# Eindexamen Filosofie VWO 2006 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2006/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
filosofie
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 06
Tijdvak 1
Woensdag 31 mei
9.00-12.00 uur

Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te
behalen; het examen bestaat uit 15 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd
en je antwoordt met meer dan één zin, dan
wordt alleen de eerste zin in de beoordeling
meegedeeld.

600025-1-320

Begin


### Pagina 2

Opgave 1 Over levenskunst

Wanneer iemand van zijn of haar leven een kunstwerk weet te maken, is er sprake van
levenskunst. Dat heeft niet alleen met esthetiek te maken, ook is er sprake van kunst in de
zin van kunde. Het gaat dan om weten hoe te leven, weten hoe een leven
een leven gelukt is. Levenskunst heeft dan ook volgens velen direct te maken met
deugdethiek, omdat het hier gaat om de vraag: "hoe moet ik leven?".
Het leven van popster Madonna lijkt een voorbeeld van levenskunst.

tekst 1 Madonna Louisa Ciccone werd in 1958 geboren te Bay City, Michigan en doorliep de
middelbare school moeilijk. Als jong meisje was dansen haar lust en haar leven.
In 1978 vertrok ze naar New York. Zelf zegt ze daarover in de proloog van haar Virgin
Tour video:
"I went to New York. I had a dream, I wanted to be a big star. I did not know anybody. I
wanted to dance. I wanted to sing. I wanted to do all these things. I wanted to make people
happy. I wanted everybody to love me. I wanted to be a star. I worked really hard and my
dream came true."
bron: tijdschrift History (thema: Cultuur van de massa in de tweede helft van de twintigste
eeuw), Arnhem, 2001

Uit tekst 1 blijkt duidelijk dat Madonna doelen stelt in haar leven en er veel aan doet om die
doelen te bereiken. Madonna weet als levenskunstenares precies wat ze wil.
Madonna bereikte niet alleen de doelen die ze voor zichzelf gesteld had, ze stelde zich ook
als taak om de traditionele seksuele moraal aan de kaak te stellen.

tekst 2 De discussie over wat er op seksueel gebied wel en niet vertoond mocht worden, speelde
zich grotendeels af over haar hoofd en lichaam. Er werden natuurlijk wel meer videoclips
gemaakt met veel borsten en billen. Maar de verdienste van Madonna is dat ze de
traditionele rolpatronen omdraaide. In haar clips stond seks in het teken van
onafhankelijkheid. Haar carrière is een kruistocht tegen de conservatieve Amerikaanse
onderdrukking van de vrouw die hogerop wil. In de video "Material Girl" speelt ze een
vrouw die hogerop wil. Als het daarvoor nodig is, verleidt ze een vent, gaat voor zijn
centen. Maar ze zorgt er wel voor dat ze nooit de onderliggende partij wordt.
naar: tijdschrift History (thema: Cultuur van de massa in de tweede helft van de twintigste
eeuw), Arnhem, 2001

2p 1 [] Uit tekst 2 blijkt dat Madonna een emancipatoir rolmodel is. Elders in hetzelfde artikel
wordt expliciet gesteld dat Madonna veel vrouwelijke fans heeft en dat meisjes haar zien als
hun grote voorbeeld.
Leg uit wat het belang is van voorbeelden voor een morele vorming in deugdetische zin.
Beargumenteer in je toelichting hoe Madonna een voorbeeld kan vormen voor morele
vorming in deugdetische zin.

2p 2 [] Voor de visie van Descartes op ethiek moeten we afgaan op zijn laatste werk, Passions de
l'Âme (Passies van de ziel, 1649). Moraal onderzoekt volgens Descartes de passies, de
strategieën om ze onder controle te houden en de manier waarop men de wil gericht kan
houden op het goede. Men dient zich hiertoe te richten op de centrale deugd van de
générosité.
In de manier waarop Madonna haar leven vorm geeft, spelen passies duidelijk een rol. Dit
roept de vraag op hoe ze volgens Descartes op deugdzame wijze met haar passies om zou
moeten gaan.
Geef aan hoe Madonna met haar passies om zou moeten gaan, wil ze in de visie van
Descartes deugdzaam

