# Eindexamen Filosofie VWO 2005 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2005/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO filosofie Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs 20 05 Tijdvak 1 Maandag 30 mei 9.00-12.00 uur Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 16 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegedeeld. 500018-1-280 Begin ### Pagina 2 Dit is een examenpagina (Opagen 1 Alledaagse deugden) van een geschiedenis- of filosofie-examen, waarschijnlijk op havo/vwo-niveau. De pagina bevat twee tekstfragmenten (tekst 1 en tekst 2) uit een artikel in het NRC Handelsblad van 1 november 2003, die dienen als bronmateriaal voor de vragen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. De tekst introduceert het concept 'deugdethiek' aan de hand van Primo Levi's ervaringen in een concentratiekamp en de bijdrage van socioloog Kees Schuijt. Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet aanwezig; de focus ligt op filosofische en sociologische concepten. Kernconcepten zijn deugdethiek, deugd, waarden en normen, Aristoteles' filosofie over de ziel, en de toepassing van deugden in het dagelijks leven. Van de student wordt gevraagd om deugdethiek te vergelijken met andere ethische benaderingen, de relatie tussen deugden, waarden en normen uit te leggen (Vraag 1), de basis van Aristoteles' deugdethiek in relatie tot de menselijke ziel en de driedeling daarvan te verklaren (Vraag 2), en manieren te identificeren om deugden in de praktijk te herkennen (Vraag 3). De vragen vereisen analyse, interpretatie en synthese van de gegeven teksten en voorkennis van filosofische concepten (m.n. Aristoteles). ### Pagina 3 Primo Levi betoogt dat deugdzame handelingen niet bij toeval in het dagelijkse leven voorkomen, maar juist deel uitmaken van een constante levenspraxis. tekst 3 Kortom, de verbetering van de onderlinge verstandhouding tussen mensen ligt niet besloten in de grote en meeslepende daden in de grote, oude deugden, maar in de dagelijkse oefening in kleine deugden. Iedereen die wil, kan er in alle omstandigheden direct mee beginnen. bron: NRC Handelsblad van 1 november 2003 Met de moderne deugden kan men dus meteen aan de slag. Dit leidt tot de vraag wat er binnen de deugdenthiiek nu eigenlijk met ‘praxis’ wordt bedoeld. Wat wordt er binnen de deugdenthiiek onder ‘praxis’ verstaan? Licht je antwoord toe met behulp van een voorbeeld. 2p 4 Uit de geschriften van Primo Levi over zijn ervaringen in het concentratiekamp leidt Schiijt in totaal dertien deugden af, die allemaal praktisch van aard en in het alledaagse leven toepasbaar zijn. Hieronder worden door Schiijt drie van de alledaagse deugden genoemd. ‘Allereerst is er de deugd: goed kijken en nauwkeurig observeren, bijvoorbeeld hoe de duitsers de taal verkraachten, waardoor ze hun onschuldige gevangenen vernederden en waardoor het zeventien medemensen minder remmingen ondervonden. De tweede deugd sluit hier nauw bij aan: zorgvuldig en precies taalgebruik, wanneer je iets moet zwijgen en wanneer je iets moet zeggen (dit is niet hetzelfde als politiek correct taalgebruik). Taal is wezenlijk voor iemands identiteit. Slordige en vuile taal bele- digt en maakt de weg vrij voor geweld. (...) Vervolgens noemt hij ‘dringen in het juiste perspectief zien’, kritisch en opnieuw naar zaken durven kijken, niet minimaliseren, niet moraliseren, niet majeuriseren, niet onder realistisch de werkelijkheid onder ogen zien. (naar NRC Handelsblad van 1 november 2003) Leg uit hoe de deugden ‘goed kijken en observeren’, ‘zorgvuldig en precies taalgebruik’ en ‘dringen in het juiste perspectief zien’ het aristotelische begrip phrònèsis (verstandigheid) veronderstellen. Geef in je antwoord aan wat ‘phrònèsis’ is en welke rol ‘phrònèsis’ speelt in de deugdenthiiek. 3p 5 De tijd waarin wij leven verschilt in veel opzichten van het Athene waarin Aristoteles leefde en zijn deugdenthiiek ontwikkelde. Daardoor komt de vraag op of een deugdenthiiek nog wel past in een tijd als de onze. tekst 4 Wat nu nog rest, is de vraag of de maatschappelijke condities gunstig of ongunstig zijn voor een deugdenbenadering. Wil tot uitblinken in Aristotelische deugden is in de moderne westerse samenlevingen allang verdrongen door een instrumentele doel-middel-rationaliteit, waarbij het doel alle middelen heiligt. In de belangrijke sociale instituties van economie, politiek en onderwijs is dit zelfs de heersende norm geworden. Een algemeen gevoel voor maat en grenzen lijkt totaal te ontbreken. In dit opzicht is er empirisch gezien weinig of geen plaats voor deugden, hoezeer veel