# Eindexamen Filosofie VWO 2004 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2004/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs filosofie (nieuwe stijl en oude stijl) Vragenboekje Tijdvak 1 Donderdag 27 mei 9.00 - 12.00 uur 20 04 Voor dit examen zijn maximaal 44 punten te behalen; het examen bestaat uit 15 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegedeeld. 400014-1-350 Begin ### Pagina 2 Opgave 1 De deugd en kledingvoorschriften Begin 2003 ontstond er in de media een discussie over het al of niet verbieden van het dragen van de gezichtssluiers (niqaab) door leerlingen op scholen. tekst 1 Het Regionaal Opleidingen Centrum (ROC) in Amsterdam mag de gezichtssluiers verbieden. Dat heeft de Commissie Gelijkbehandeling (CGB) vandaag besloten. Volgens de commissie handelt de school hiermee niet in strijd met de wet op de gelijke behandeling. Twee meisjes op het ROC vroegen de commissie twee weken geleden een spoedoordeel over het dragen van de gezichtsbedekkende sluier. Zij weigerden het kledingstuk buiten de klaslokalen af te doen. Het ROC had het dragen van de sluier begin dit jaar verboden. De meisjes bedekten hun gezicht omdat ze bij mannen geen lustgevoelens wilden opwekken. In de klas en tijdens tentamens deden ze de sluier wel af, maar elders in de school niet. De Commissie Gelijke Behandeling oordeelt echter dat het belang van open interactie tussen leerlingen onderling en tussen leerlingen en docenten zwaarwegender is dan het recht op een sluier. bron: NRC Handelsblad van 20 maart 2003 2p 1 □ Plato is de eerste filosoof die de kardinale deugden expliciet formuleert. Met welke kardinale deugd in de deugdethiek van Plato kan de rechtvaardiging die de meisjes geven in je antwoord duidelijk worden gebracht? Geef in je antwoord duidelijk aan wat een kardinale deugd is. Terwijl de meisjes een zekere ingetogenheid nastreven, vindt de schoolleiding het van belang dat de leerlingen openheid vertonen om te kunnen communiceren met elkaar. Beide houdingen kunnen wellicht deugdzaam genoemd worden. In de houding van de meisjes zou men kuisheid, maagdelijkheid, zelfbeheersing of bescheidenheid kunnen herkennen; de schoolleiding lijkt daarentegen open communicatie belangrijker te vinden en in deze houding kan men ervaring, inzicht, vooruitziendheid of oordeelsvermogen herkennen. Als we de zaak op deze wijze beschouwen, is zowel in de houding van de meisjes als in de houding van de schoolleiding een bepaalde deugdzaamheid te herkennen. Het lijkt zelfs dat er in bovenbeschreven situatie niet alleen een conflict is tussen partijen, maar tussen de deugdzaamheid van de meisjes enerzijds en de deugdzaamheid van de school anderzijds. Dit roept de vraag op of deugden zelf met elkaar in conflict kunnen zijn. 2p 2 □ Beredeneer of een dergelijke conflict tussen deugden binnen een deugdethische positie mogelijk is en laat zien wat de mogelijkheid of onmogelijkheid van een dergelijk conflict berust. In de deugdethiek worden in het algemeen drie soorten deugden onderscheiden. Aristoteles onderscheidde al intellectuele deugden van karakterdeugden. Daarna legt hij de optiek op de deugden van de wil: het goede moet niet alleen worden gekend, maar moet ook worden gewild. Thomas van Aquino kent bij dit willen een speciale rol toe aan de ‘theologale deugden’. 3p 3 □ Als de meisjes hun houding op religieuze of godsdienstige gronden baseren, is er dan sprake van een theologische deugd of de zin van Thomas? Geef in je antwoord duidelijk aan wat Thomas onder theologale deugd verstaat. Naar aanleiding van bovengenoemde kwestie over het al of niet verbieden van de gezichtssluiers, komt de vraag op of de benadering van de deugdethiek meer bijdraagt aan de verheldering of interpretatie van dit vraagstuk dan andere ethische benaderingen, zoals die van een gevolgenethiek en die van een plichtsethiek. Waarin verschilt een de ### Pagina 3 tekst 2 Willem Vonk, rector van het 760 leerlingen tellende Citycollege St. Franciscus in Rotterdam (havo/vwo), houdt niet zo van ongeschreven regels. "Als het om normen en waarden gaat, kun je het beste glashelder en bikkelhard zijn, ook wat kledingcodes betreft. Dat geldt in het bijzonder voor een school als de onze, met leerlingen van tientallen nationaliteiten en evenveel culturen," aldus Vonk. "We hebben dan ook duidelijke kledingregels in onze schoolgids staan. Hoofddoekjes worden al sinds 1990 niet getolereerd. Daar begon de kledingdiscussie mee. Aanvankelijk ging het er wat dat betreft heftig aan toe, maar nu wordt er allang niet meer over