### Pagina 3

4p 3
De levenskunst van Madonna kan ook gezien worden als het kunstzinnige ontwerpen van een
leven. Haar doel zou dan zijn haar leven zodanig vorm te geven dat een kunstwerk ontstaat,
waaraan het publiek een esthetisch genoegen kan beleven.
Zowel Aristoteles als Nietzsche spreken van het stellen en verwezenlijken van doelen in het
leven, zij het beide op een verschillende manier.
Is de manier waarop Madonna haar doelen stelt meer in overeenstemming met de visie die
Aristoteles heeft ten aanzien van het stellen van en streven naar doelen of meer in
overeenstemming met hoe Nietzsche dat ziet?
Licht je antwoord zo toe dat duidelijk wordt wat hier het essentiële verschil is tussen de
visie van Aristoteles en de visie van Nietzsche op het verwerkelijken van doelen in
deugdetische zin.

tekst 3
De Nederlandse filosoof Andreas Kinneging vergelijkt graag het moderne leven dat wij nu
leiden met hoe het leven in de Griekse Oudheid was. Zo schrijft hij in een themanummer
over deugdetbriek van het tijdschrift Wijsgerig Perspectief over historische breuken in de
traditie van de ethiek sinds de Oudheid. Over de derde en laatste breuk zegt hij het
volgende.
Het is de meest fundamentele breuk, waarin voor het eerst sedert de sofisten de
platoense notie van een morele orde verworpen wordt, met een beroep op
individualiteit, singulariteit, creativiteit en subjectiviteit. Moraal is in deze visie een
ontwerp, een kunstwerk, niet de neerslag van een transcendent idee van het goede of
een transcendente wet. De mens is de uitvinder, de schepper van goed en kwaad. Dit is
de visie op goed en kwaad die anno nu dominant is.
naar: A. Kinneging, De deugden van rechtvaardigheid en liefde. In Wijsgerig Perspectief,
jaargang 42, 2002, nr. 1

Kinneging beschrijft in het begin van tekst 3 de hedendaagse opvatting dat het leven een
individuele creatie is. Hij stelt deze opvatting tegenover de “transcendente idee van het
goede" van Plato en tegenover de “transcendente wet” van Kant.
2p 4
Leg uit hoe de deugdetbietsbevoegde benadering de opvatting die in meer
transcendente ethische benaderingen van Kant en Plato niet mogelijk is.
Maak daarbij duidelijk wat het belangrijkste verschil is tussen de deugdetbiiische benadering
enerzijds en de meer transcendente benaderingen anderzijds.

Het leven zal ook voor een levenskunstenaar als Madonna niet vanzelf gaan. Er is een
investering nodig en wellicht veel oefening om tot een ‘cultivering' van het eigen leven te
komen. Foucault spreekt in dit opzicht van normalisering.
Madonna doorbreekt de normen van haar tijd en samenleving en brengt nieuwe waarden
voor het voetlicht. Zij lijkt zich dus aan de normen en waarden van de samenleving te
kunnen onttrekken.
4p 5
Onttrekt Madonna zich aan normalisering zoals Foucault die opvat?
Licht je antwoord toe en geef aan wat Foucault onder normalisering verstaat.
Baseer je antwoord op zowel een overeenkomst als een verschil tussen normalisering en
zich deugden eigen maken.

600025-1-32o
3
Lees verder

### Pagina 4

Opgave 2 Tolerantie als deugd

In de zomer van 2004 kreeg het bestuur van een moskee in Zeist toestemming van het
college van Burgemeester en Wethouders om de gelovigen vanaf de minaret in het
gebied op te roepen tot gebed.
Dit leidde bij de bewonersvereniging van de wijk en bij een christelijke politieke partij, de
SGP, tot felle protesten. Men sprak van ‘verregaande islamisering van de Nederlandse
cultuur in de wijk’, en men moeiie met de inhoud van de gebedsoproep waarbij Allah
als grootste en enige God wordt genoemd. De van oudsher gevestigde religie, het
christendom, zou worden ‘achtergesteld’.
Het moskeebestuur vond de bezwaren onzinnig. “Wij leven in Nederland en daar heerst
godsdienstvrijheid”.