mensen er ook in geloven of naar verlangen. De kleine, alledaagse deugden met hun praktische kanten hebben weliswaar betere kansen, maar zelfs deze, moreel en sociaal gezien, belangrijke gedragsoriëntaties worden namelijk culturele steun. Deug ### Pagina 4 Opgave 2 Rede en gevoel In de 19e eeuw is de mens opnieuw uitgevonden. Vóór die tijd is het Westerse denken voornamelijk uitgegaan van de rede als de meest specifieke en hoogste menselijke eigenschap. Sinds Rousseau echter ontstaan er opvattingen die juist de tekortkomingen van het redelijke deel van de mens benadrukken. De Romantiek van de 19e eeuw ontdekt en herwaardeert de passies en hartstochten. Gustave Flaubert, de schrijver van Madame Bovary, is één van de intellectuelen uit de 19e eeuw die zich niet kunnen vinden in gangbare opvattingen van moraal, waardigheid en rationaliteit. In de weinig bandbreedte van de systematische toepassing van wat redelijk werd geacht, miste hij bij zijn tijdgenoten oprechtheid en passie voor bijvoorbeeld het goede of de waarheid. Over het gros van hen schrijft Flaubert bijvoorbeeld: tekst 5 De middelmaat heeft de Regel lief; ik haat hem. Van de Regel en van alle beperkingen, genootschappen en kasten, van iedere hiërarchie, iedere indeling, iedere kudde heb ik een afschuw die mijn ziel vervult. bron: Haat is een deugd; een keuze uit Flaubert's correspondentie, Amsterdam, 1979 Als Flaubert gelijk heeft, en ‘middelmatigheid’ bestaat uit het toepassen van regels zonder al te veel na te denken, kun je je afvragen of het stelselmatig zoeken van het juiste midden niet ook hieronder valt. Iemand die dit vindt, zou kunnen zeggen dat de deugdethiek iets routinematigs heeft en de nodige passie ontbeert. 2p 7 [] Geef twee redenen waarom het deugdethisch zoeken van het juiste midden niet als routine kan worden ‘afgehandeld’. Flaubert verzet zich in dezelfde publicatie ook fel tegen kuddegeest en bypocrisie, en beroept zich op een fijner gevoel voor waarheid en schoonheid dat de alledaagse beleving zou overstijgen. Hij ziet daar de rede niet als het hoogste. “Het is vreemd, hoe hoger je in de schepping komt, hoe gevoeliger de zenuwen worden, dat wil zeggen hoe groter het vermogen om te lijden. Zou lijden en denken en hetzelfde zijn? Genialiteit is misschien wel in en niet meer dan een verfijnd soort pijn, dat wil zeggen, het vermogen om intenser binnendringen van het object in onze ziel?” Gustave Flaubert stelt hier hoge eisen aan een aantal menselijke vermogens. Het gaat hem niet alleen om het intellectuele vermogen, maar ook bijvoorbeeld om gevoel, bevlogenheid en gevoeligheid. Ook was hij intens betrokken bij verschijnselen van zijn tijd. Je kunt hem daarom een hartstochtelijk mens noemen. 4p 8 [] Bepaalde welke intellectuele deugden het niet zonder een gedreven, innerlijke bezigheid kunnen stellen. Leg daarbij uit welke intellectuele deugd een rol speelt bij het uitoefenen van karakterdeugden. De Chinese filosoof Mencius (372-289 voor Christus) zei: “gevoelens van goedkeuring en afkeuring zijn het begin van inzicht”. (Mencius, Boek II A.5.) Het lijkt hier alsof het oordeel uit het gevoel voortkomt, wat niet alleen een nauw verband tussen beide suggereert, maar waardoor ook het gevoel een belangrijke rol krijgt ten aanzien van het verstandelijk - oordelen. Hoewel ook bij Kant goedkeuring of afkeuring een belangrijke rol spelen met betrekking tot moraal, mogen deze volgens hem volstrekt niet op gevoelens gebaseerd zijn. Het goedkeuren of afkeuren van een handeling is, ### Pagina 5 Naar aanleiding van de Pruisische belegering van Parijs in 1870 schrijft Flaubert over zijn tijdgenoten: “Ik geloof dat er in Frankrijk geen triester mens dan ik te vinden is. (Alles hangt af van iemands gevoeligheid.) Ik sterf van verdriet, dat is de zuivere waarheid, en pogingen om mij te troosten irriteren me. Wat me pijn doet is 1) de wreedheid van de mensen; 2) de overtuiging dat we een stompzinnig tijdperk tegemoet gaan. De mensen zullen utilitaristisch worden, militaristisch, Amerikaans en katholiek, zeer katholiek! U zult het zien! De oorlog met de Pruisen betekent het einde en de vernietiging van de Franse Revolutie.” Flaubert noemt hier, naast een aantal andere ‘ismen’, het utilisme als een surrogaat-houvast voor mensen die de draad kwijt zijn. Het utilisme beroept zich juist op het gezond verstand en het belang van de gemeenschap. Dit zijn waarden die ook binnen de deugdethiek gelden. Maar er zijn ook verschillen. 