# Eindexamen Filosofie VWO 2009 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2009/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2009
tijdvak 1
dinsdag 19 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 54 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
925-0311-a-VW-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Religieuze ervaring

Ruim een eeuw geleden schreef de Amerikaanse filosoof William James het
boek 'Vormen van religieuze ervaring'. Een onderzoek naar het wezen van de
mens'. In dat boek stelt hij dat de religieuze ervaring het belangrijkse thema zou
moeten zijn bij het bestuderen van religie.
Maar wat is eigenlijk een religieuze ervaring? James zelf hanteert een ruime
invulling van het begrip: onder religieuze ervaringen schaart hij ook ervaringen
onder invloed van drugs. Over zijn eigen experiment met lachgas schrijft hij: "Bij
mij, net als bij alle anderen met wie ik heb gesproken, is de kern van de ervaring
het enorm opwindende gevoel van een intense, metafysische verlichting. De
waarheid opent zich in steeds diepere lagen met een bijna oogblin dende
overtuigingskracht."
De vraag naar de religieuze ervaring zou ook ten aanzien van religie in het
algemeen kunnen worden gesteld. Want wat is eigenlijk religie? Om te weten
wat een religieuze ervaring is, zul je eerst moeten vaststellen wat religie is. Maar
het definiëren van 'religie' is niet zonder problemen.
5p 1 Geef een bruikbare definitie van 'religie' en leg met behulp van deze definitie uit
welke drie problemen zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie.
Leg tevens uit dat dit definiëren van het begrip religie kan leiden tot
essentialisme.

Ook in onze tijd, ruim honderd jaar na James, wordt nog volop onderzoek
gedaan naar de religieuze ervaring, zoals bijvoorbeeld in de medische- en in de
hers en wetenschap. Sommigen beweren naar aanleiding van wetenschappelijk
onderzoek dat de religieuze ervaring in zijn geheel is terug te voeren op een
aangeboren eigenschap veroorzaakt door een 'god-gen' en te lokaliseren is in
de hersenen in een zogenaamde 'reli-kwab'. De religieuze ervaring wordt
bovendien al snel beschouwd als een psychiatrische aandoening waartegen
medicijnen en therapie in het geweer zouden kunnen worden gebracht.
De Nederlandse huisarts, theoloog en columnist Wim Beurskens verzet zich
tegen een dergelijke interpretatie van religieuze ervaring.

tekst 1
Op religieuze mensen zijn vaak psychiatrische etiketten geplakt. (...) Niet dat deze
mensen niet psychiatrisch te bezien zouden zijn, maar het (etiketten plakken) zegt meer
over de dokter dan over de patiënt. Om dat te zien hoef je geen eigentijds filosoof te
zijn. De moderne psychiatrie, als wetenschap, is meer een thermometer, gestoken in het
veeg van de tijd, dan dat zij echt iets zegt over haar klanten. Mensen met religieuze
ervaringen zijn niet gek.

Deze ervaringen berusten op een werkelijkheid, die buiten het bereik van de
wetenschap ligt, en de psychiater kan ze niet helpen.

bron: Wim Beurskens, Mijmeringen onder een olijfboom, 2007

2p 2 Leg met behulp van tekst 1 uit dat wetenschap vanuit een kentheoretisch
perspectief lijnrecht tegenover religie lijkt te staan.

925-0311-a-vW-1-o 2 lees verder ► ►►


### Pagina 3

Ook door de Weense filosoof Ludwig Wittgenstein werden religie en religieuze
ervaring als iets irrationeels opgevat dat niets te zoeken heeft op
wetenschappelijk vlak. Hij verzette zich tegen elke poging om het geloof
rationeel te analyseren en bestempelde religie als een onderwerp waar je
überhaupt niet zinvol over kunt spreken (en waar ook filosofen dus maar beter
over kunnen zwijgen).
Dat betekende overigens niet dat het geloof voor hem onbelangrijk was,
integendeel. Juist hetgeen waarover wij naar zijn idee moeten zwijgen, is
datgene wat er in het leven werkelijk toe doet.
Bovendien schreef Wittgenstein wel degelijk over religieuze ervaring. In een
dagboekfragment van 13 januari 1922 (dat in 2004 voor het eerst werd
uitgegeven) doet hij verslag van een droom. In deze droom is hij verheugd dat
hij door zijn zus geprezen wordt om zijn spiritualiteit en zijn grootsheid van
geest.