naar: de Volkskrant, augustus 2004

2p 6 Deugdethici zijn vaak op zoek naar moderne deugden die in het maatschappelijk debat weer
actueel zijn. In bovenstaand geval van Zeist is dat tolerantie. De deugd tolerantie neemt een
centrale plaats in bij de discussie over integratie van buitenlanders en de vrijheid van
meningsuiting.
Tolerantie is echter een vage term: niet alles wat verdraagzaamheid heet, rekent men er in
deugdethische zin toe.
Leg twee deugdethische kenmerken van tolerantie uit, die in de geschetste situatie in Zeist
in het geding zijn.

tekst 4 Volgens het moskeebestuur is er in Zeist sprake van religieuze intolerantie. Dat is een taai
probleem dat moeilijk op te lossen is, omdat het gepaard gaat met het verabsoluteren van de
eigen waarheid. De Franse filosoof Comte-Sponville ziet dat gevaar van verabsolutering
ook, maar vult het begrip tolerantie zo in dat toch weer ruimte voor de opvatting van
anderen ontstaat.

Willen we tolerant zijn, dan moeten we onze liefde voor de waarheid niet laten varen, verre
van dat: juist die liefde – die evenwel een liefde zonder illusies is – verschaft ons de
voornaamste reden om tolerant te zijn.
De eerste van die redenen tot de liefde voor de waarheid, ook de erkenning inhoudt dat
we haar nooit volledig noch met absolute zekerheid kennen.
Is een opvatting iets anders dan een aarzelend geloven, of in ieder geval een geloven zonder
andere zekerheid dan een subjectieve?
De katholiek kan wel, subjectief, zeker zijn van het katholicisme. Maar als hij
intellectueel fatsoen beschikt (en de waarheid hem nader aan het hart ligt dan zekerheid)
moet hij erkennen dat hij niet bij machte is een protestant, een atheïst of een moslim zelf als
ze ontwikkeldd. intelligent en te goeder trouw zijn, van die waarheid te overtuigen.
Iedereen moet dus toegewend dat hij niet in staat is zijn gelijk te bewijzen, en dat hij
deze positie verkeert als een even overtuigde tegenstander.
Dat betekent dat tolerantie, als praktische kracht (als deugd), gebaseerd is op onze
theoretische zwakte, dat wij zeggen op ons onvermogen het absolute te bereiken.

bron: A. Comte-Sponville, Kleine verhandeling over de grote deugden, Parijs, 1995

Aristoteles ziet als voorwaarde en richtinggevend voor alle karakterdeugden en dus ook van
tolerantie de praktische wijsheid of phrónèsis.
Comte-Sponville lijkt met zijn waarheidsopvatting eenzelfde soort begrip te gebruiken.
Beschrijf een overeenkomst tussen Aristoteles’ phrónèsis en Comte-Sponville’s waarheidsbegrip, zoals dit uit tekst 4 blijkt

### Pagina 5

Een tolerante levenshouding vraagt veel van mensen. Daarom wordt een
tolerante
levenshouding door verschillende gevaren bedreigd. Zo kan absolutisme
gemakkelijk leiden
tot intolerantie: als er maar één waarheid is, moet iedereen er aan geloven en is er geen
ruimte voor andersdenkenden. Een te ver doorgevoerd relativisme daarentegen leidt
uiterlijk tot cynisme.
Er is nog een derde bedreiging voor een tolerante levenshouding, die zichtbaar kan worden,
wanneer iemand zijn diepere drijfveren onderzoekt als hij tolerant is: superioriteitsgevoel.
4p 8
Leg uit hoe tolerantie superioriteitsgevoel kan maskeren en verklaar tevens waarom er dan
geen sprake meer is van tolerantie.

Absolutisme is een goede voedingsbodem voor intolerantie. Het aanhangen van een
absolute overtuiging hoeft echter niet per se intolerantie te impliceren. De deugd van de
‘draagkracht’ kan daarbij een rol vervullen.
2p 9
Leg uit hoe de deugd van de draagkracht groeperingen met een absolute levensovertuiging
kan behoeden voor onverschilligheid én voor intolerantie.

