert men zich op ‘het gezag van anderen’. Nog los van het feit dat
humanisme meer omvat dan wetenschap, is de vooronderstelling dat wetenschap een
geloof zou zijn wel erg kort door de bocht.
Wetenschap en religie zijn niet soortgelijke vormen van geloof, maar fundamenteel
andere vormen van kennisverwerving.

bron: www.humanistischverbond.nl

3p 7 Met deze laatste zin van tekst 7 stelt Zunderdorp dat geloof en wetenschap op
fundamenteel andere manieren tot kennis komen.
Op welke van de twee visies op wetenschap zou Zunderdorp in dit geval de
argumentatie voor zijn stelling het beste kunnen baseren – op de
wetenschapsvisie van Popper of op de wetenschapsvisie van Feyerabend?
Geef in je argumentatie duidelijk de posities van Popper en Feyerabend weer.

VW-0311-a-10-1-o
7
lees verder

### Pagina 8

In tegenstelling tot Zunderdorp schrijft de filosoof Willard van Orman Quine, dat
de scheidslijn tussen objecten van de wetenschap en die van het geloof op
kennistheoretisch niveau helemaal niet zo scherp is. Quine sluit niet uit dat
binnen de kenistheorie bovenrationele argumenten een rol spelen. In 'Two
Dogmas of Empiricism' schrijft hij hierover:

tekst 8
Maar wat betreft hun kentheoretische fundering verschillen fysieke objecten en goden
alleen gradueel van elkaar, niet wezenlijk. Beide soorten entiteiten maken deel uit van
onze concepties als cultureel bepaalde postulaten. De mythe van fysieke objecten is in
kentheoretisch opzicht superieur aan de meeste andere, omdat [...]

bron: 'Two dogmas of Empiricism', geciteerd in 'Rede en religie', pag. 49

3p 8 Waarom is volgens Quine de mythe van fysieke objecten superieur aan andere
my then?
Maak je antwoord duidelijk met behulp van een voorbeeld.
Geef vervolgens aan welke rol religieuze uitspraken in Quine's visie kunnen
hebben.

De rol die metafysische uitspraken kunnen hebben, hangt samen met het
zichtbaar worden van twee dogma's die het empirisme er volgens Quine op
nahoudt.

4p 9 Leg uit hoe de onthulling van deze dogma's leidt tot de mogelijkheid van
betekenisvolle metafysische uitspraken.
Licht in je antwoord toe om welke twee dogma's het gaat.

De theolooge Karen Armstrong heeft onderzoek gedaan naar de betekenis van
religieuze uitspraken en bronnen van religies. Zij vindt het kentheoretisch
perspectief op religie, zoals Rouvoet en Zunderdorp beiden hanteren, niet alleen
onvruchtbaar, het gaat volgens haar zelfs volledig voorbij aan wat religie
eigenlijk is. Zij zegt hierover in haar lezing 'What is religion?' het volgende:

tekst 9
Ik wil vandaag dan ook graag ingaan op een aantal van deze moderne westerse
misvattingen, en allereerst vaststellen wat godsdienst niet is.
De meest alledaagse veronderstelling is misschien dat godsdienst vooral bestaat uit een
orthodoxe leer. Dit is zozeer het geval dat godsdienstige mensen vaak 'gelovigen'
worden genoemd, alsof hun belangrijkste daad is dat ze een reeks opvattingen over het
goddelijke aanvaarden. Maar kijken we naar de grote sterren uit het verleden, zoals
Boeddha, Confucius of Jezus, dan constateren we dat zij niet alleen heel weinig
belangstelling toonden voor metafysica en theologie, maar dat deze volgens sommigen
zelfs uitgesproken schadelijk konden zijn. Niet omdat zij geen belang in het heilige
stelden, maar omdat ze wisten dat de hoogste werkelijkheid onzegbaar en
onbeschrijflijk was. Godsdienst was geen kwestie van gedachtevorming. Elk
godsdienstig onderwijs was pragmatisch of zou dit moeten zijn.