tekst 2
Daarna werd ik wakker en schaamde me voor mijn ijdelheid en laagheid, en in een soort
berouw (...) sloeg ik een kruis. Ik voelde dat ik om dat te doen in bed op zijn minst
rechtop moest zitten of moest knielen, maar daarvoor was ik te lui en ik sloeg het kruis
in halfopgerichte houding en ging weer liggen. Maar toen voelde ik dat ik nu moest
opstaan, dat God dat van mij eiste. Dat ging zo in zijn werk: ik ervoer opeens mijn
volkomen nietigheid en ik besefte dat God van mij kon eisen wat hij wilde, met de
conditie namelijk dat mijn leven zinloos zou worden als ik niet meewerkte. Ik dacht
meteen of ik niet kon uitleggen dat dit alles een illusie en geen bevel van God was.
Maar het was me duidelijk, dat ik dan alle religie in mij voor een illussie moest verklaren.
Dat ik dan de zin van het leven moest verloochenen. Na enig tegenstribbelen volgde ik
het bevel op, deed het licht aan en stond op. Met een vreselijke gewaarwording stond ik
in de kamer. Ik liep naar de spiegel en zag mezelf daarin, en mijn spiegelbeeld keek me
zo ijzingwekkend aan, dat ik mijn handen voor mijn gezicht sloeg. Ik voelde dat ik
volledig verpletterd en in Gods hand was, en dat hij op elk moment met mij kon doen
wat hij wilde. Ik voelde dat God mij te allen tijde ertoe kon dwingen ogenblikkelijk mijn
laagheden te bekennen. Dat hij mij op elk moment kon dwingen het vreselijkste op me
te nemen en dat ik niet bereid was het vreselijkste op me te nemen. Dat ik niet bereid
ben om nu van vriendschap en al het aardse geluk afstand te doen. Zal ik daar ooit toe
bereid zijn?! Ik had geen toestemming om mijn bed weer op te zoeken, maar was
bevreesd voor verdere bevelen en ging als een slechte soldaat als een deserteur,
tegen het bevel in en vervuld van vreselijke angst in bed liggen. (...)

bron: Wittgenstein, Licht en schaduw. Een droom en een brief over religie, 2007

2p 3 Geef aan de hand van tekst 2 aan waarom je religie vanuit ervarings- en
zingevingsvragen kunt analyseren.

925-0311-a-vW-1-o 3 lees verder

### Pagina 4

Wittgenstein was een belangrijke inspiratiebron voor de filosofen van de Wiener
Kreis. Deze logisch positivisten konden zich prima vinden in Wittgensteins
aanzet tot het verificatieprincipe. Zij wezen metafysische en religieuze
uitspraken dan ook van de hand en geloofden dat de wetenschappelijke rede de
enige vorm van legitieme kennis levert. In tegenstelling tot Wittgenstein echter
waren er al van overtuigd dat datgene waarover we kunnen spreken alles is wat
er in het leven toe doet.
Om die reden werd hen door een aantal 20e eeuwse filosofen ‘sciëntisme’
verwetten. Zo namen Gadamer en de latere fenomenologen Merleau-Ponty en
Heidegger niet de wetenschappelijke methode maar juist de menselijke ervaring
als vertrekpunt van hun filosofisch onderzoek.
Hun kritiek op het sciëntisme baseerden zij op de overtuiging dat deze
menselijke – al dan niet religieuze – ervaring onherleidbaar is.
4p 4 Wat houdt volgens de fenomenologen de ‘onherleidbaarheid van menselijke
ervaring’ in?
Leg aan de hand van deze ‘onherleidbaarheid van menselijke ervaring’ uit hoe
enerzijds Gadamer en anderzijds één van de latere fenomenologen – Heidegger
óf Merleau Ponty – kritisch tegenover het scientisme staan.
Leg daarbij het begrip ‘scientisme’ uit.