2p 10 □ Noem twee punten van kritiek die een deugdethicus op het utilisme zou hebben. Flaubert hekelt de domheid van zijn medemensen. Hij ziet bij hen een neiging om zich vast te klampen aan het eerste het beste dat zich aandient en vindt dat het hen schort aan inzicht en oprechtheid. Met die kritische houding heeft hij niet veel vrienden gemaakt, maar toch moet eerlijkheid voor hem van grote waarde geweest zijn. Je kunt je afvragen of de mensheid sinds de tijd van Flaubert veranderd is. Je kunt in iedere tijd in een situatie terechtkomen waarbij een morele eigenschap als eerlijkheid een wezenlijke rol speelt. 4p 11 □ Beargumenteer aan de hand van een actuele situatie of persoonlijke ervaring of eerlijkheid in de zin van oprechtheid volgens jou inderdaad een deugd is. Geef hierbij duidelijk aan wat een deugd is. 500018-1-280 5 Lees verder ### Pagina 6 Opgave 3 Deugdenethiek en de natuur Huisdieren kunnen veel voor mensen betekenen. Zij houden ons niet alleen gezelschap, maar we praten tegen ze en soms hebben we de indruk dat ze ons begrijpen. Bij ziekte worden zij naar een arts gebracht en na hun dood wacht hen wellicht een plechtige begrafenis. In een boekje over het hondenras 'schnauzers' worden aan deze honden diverse karaktereigenschappen toegeschreven. tekst 6 De schnauzer is een taaie, volhardende, bezadigde maar temperamentvolle mensvriend. Hij houdt van alle mensen. Hij weet dat hij over een spierstelsel en een gehoor beschikt die hem, als het moet, door moeilijke momenten heen kunnen helpen. De schnauzer heeft een zelfbewust karakter. bron: Johan Gallant, Schnauzers Volgens tekst 6 kunnen schnauzers gezien worden als mensen-vrienden. Omgekeerd zeggen we van mensen die veel om dieren geven, dat het dieren-vrienden zijn. Als Aristoteles zich in zijn *Ethica* afvraagt wat vriendschap is, maakt hij een onderscheid in drie soorten vriendschap. 3p 12 ☐ Leg uit welke drie soorten vriendschap er volgens Aristoteles zijn. Aristoteles onderscheidt in zijn *Ethica* niet alleen verschillende soorten vriendschap, maar geeft ook criteria aan om tot een rangorde van vriendschappen te komen. Bij het bepalen van een rangorde tussen vriendschappen speelt volgens Aristoteles een drietal criteria een rol. 4p 13 ☐ Welke vriendschap zou volgens Aristoteles van een hogere orde kunnen zijn: die tussen mensen onderling of die tussen een mens en een hond? Behandel beide vriendschappen aan de hand van de drie criteria die Aristoteles geeft om tot een rangorde van vriendschappen te komen. In tekst 6 worden aan de schnauzer diverse positieve eigenschappen toegeschreven. Zo zou 2p 14 ☐ hij taai, volhardend, temperamentvol en moedig zijn. Een aantal mensen zouden deze deugden- karakterdeugden van de hond noemen. Ook Aristoteles spreekt in verband met zijn deugdenleer vaak over karakterdeugden. Leg uit waarom volgens Aristoteles aan honden geen karakterdeugden zouden mogen worden toegeschreven. Geef in je antwoord duidelijk aan wat Aristoteles onder karakterdeugden verstaat. Een oude controverse in de filosofie betreft de vraag of karaktereigenschappen van de mens worden bepaald door enerzijds zijn natuur of genetische afkomst of anderzijds door zijn cultuur en opvoeding. Nietzsche (1844-1900) bijvoorbeeld heeft zich intensief bezig gehouden met de relatie tussen natuur en cultuur en de zelfverwerkelijking van de moderne Europese mens. Daarbij formuleert hij een radicale visie op deugden. 3p 15 ☐ Vat Nietzsche de deugden van de mens op in termen van de natuur of in termen van de cultuur? Geef een argumentatie voor je antwoord en geef tevens aan in hoeverre ze zowel overeenkomt als verschilt met zelfverwerkelijking bij Aristoteles. Tegenwoordig is er door de snelle groei van kennis van het (menselijke) DNA veel aandacht voor de invloed van de genen op de menselijke natuur. In de toekomst zou gentechnologie ouders in staat kunnen stellen lichamelijke en karaktereigenschappen van een toekomstig kind te kiezen, zoals we nu nu kunnen eigen-schappen van bijvoorbeeld honden. Willen we een blond of een donker meisje, zonder aanleg voor erfelijke kwalen, met een hoge intelligentie en met een lichaam die haar voorbestemt om atlete ### Pagina 7 Puurl op grond van ontwikkelingen in de genetica zou het in de toekomst kunnen worden – nog afgezien van de vraag of het wenselijk of ook verantwoord zou zijn – dit soort wensen van ouders in te willigen. Aristoteles ziet deugdzaam leven als belangrijkste doel van het menselijk leven. Stel dat ouders in staat zijn bij hun kinderen door genetische manipulatie te kiezen voor een bepaald gewenst karakter. 2p 16 Zouden de gedachten van Aristoteles over deugdzaam leven als het doel van het menselijk leven dan bijgesteld moeten worden? Geef een argumentatie voor je antwoord. Einde 500018-1-28o 7