bron: Karen Armstrong, 'What is religion?', Van der Leeuw-lezing 2008

VW-0311-a-10-1-o 8 lees verder >>>>

### Pagina 9

Armstrong brengt hier naar voren hoe problematisch het kan zijn over
metafysische zaken te spreken. Ook de filosoof Immanuel Kant zag dit
probleem.
2p 10 Geef aan in welk opzicht Kant het eens zou zijn met Armstrong over het
problematische van het doen van metafysische uitspraken.
Leg je antwoord uit met behulp van tekst 9.

Armstrong vervolgt met haar lezing:

tekst 10
Een mythe of leer is in wezen een actieprogramma; het krijgt pas betekenis als het in
praktijk wordt gebracht – ritueel, ethisch of beschouwend. Zo lijken ook de regels van
een bordspel uiterst vaag, abstract en onbegrijpelijk ingewikkeld – totdat we gaan
spelen, dan valt alles op zijn plaats. Maar tegenwoordig vinden velen dat ze alleen een
waarachtig godsdienstig leven kunnen leiden als ze voor zichzelf zekerheid over het
bestaan van God kunnen hebben. Wetenschappelijk is dit een degelijke redenering, die
wil dat we een beginsel eerst vaststellen voordat we het toepassen. Maar voor Boeddha
of Confucius was dit de verkeerde volgorde.

bron: Karen Armstrong, 'What is religion?', Van der Leeuw-lezing 2008

Metafysische uitspraken worden door het logisch positivistisch verificatieprincipe
als betekenisloos bestempeld.
3p 11 Geef aan met behulp van tekst 9 en tekst 10 hoe, volgens Armstrong,
metafysische uitspraken wel betekenis kunnen hebben.
Waarom is het nu, vanuit het perspectief van praktijken, gemakkelijker om de
vraag of het humanisme een religie is te beantwoorden?
Beargumenteer je antwoord met behulp van de lezing van Armstrong (tekst 9 en
tekst 10) en met behulp van tekst 5.

VW-0311-a-10-1-o 9 lees verder ▶▶▶

### Pagina 10

Opgave 3 Ramadan in de post-seculiere samenleving

Op 15 maart 2008 hield de filosoof Jürgen Habermas in Nederland een lezing
over de post-seculiere samenleving. Aan zijn stem wordt in het maatschappelijk
debat over de rol van religie in onze samenleving groot gezag toegekend.
Afgelopen jaren heeft deze Duitse filosoof veel opzien gebaard met zijn pleidooi
voor het meer serieus nemen van godsdienstig geïnspireerde opvattingen in de
post-seculiere samenleving. Zijn kijk op de rol en betekenis van religie lokte over
de hele wereld maatschappelijk commentaar uit.
Naar aanleiding van Habermas’ lezing aan de Tilburgse universiteit verscheen in
het Nederlands Dagblad een artikel onder de titel ‘Verlichtingsdenker vindt
godsdienst onmisbaar’. De volgende tekst komt uit dit artikel.

tekst 11
In zijn lezing riep Habermas de vraag op, hoe om te gaan met de toenemende rol van
godsdiensten in de samenleving. Volgens hem zijn er in het huidige debat twee
uitersten die elkaar wederzijds van extremisme beschuldigen. De ene groep beticht de
andere van ‘Verlichtingsvijandig multiculturalisme’, dat kritiekloos minderheden in de
politieke cultuur uitnodigt.
De andere groep beschuldigt de eerste van ‘Verlichtingsfundamentalisme’ en verwijt
deze dat ze godsdienst helemaal naar het privé terrein wil verbannen. Deze
‘Verlichtingsfundamentalisten’ vinden religie cognitief en historisch gezien achterhaald
en menen dat die [religie] zich daarom uit de politiek moet terugtrekken.

bron: ‘Verlichtingsdenker vindt godsdienst onmisbaar’, Marc Janssens, Nederlands
Dagblad, 21 maart 2008

De door Habermas aangehaalde groepen zijn te beschouwen als karikaturen
van verschillende vormen van secularisme die in Europa bestaan.
4p 12 Leg voor elk van de twee geschetste karikaturen uit welke vorm van secularisme
past bij welke karikatuur.
Maak tevens in je antwoord duidelijk wat het verschil is tussen secularisering en
secularisme.