Net als de logisch-positivisten leverde de pragmatist William James kritiek op
metafysische uitspraken. En net als de fenomenologen legde James sterk de
nadruk op de menselijke ervaring. Wil het leven leefbaar zijn dan moet de mens,
volgens James, de vrijheid hebben om het te vormen alsof het een eigen
kunstwerk is, met alle irrationele tegenstrijdigheden van dien. Hij eiste ruimte op
voor de menselijke religieuze ervaring die zich onttrekt aan rationele
bewijsvoering. Jemands geloof, zo stelde James, wordt eenvoudig
4p 5 gerechtvaardigd door zijn of haar behoefte aan een geloof.
Leg uit waarom metafysische uitspraken volgens het pragmatisme betekenisloos
zijn en leg uit waarom metafysische uitspraken volgens het logisch-positivisme
betekenisloos zijn.
Leg bovendien uit waarom morele uitspraken volgens het logisch-positivisme
betekenisloos zijn en waarom morele uitspraken volgens het pragmatisme
daarentegen betekenisvol zijn.

Het uitgangspunt van James dat religie als emotie, beleving of ervaring moet
worden gezien, wordt gedeeld door de communistarist Charles Taylor.
Maar Taylor heeft ook kritiek op deze opvatting van James over religie.
Ten eerste vindt hij James te eenzijdig, omdat hij de innerlijke ervaring benadert
vanuit een modern, protestants en romantisch oogpunt.
In zijn tweede punt van kritiek maakt Taylor gebruik van een argument van de
eerder aangehaalde Wittgenstein.
3p 6 Wat is het tweede punt van kritiek van Taylor op James?
Leg uit hoe Taylor in zijn kritiek gebruik maakt van een argument van
Wittgenstein.

925-0311-a-VW-1-o
4
lees verder

### Pagina 5

Opgave 2 Gerard Reve en het ezelproces
In 1968 loopt er in Nederland een rechtszaak tegen Gerard Reve. De schrijver is aangeklaagd wegens godslastering op grond van een passage in zijn boek ‘Nader tot U’. Dit boek kan gezien worden als een zoektocht naar God. Reve zoekt God echter niet op een manier die past in het religieuze klimaat van zijn tijd; hij sluit aan bij mythische beelden van goden zoals deze bestaan in klassieke, Griekse voorstellingen. Zo is er de mythe van de Griekse god Zeus die als zwaan gemeenschap heeft met Leda, de echtgenote van een Spartaanse koning. Dezelfde Zeus rooft als arend Ganymedes, de zoon van een Trojaanse heerser. In de gedaante van een stier ontvoert Zeus Europa, een koningsdochter uit Fenicië.
De passage uit ‘Nader tot U’ moet volgens Reve in dit licht gezien worden. In de bedoelde tekst schetst hij een mythische voorstelling waarin hij God liefheeft, die bij hem gekomen is, ‘onder de gedaante van een penanize, muisgrijze ezel’. Voor deze passage is Reve aangeklaagd op grond van wetsartikel 147 dat ‘smalende godslasteringen’ verbiedt.
Aanvankelijk oordeelt de rechtbank dat de tekst niet smalend is, maar wel godslasterlijk. Reve gaat tegen deze uitspraak in hoger beroep en voert zijn eigen verdediging, waarin de vergelijking met de Griekse mythen een belangrijke rol speelt. Maar het gaat niet alleen om deze vergelijking, want Reve legt uit, dat de ezel in de christelijke traditie staat voor goedheid, trouw en geduldigheid.
In het hoger beroep wordt Reve uiteindelijk helemaal vrijgesproken en kort na de
vrijspraak krijgt hij de P.C. Hooft-prijs voor literatuur.