Tolerantie is dus een gecompliceerd begrip dat een diepgaand onderzoek vraagt.
De 20e-eeuwse Franse filosoof Ricoeur heeft daar een begin mee gemaakt. Hij heeft niet
alleen nagedacht over wat tolerantie precies is en hoe je die het best kunt omschrijven, hij
heeft ook geprobeerd vast te stellen welk gedrag tolerant genoemd kan worden en welk
gedrag niet.
Hij gaat uit van een omschrijving van tolerantie die erop neerkomt dat je tolerant bent als je
afziet van ingrijpen door machtsuitoefening, hoewel dat in je vermogen ligt.
Zo probeert hij de reiktijdwijdte van het begrip tolerantie vast te stellen en ontwerpt hij een
‘tolerantiercurve’, met oplopende graden van tolerant gedrag.
Hij beschrijft die verschillende graden van oplopend tolerant gedrag als volgt.
In fase 1 waar de tolerantie minimaal is, zie ik wel af van mijn macht om te verhinderen,
maar niet van mijn neiging om te veroordelen.
In fase 2 groeit de tolerantie enigszins: ik maak nu een onderscheid tussen mijn gehechtheid
aan wat waarheid en de poging iets van de ander te begrijpen.
In fase 3 verdraag ik de ander, niet op grond van wat voor mij waarheid is, maar op basis
van het gelijke recht van ander om het leven te leiden dat hij/zij wil.
Fase 4 gaat nog een stap verder. Ik laat expliciet twijfel toe aan mijn eigen waarheid: ik
hoop weliswaar in waarheid te leven, maar bezitten kan ik haar niet.
In fase 5 is het levensmotto: ik keur alle levenswijzen goed, de verschillen tussen de levenswijzen
als ze maar geen schade toebrengen aan anderen.
3p 10
Is er in fase 5 volgens jou nog sprake van tolerantie?
Geef voor je standpunt een deugdethisch argument en leg daarbij uit wat je verstaat onder
tolerantie.

600025-1-320 5 Lees verder


### Pagina 6

Opgave 3 Deugd en sport
Er wordt wel gezegd dat sport en sportbeoefening deugdzaam gedrag bevorderen. Sport kan
je bijvoorbeeld een doel in het leven geven. Ook sport is in veel gevallen een sociale
bezigheid: je bent lid van een team of van een sportclub, je sport samen in de vrije tijd, of je
praat met anderen over sport. Daarnaast leggen nogal wat sporters er de nadruk op dat sport
als activiteit moreel opbouwend is: niet alleen zou sport je van passiviteit of negatief gedrag
afhouden, je leert er ook samenwerken, discipline, en incasseren.

tekst 5
Voormalig Olympisch zwemkampioene (1964, 2 medailles), politica en NOC*NSF
voorzitster Erica Terpstra sprak zich kort voor de Olympische Spelen van 2004 duidelijk uit
over de morele rol die sport volgens haar kan spelen.
Op de stelling ‘verbeter de wereld, begin op het sportveld’ zegt zij: ‘Ik geloof absoluut dat
dat kan. Sport en samenleven kunnen elkaar beïnvloeden. Als bij een wedstrijd Ajax-
Feyenoord het goede voorbeeld wordt gegeven op het veld en langs de lijn, dan werkt dat
door op de tribunes; daaraan ben ik overtuigd.
Verder denk ik dat sport de samenleving veel meer te bieden heeft dan we op het eerste
gezicht denken. (...) Integratie? Laat mensen samen sporten en het komt op een natuurlijke
manier voor elkaar. Eenzaamheid? Sporten doe je samen, het kan je uit je isolement halen.
Hangjongeren die overlast veroorzaken? Geef ze een uitdaging in de sport.’

naar: ‘Health magazine’, zomer 2004

Hoewel Erica Terpstra zelf topsportster was, legt zij hier de nadruk op het spelkarakter en
de sociale effecten van sportbeoefening, zoals zij in de laatste regels hierboven zegt in
verband met amateursport. Maar naast deze meer sociale aspecten is het ook kenmerkend
voor sport dat het een regelgebonden activiteit is, waarbij het er tegelijkertijd meestal om
gaat, te winnen.

3p 11
Leg uit of amateur-sportbeoefening een praxis is, of een poiesis.
Leg beide begrippen in je antwoord uit.