In tekst 11 lijkt het onderscheid tussen een publieke sfeer en een privé-sfeer als
onproblematisch te worden verondersteld. De filosoof Foucault beredeneerde
dat dit onderscheid op zichzelf kan worden gezien als het resultaat van moderne
machtsuitoefening.
4p 13 Op welke wijze kan het onderscheid tussen de publieke en de privé-sfeer
volgens Foucault worden gezien als het resultaat van moderne
machtsuitoefening?
Geef daarbij aan tot welke moeilijkheden deze scheiding van publieke sfeer en
privé-sfeer kan leiden en beargumenteer bovendien welke houding Foucault hier
tegenover zou bepleiten.

VW-0311-a-10-1-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Opvallend is dat Habermas veel minder negatief over de rol van godsdiensten in
de samenleving oordeelt dan velen van een verlichtingsfilosoof hadden
verwacht.
“Vooral met betrekking tot het kwetsbare terrein van het sociale samenleven
beschikken religieuze tradities over de kracht om morele intuïties op
overtuigende wijze tot uitdrukking te brengen”, zo zegt Habermas. De geëigende
rollen in de discussie tussen het hedendaagse secularisme en het religieus
traditionalisme mogen wat hem betreft gerust omdraaid worden. Neutraliteit
van de staatsmacht mag in ieder geval niet verwisseld worden met uitsluiting
van religieuze uitingen uit de politiek.
Wel stelt hij een voorwaarde aan de inbreng van religieuze taal in de politieke
meningsvorming, een voorwaarde die hij concretiseert in verschillende eisen.
4p 14 Ben jij het eens met Habermas dat er een voorwaarde moet worden gesteld aan
de inbreng van religieuze taal in de politieke meningsvorming?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van drie concrete eisen die Habermas
stelt aan de plaats van religie in de openbaarheid.

Met zijn pleidooi voor het meer serieus nemen van godsdienstig geïnspireerde
opvattingen in onze post-seculiere samenleving zou Habermas op bijval van de
filosoof en islamitisch theoloog Tariq Ramadan mogen rekenen.
Ramadan – volgens ‘Time Magazine’ een van de honderd meest invloedrijke
mensen in 2004 – was tot augustus 2009 hoogleraar aan de Erasmus
Universiteit van Rotterdam waar hij onderzoek deed naar ‘Burgerschap en
identiteit’.
Hij pleit voor een nieuw groot verhaal, ‘de nieuwe wij’ zoals hij het noemt.
In het onafhankelijk vakblad voor het onderwijs ‘Didaktief’ verscheen in april
2008 een interview met Ramadan onder de titel ‘De nieuwe wij. Eenheid in
verscheidenheid’. In dit interview stelt Ramadan dat normen en regels in de
maatschappij eindelijk moeten zijn en door iedereen moeten worden
gerespecteerd, en dat normen en waarden strikt onderscheiden moeten worden.
Tekst 12 en 13 komen uit dit interview.

tekst 12
Niemand kan bepaalde waarden opleggen. Het is beter het bij wetten te houden: dit is
wat we acceptabel vinden. Je kunt de gewetens van mensen niet controleren, stellen
dat ze hetzelfde moeten denken als jij. De waarde dat diversiteit goed is, moet gedeeld
worden, maar we hoeven het niet over alles eens te zijn. [...]
Juist dat je het niet eens bent over waarden, is kenmerkend voor ‘de nieuwe wij’: dat is
verschillende waarden en meningen. Wie gezamenlijke waarden wil vastleggen, begint
met goede intenties, maar eindigt met dogma’s.