In zijn verdediging (de teksten 3, 4 en 5 zijn gedeelten daaruit) stelt Reve verder, dat de term ‘godslastering’ vreemd is. Wil je God kunnen beledigen dan moet je immers eerst weten wie God is. Aangezien niemand dat weet, meent Reve dat het godsbeeld van zijn aanklagers onterecht boven zijn godsbeeld wordt geplaatst. Zo zijn aanklagers doen alsof één godsbeeld – dat Reve later ‘De God van Nederland’ zal noemen – het juiste is. Daarmee komt, volgens Reve, het recht van vrijheid van godsdienst in gevaar.

naar: Gerard Reve, Nader tot U, Amsterdam, 1966; Gerard Reve, Vier pleidooien, Amsterdam, 1972

925-0311-a-VW-1-o 5 lees verder ▶▶▶

### Pagina 6

tekst 3
Het is helemaal geen kwestie van smaling of van gegriefdheid. Het is niets anders dan
een, overigens door mij geenszins gezochte, godsdiensttwist. Het is de plaatsing van
het ene Godsbegrip, van het ene Godsbeeld, tegenover het andere, en ik meen niet,
Mijnheer de President, dat het de taak van uw college zou zijn het ene Godsbeeld tegen
het andere te verdedigen; dat is toch eigenlijk wat mijn wederpartijders van u eisen.
Wat is godsdienstvrijheid? In de eerste plaats: het recht om een godsdienst op na te
houden, en die openlijk en ongehinderd te belijden; ten tweede: het recht er géén
godsdienst op na te houden, een recht waaraan in ons land nog wel het een en ander
mankert (...) en ten derde: het recht om het geloof in het algemeen, of enige
godsdienstige insteek in het bijzonder, welke dan ook, te bestrijden en te bespotten. Het is
niet de taak van een moderne, pluralistische, democratische rechtsstaat de aanhangers
ener godsdienstige overtuiging een speciale bescherming te verstrekken, die hij de
aanhangers van bijvoorbeeld een politieke overtuiging onthoudt. (...) Om het kort en
krachtig te zeggen: deze wet verleent de godsdienstige burger een volstrekt
ongrondwettelijke bevoorrechting.
Ik bezit geen statisch godsbeeld, maar als ik van God een definitie zou moeten geven,
dan zou ik thans luiden: “God is het diepst verborgene, meest weerloze,
allerwezenlijkste en onvergankelijkste in onszelf”.(...) Alles wat ik over God te berde
breng, is op dit godsbegrip gegrondvest. Wat het waard is, weet ik niet; ik weet alleen
dat het voor mij het enig mogelijke is.
bron: Gerard Reve, Vier pleidooien, Amsterdam, 1972

Net als Reve betoogt John Locke in zijn ‘Brief over tolerantie’ dat de staat niet
verantwoordelijk is voor het geloof van haar burgers.
Maar Locke begint zijn brief met het noemen van een plicht en een bevoegdheid
waar de overheid volgens hem wel verantwoordelijk voor is.
3p 7 Leg met behulp van tekst 3 uit hoe Reve in zijn verdediging een beroep had
kunnen doen op de door Locke genoemde plicht.
Maak in je uitleg duidelijk voor welke plicht Locke de overheid verantwoordelijk
acht. Geef bovendien aan welke bevoegdheid de overheid volgens Locke heeft.

Naast het aangeven van de plicht en de bevoegdheid van de overheid, geeft
Locke redenen waarom de zorg voor de ziel – of de verantwoordelijkheid voor
3p 8 het geloof – niet als een plicht van de overheid gezien kan worden.
Noem twee van deze redenen.
Welke reden herken je in het betoog van Reve en licht deze toe met behulp
van tekst 3.

Mensen kunnen op grond van dezelfde tekst, in dit geval de Bijbel, verschillende
godsbeelden hebben..
Reve neemt in tekst 4 stelling tegen het letterlijk lezen van een tekst. Je zou dit
kunnen beschouwen als een vorm van fundamentalisme.
Reve legt in zijn verdediging uit dat de passage uit ‘Nader tot U’ over God als
ezel niet letterlijk gelezen moet worden.

925-0311-a-VW-1-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

tekst 4
Ik ben ervan overtuigd, dat, (...) de narigheid mede verklaard kan worden uit het feit, dat
sommige mensen niet begrijpen dat een religieuze tekst tegen elke interpretatie bestand
is, behalve tegen die van de letterlijkheid. (...)
Deze Ezel is waarlijk God onder de gedaante van een Ezel, ongeveer zoals de
Eucharistie waarlijk God is onder de gedaante van Brood en Wijn.
bron: Gerard Reve, Vier pleidoooien, Amsterdam, 1972

3p 9 Leg uit dat een debat over het interpreteren van religieuze teksten kan leiden tot
fundamentalism e.
Licht je antwoord zo toe dat duidelijk wordt dat fundamentalism e een modern
verschijnsel is.