Voorwaarden voor het actief deelnemen aan een sport zijn bijvoorbeeld dat je je aan de
regels houdt, je de benodigde vaardigheden hebt eigen gemaakt, dat je daadwerkelijk wilt
winnen en je capaciteiten daartoe volledig inzet. Je kunt zeggen dat zo iemand zich in zijn
sport optimaal ontplooid en deugd als sporter.

4p 12
Is een sporter die zich in sportief opzicht optimaal ontploit hierdoor een deugdzaam mens
in de zin van de deugdethiek?
Geef in je antwoord een argument voor en een argument tegen, en maak een afweging.

De Fransman Pierre de Coubertin (1863-1937) was de grondlegger van de moderne
Olympische Spelen. De Coubertin meende in de ideologie van deze Spelen dat een attitude
te treffen die het hoogste menselijke ideaal vertegenwoordigde: een combinatie van strijden
om het hoogste en tegelijkertijd een gevoel van maat houden.
Hieronder volgen twee principes uit het handvest van het Internationaal Olympisch Comité
die bij het ideaal van De Coubertin aansluiten.

tekst 6
Olympisme is een levensfilosofie die bijdraagt aan de harmonie tussen de kwaliteiten van
het lichaam, de wil en de geest. Olympisme tracht een levenswijze te bevorderen die is
gebaseerd op plezier in het leveren van prestaties, de stimulering van de opvoedkundige
waarde van de sportbeoefening, en het respect voor fundamente

### Pagina 7

4p 13 [] Welke elementen van de Aristotelische deugdethiek herken je in het ideaal van De Coubertin?
Noem er twee en maak in beide gevallen het verband duidelijk tussen deugdethiek en dit Olympische ideaal.

In wedstrijdsporten is de wil om te winnen essentieel, anders ben je geen goede sporter. Als je toegeeft aan luiheid en je doet maar alsof, ben je niet van goede wil. Bovendien is de wil om te winnen meestal een natuurlijk verlangen van de sporter.
Ook in de ethiek van Immanuel Kant (1724-1804) speelt, naast de morele plicht, de wil een wezenlijke rol. Het verband tussen ratio en moraal bij Kant is echter wel anders dan het verband tussen verstand en moraal bij Aristoteles. Kant zegt bijvoorbeeld: “De plicht moet voorgeschreven hoe ik moet willen. Plicht in de ethiek van Kant is niet gebaseerd op het realiseren van specifieke verlangens.

3p 14 [] Is de wil om te winnen dezelfde als de morele wil in de zin van Kant?
Licht je antwoord toe.

De laatste tijd gaan er stemmen op voor het vrijgeven van dopinggebruik in de sport. Daar zijn tegenstanders van het vrijgeven fel op tegen met als belangrijkste argument het ‘fair play-argument’: het gebruik van doping is niet sportief.
Hier kun je echter tegenin brengen dat een sporter zich – binnen de regels van het spel – altijd al tot het uiterste inspant om te winnen: speciale trainingsmethoden, en aerodynamische sportkleding zijn zonder meer toegestaan.
Een tweede argument van de tegenstanders van het vrijgeven van doping is het ‘gezondheidsargument’: doping zou schade toebrengen aan het lichaam. Maar ook dit argument houdt geen stand, want het beoefenen van topsport brengt in het algemeen gezondheidsrisico’s met zich mee, die in het dagelijks leven onaanvaardbaar zouden zijn. Er is geen wet of regel die bepaalt, dat sporters tegen zichzelf beschermd zouden moeten worden en bijvoorbeeld managers, balletdansers of topdirigenten niet.
Over de vraag of doping binnen de sport moreel aanvaardbaar geacht moet worden, is dus het laatste woord nog niet gezegd. Laat staan of dit te verenigen is met een deugdelijk leven, naar: Tamboer en Steenbergen, Sportfilosofie, Leende, 2000

4p 15 [] Is het gebruik van doping in de sport volgens jou te rijmen met een deugdzaam leven?
Bespreek in je antwoord een principe uit de deugdethiek dat jij in dit verband speciaal van belang vindt.

Einde

600025-1-32o
7