bron: ‘De nieuwe wij. Eenheid in verscheidenheid’, interview door Monique Marreveld,
‘Didaktief’, nummer 4, april 2008

VW-0311-a-10-1-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

2p 15 In de 17e eeuw betoogde ook Locke al, net als Ramadan nu, dat burgers
dezelfde rechten en plichten moeten hebben voor de wet. Tevens stelde Locke
vast welke bevoegdheid en plicht zouden moeten toekomen aan de burgerlijke
overheid.
Beargumenteer dat Locke het eens zou kunnen zijn geweest met Ramadan dat
niemand aan anderen waarden op kan leggen.

Maar het is de vraag of wetten en regels, rechten en plichten, genoeg zijn om
een maatschappij te laten functioneren. Volgens Ramadan heeft burgerschap
behalve een juridische ook een sociaal-psychologische dimensie.

tekst 13
Het juridische raamwerk biedt ruimte aan diversiteit, maar om die rijkdom op waarde te
schatten heeft een burger het gevoel nodig er bij te horen, ‘a sense of belonging’. Maar
dat gevoel is – net als de liefde – afhankelijk van twee richtingsverkeer. [...]
De vraag: wat ben je, een moslim of een Nederlander, is absurd. Je bent nooit maar één
ding; ieder mens heeft verschillende identiteiten, het hangt af van de omstandigheden
welke belangrijker is. Als ik moet stemmen, ben ik Nederlander en maak ik me druk om
de samenleving. Maar als ik sterf, is mijn paspoort geen antwoord. Niets, maar dan ook
niets belet me in Holland om te bidden, te vasten, om te doen wat ik moet doen als
moslim. Ik ben hier volledig vrij. Wie de islam niet praktiseert, moet het systeem niet de
schuld geven. De Nederlandse wet vormt geen enkel excuus om geen goede moslim
zijn.

bron: ‘De nieuwe wij. Eenheid in verscheidenheid’, interview door Monique Marreveld,
‘Didaktief’, nummer 4, april 2008

5p 16 De Canadese filosoof Charles Taylor heeft in de 20e eeuw het secularistische
model van de overlappende consensus ontworpen. Daarmee wilde hij behalve
gehoorzaamheid aan de wetten en regels van de legitieme autoriteit ook respect
voor diversiteit van overtuigingen en onderlinge tolerantie tot stand brengen.
Beargumenteer in hoeverre het pleidooi van Ramadan past binnen het model
van overlappende consensus dat Taylor gebruikt.
Maak bovendien duidelijk waarin dit model van overlappende consensus
verschilt van de andere twee vormen van secularisme die Taylor onderscheidt.

VW-0311-a-10-1-o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

De van oorsprong Egyptische Tariq Ramadan is het kennelijk niet eens met de
visie op het Westen van de 20e eeuwse Egyptische theoloog Sayyid Qutb.
Ramadan stelt immers dat de Nederlandse wet geen excuus is om geen goed
moslim te zijn. In de ogen van Qutb is het Westen echter één groot bordeel,
doortrokken van dierlijke lusten, hebzucht en egoïsme en waarin het menselijk
denken er de status van God heeft gekregen. Qutb riep daarom op tot een
gewelddadige revolutie.
Daarbij legitimeerde hij religieus geweld tegen de staat uit naam van de
individuele gewetensvrijheid.
3p 17
Beargumenteer waarom de individuele gewetensvrijheid volgens Qutb een
gewelddadige revolutie rechtvaardigt.
Geef tevens aan in welk opzicht dit in gaat tegen zowel het standpunt van
Ramadan in tekst 1 als de opvatting van legitieme autoriteit in het
secularismemodel van Taylor.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-10-1-o*
13
einde