Onder andere vanwege problemen die zich kunnen voordoen bij het
interpreteren van religieuze teksten, lijkt het soms beter deze teksten te lezen
als een handleiding voor moreel gedrag.
Zo zou je ook het godsbeeld van Nederland - waar Reve zich tegen verzet –
kunnen opvatten. De schrijver Nescio vat dit godsbeeld van Nederland ironisch
samen als 'de God van je tante': een betuttelende God, die allerlei handelingen
voorschrijft en verbiedt. Reve zegt over dit godsbeeld:

tekst 5
Mijn God is kennelijk niet de God van Nederland, of, zoals onze grote schrijver Nescio
hem in zijn onsterfelijke verhaal Dichtertje noemt, 'de God van je tante, die zei, dat je
moest groeten als je langs 't huis van je baas kwam, (...) ook al zag je niemand, je kon
nooit weten wie 't zag.'
bron: Gerard Reve, Vier pleidoooien, Amsterdam, 1972

3p 10 Kun je de opvatting verdedigen dat 'groeten als je langs het huis van je baas
komt' als een religieuze praktijk gezien kan worden?
Betrek in je argumentatie drie kenmerken van religieuze praktijken.

925-0311-a-VW-1-o 7 lees verder ➢ ▶▶▶

### Pagina 8

Uit tekst 3 en 5 blijkt dat het godsbeeld van Reve niet begrepen kan worden als
handleiding voor moreel gedrag.
Toch neemt de morele notie 'gerechtigheid' wel een belangrijke plaats in Reve's
werk in, zo blijkt ook uit zijn gedicht 'Roeping'.

tekst 6
Roeping

Zuster Immaculata die al vier en dertig jaar
verlamde oude mensen wast, in bed verschoont,
en eten voert,
zal nooit naar naam vormeld zien.
Maar elke ongewassen aap die met een bord: dat hij
vóór dit, of tegen dat is, het verkeer verspert,
ziet 's avonds reeds zijn smoel op de tee vee.
Toch goed dat er een God is.

bron: Gerard Reve, Verzamelde gedichten, Amsterdam, 1987

De God van Reve is een God die gerechtigheid laat zegevieren, want zuster
Immaculata's goede daden worden uiteindelijk wel door God gezien. We vinden
het samengaan van God en gerechtigheid ook bij de denker Immanuel Kant, met
name in zijn notie van het hoogste goed.
3p 11 Leg uit of zuster Immaculata volgens Kant op eigen kracht het hoogste goed zou
kunnen realiseren.
Betrek in je uitleg de twee elementen waaruit het hoogste goed bestaat.

925-0311-a-VW-1-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

Opgave 3 Over de redelijkheid van godsdienst

In september 2006 hield Paus Benedictus XVI een toespraak aan de universiteit
van Regensburg in Duitsland. Hij wilde uitleggen dat het christelijke geloof niet
onredelijk is. Om dat aannemelijk te maken zocht hij aansluiting bij vroege
christenen en de Griekse wijsbegeerte.
In dit verband haalde hij een dialoog uit de 14de eeuw aan tussen een geleerde
uit Perzië en de Byzantijnse keizer Manuel II waarin zij spraken over de
verschillen tussen islam en christendom.

tekst 7
Keizer Manuel II zei: Laat me zien wat voor nieuws Mohammed heeft gebracht en u zult
alleen slechte en onmenselijke dingen vinden, zoals zijn opdracht om het door hem
gepredikte geloof met het zwaard te verbreiden. Geweld is onverenigbaar met de aard
van God. God, zei de keizer, is niet blij met bloed en onredelijk handelen druist in tegen
zijn aard. Wie iemand anders tot het geloof brengt, moet goed kunnen spreken en
deugdelijk redeneren, zonder geweld en dreigementen.

naar: De islam volgens Paus Benedictus, NRC-Handelsblad van 18 september 2006

Paus Benedictus XVI lijkt de redelijkheid van het christendom te contrasteren
met de door hem veronderstelde onredelijkheid van de islam.
Wat de redelijkheid van godsdienst aangaat, zou hij zich zowel op Thomas van
Aquino kunnen beroepen als op Aboe Nasr al Farabi. Beiden schrijven immers
over de verhouding tussen de filosofische rede en het religieuze geloof.
3p 12 Op wiens visie op de verhouding tussen rede en religie zou Paus Benedictus
XVI zich ter verdediging van de redelijkheid van het christendom beter kunnen
beroepen: op Thomas of op Al Farabi?
Beargumenteer je antwoord zo, dat van beide denkers duidelijk wordt hoe zij de
verhouding tussen rede en religie zien.

925-0311-a-VW-1-o
9
lees verder

### Pagina 10

De uitspraken die de Paus in zijn eerste publieke toespraak deed, leidden tot een
golf van verontwaardiging. Zowel geestelijke leiders als politici noemden de
uitlatingen van de paus ongelukkig, onverstandig, fout en zelfs leugenachtig.

tekst 8
Dat de paus de profeet Mohammed in één adem noemde met alles wat slecht en
onmenselijk is, ook al citeerde hij iemand uit een ver verleden, leek dé steen des
aanstoots. In zulke negatieve bewoordingen praten over Gods Gezondene is voor
moslims blasfemie. Komen die woorden uit de mond van een niet-moslim, dan zijn ze
niets minder dan een provocatie. Worden ze gebezigd door een regeringsleider als de
paus, is dat in diplomatieke termen een onvriendelijke daad. (...)
Gisteren maakte de paus gebruik van de zondagse middagzegge om zijn diepe spijt uit te
drukken over de gekwetste reacties van zoveel moslims. Een verontschuldiging voor
wat hij had gezegd, was dat niet. Hij wees erop dat de gewraakte passage deel
uitmaakte van een middeleeuwse tekst die op geen enkele manier zijn persoonlijke
gedachten uitdrukt. Zijn voordracht was juist een uitnodiging tot een openhartige en
oprechte dialoog, met groot wederzijds respect.
Hier maakte de paus zich iets te gemakkelijk. Hij noemde in zijn rede van dinsdag
de keizerlijke ontboezeming onthutsend bruusk, maar distantiëerde zich niet van de
strekking.

naar: De islam volgens Paus Benedictus, opiniestuk van Dirk Vlasblom,
NRC-Handelsblad van 18 september 2006

Wanneer het gaat om het spreken in het openbaar over religie, zoals de Paus
deed, stelt de filosoof Habermas verschillende eisen aan de rationaliteit oftewel
de rechtvaardigheid van religieuze uitspraken.
Zo stelt Habermas onder andere dat openbare uitlatingen over religie zowel de
grondwet als het gezag van wetenschap moeten aanvaarden.
4p 13 Welke twee andere eisen stelt Habermas aan de rationaliteit van religieuze
uitlatingen in het publieke domein?
Berenedeneer in hoeverre de uitspraken van Paus Benedictus XVI aan elk van
deze twee eisen voldoen.

Paus Benedictus XVI zag zijn betoog als een pleidooi voor een oprechte
dialoog, anderen vatten het op als provocatie van de Paus als machthebber.
Foucault heeft een genealogie van macht beschreven, waarin onder andere
pastorale macht wordt onderscheiden.
Men zou in dit geval wellicht van pastorale macht van de Paus kunnen spreken,
omdat Paus Benedictus XVI de leider is van een religieuze instelling.
4p 14 Kunnen we bij de uitspraak van de Paus spreken van pastorale machtstechniek,
zoals Foucault dat bedoelt?
Verklaar je antwoord en leg daarbij uit hoe pastorale macht volgens Foucault
werkt.

925-0311-a-VW-1-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Paus Benedictus XVI streeft naar eigen zeggen naar een toenadering tot de islam in
de vorm van een "openhartige en oprechte dialoog" (zie tekst 8). Hij is niet de eerste
paus die toenadering zoekt tot de islam.

tekst 9
Benedictus wijkt op één punt af van de lijn van zijn voorganger Johannes Paulus II. Die
betrad in 2001 als eerste paus een moskee (in Syrië) en maakte veel werk van
toenadering tot de islam. Ook Benedictus spreekt zich uit voor betere betrekkingen,
maar hij verbindt die, anders dan zijn voorganger, aan voorwaarden. Vrijheid van
godsdienst, zegt Benedictus, is een medaille met twee kanten. Als moslims in het
christelijke Westen hun religie vrijelijk willen beleven, moeten christenen in de
islamitische wereld dat ook kunnen.

naar: De islam volgens Paus Benedictus, opiniestuk van Dirk Vlasblom,
NRC-Handelsblad van 18 september 2006

Paus Benedictus XVI geeft aan betere betrekkingen te willen met de islam om
vreedzaam te kunnen samenleven.
Voor een vreedzaam samenleven van gelovigen en niet-gelovigen stelt de
filosoof Taylor een manier voor die hij overlappende consensus noemt.
Kan de door Taylor bepleite benadering van de overlappende consensus ook
van toepassing zijn op de "openhartige en oprechte dialoog" tussen christendom
en islam, waarover Paus Benedictus XVI spreekt?
Beargumenteer je antwoord en leg daarbij uit wat Taylor bedoelt met
'overlappende consensus'.

Naar aanleiding van deze discussie schrijft hoogleraar middeleeuwse
geschiedenis Peter Raedts over de verhouding tussen rede en religie in de
Arabische wereld ten tijde van de Europese middeleeuwen.
Hij stelt dat er in de islam tegelijkertijd een traditie is in de Arabische wereld die
ook uitging van de redelijkheid van God / Allah, namelijk die van Avicenna en
Averroës. Verder stelt hij dat de paus ten onrechte niet ingaat op de christelijke
traditie van Tertullianus, die er juist van uitging dat God niet redelijk is, maar
boven alle rede verheven en zich zelfs niet aan zijn eigen woord hoefde te
houden.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

925-0311-a-VW-1-o
11
lees verder

### Pagina 12

tekst 10
Zoals te verwachten valt, spreekt de paus vanuit het standpunt van het geloof en dit
standpunt zal ik proberen te verhelderen. (...)
De ene opvatting is dat er nooit een tegenstelling kan bestaan tussen geloof en
wetenschap. De schepping, de zichtbare werkelijkheid, is Gods werk, en de menselijke
rede weerspiegelt Gods eeuwige rede. Mensen die logisch en zuiver denken, denken
als het ware met God mee; dat was het standpunt van keizer Manuel II en het is ook het
standpunt van de paus.
Al rond 200 riep de kerkvader Tertullianus uit dat er geen vergelijking mogelijk was tussen
Athene en Jeruzalem, tussen de Academie en de Kerk, en hij eindigde met de uitspraak:
Ik geloof omdat het absurd is.
Tijdens zijn lezing komt de paus nog een keer terug bij de islam en daar doet hij iets
heel vreemds. Hij citeert de Andalusische theoloog Ibn Hazn, een tiende-eeuwse
hardliner, die verkondigd heeft dat God absoluut transcendent is en aan niets
gebonden, zelfs niet aan zijn eigen woord. Die opvatting acht de paus representatief
voor de hele islam, zodat in zijn toespraak een tegenstelling gecreëerd wordt tussen
een wetenschapsvijandig christendom en een wetenschapsvijandige islam.

bron: Rome was niet altijd zo rationeel, opiniestuk van Peter Raedts, NRC-Handelsblad
van 18 september 2006

Al Farabi onderscheidt drie soorten redeneringen die door drie typen mensen
worden gebruikt die tot inzicht komen in de waarheid.
Volgens Raedts (in tekst 10) komen er zowel in het christendom als in de islam
interpretaties van het geloof voor die de meer of minder redelijk zijn en daarmee
wetenschapsvijandig kunnen worden genoemd.
Bij zowel christendom als islam zijn echter ook interpretaties die
wetenschapsvijandig kunnen worden genoemd.
5p 16 Welke drie redeneringen van typen mensen onderscheidt Al Farabi bij het
komen tot inzicht in de waarheid?
Beargumenteer welke van deze drie redeneringen tot een religieuze visie en welke tot een wetenschapsvijandige visie
zouden kunnen leiden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
925-0311-a-VW-1-o*
12
einde