gesproken. Ouders moeten voor de schoolregels tekenen en als het ze niet zint, zoeken ze maar een andere school." In de loop der jaren is het lijstje van uiterlijkheden die op de Rotterdamse school als 'not done' gelden, gestadig uitgebreid. Vonk somt op: "Geen bomberjacks, geen kale koppen - tenzij dat het gevolg is van een ziekte, maar dat spreekt voor zich -, geen uitdagende kleding als naveltruitjes en topjes, geen oorlogsgetuigen of anderszins provocerende uitingen en geen jassen, petten, zonnebrillen en mobiele telefoons in de klas. Over sieraden en piercings laten we ons niet uit." bron: Ouder en school, maart 2003 Uit tekst 2 blijkt dat de school het van belang vindt de leerlingen bij te brengen hoe zij zich op school dienen te kleden; door hen erop te wijzen wat niet gepast is. Een argument om bepaalde kleding te dragen, kan zijn dat men wil uitdragen welk gedachtegoed men aanhangt en tot welke groep men behoort. Dit kan leiden tot confrontaties met andersdenkenden en is op sommige scholen aanleiding middel kledingsvoorschriften te komen zoals op de school in de tekst hierboven. Anderzijds kan men zeggen dat tonen wat men denkt en aangeven bij welk hoort, bijdraagt aan een duidelijkheid in de zin aan open interactie waarover in het begin van deze opgave werd gesproken. Ook kan men verdedigen dat er sprake is van solidariteit met de subcultuur waartoe men behoort. 3p 5□ Vindt je het opstellen van kledingvoorschriften - vanuit het perspectief van de deugdetbiek - te rechtvaardigen of vind je dat leerlingen hun gedachtegoed vrij moeten kunnen uitdragen in de kleding die ze (willen) dragen? Geef een beargumenteerde eigen mening en betrek argumenten voor beide standpunten in je argumentatie. 400014-1-35o 3 Lees verder ### Pagina 4 Opgave 2 Over de ondeugd De deugdethiek stelt de deugden tegenover de ondeugden. De deugden worden gepropagereerd, de ondeugd aan de kaak gesteld. Het kan echter ook anders. Markies de Sade, (1740-1814), naamgever van het sadisme, schreef boeken als Juliette of de voorspoed van de ondeugd, en Justine of de tegenspoed der deugdzaamheid. Daarin wordt de deugd allesbehalve naar de mond gepraat. In het begin van dit tweede boek wordt Justine als volgt toegesproken. tekst 3 Uw leeftijd toch uw manieren maken u geschikt voor een betrekking zoals u die zoekt. U zou er beter aan doen te proberen de mannen te behagen en uw best te doen iemand te vinden die er in toestemt de zorg voor u op zich te nemen. Die deugdzaamheid waarmee u zo koketteert dient nergens toe in de wereld. Hoe vaak u ook voor zijn altaren zult knielen, zijn ijdele wierook zal u niet te eten geven. ... Als er iets is dat de mannen minder uitstelt, iets waarom zij zich minder druk maken, iets dat zij volkomen verachten, dan is het wel de deugdzaamheid van uw sekse; met enz. Als er iets aarde, mijn kind, alleen maar ontzag voor dingen die geld opbrengen of genot geven. In een woord, als mensen van ons slag iets weggegeven is het alleen om er iets voor terug te krijgen. bron: Markies de Sade, Justine, blz. 25/26 3p 6 [ ] Maak naar aanleiding van tekst 3 duidelijk dat de ethiek als filosofische discipline niet los gezien kan worden van andere filosofische disciplines. Geef naar aanleiding van deze tekst twee voorbeelden van dergelijke disciplines. Door de deugdethiek wordt een deugdzame levenswandel voorgesteld als een manier om geluk te realiseren. Volgens de Sade is de deugd echter helemaal geen optomaat tot het geluk. In zijn wereld speelt de moraal überhaupt geen hoofdrol. Aan het eind wordt er nog niet nooit straf; aan het eind kun je alleen de winst- en verliesrekening opmaken. Het blijft in Justine niet bij woorden. Een drievoudige roofmoord wordt op de volgende manier gerechtvaardigd: tekst 4 De beëindiging van het bestaan van elk der opgesoffer de wezens heeft niets met ons te maken. Het staat vast dat het ons geen zier kan schelen of die lieden nu in leven zijn of in hun graf; als we er dus in een van die gevallen belang bij hebben, hoe gering ook, moeten we het zonder de geringste weerzin bij voorkeur aanwenden in ons eigen belang; want we moeten een volmaakt onverschillig situatie als we verstandig zijn en de zaak in handen hebben, onmiddellijk zo gebruiken dat we er profijt van hebben, zonder rekening te houden met alles wat de tegenstand verhouding tussen wat ons verhouding tussen wat ons we in ons lichaam, het anders bereikt ons alleen langs morele wegen, en morele gevoelens zijn bedrieglijk; alleen de lichamelijke indrukken zijn waarachtig. bron: Markies de Sade, Justine, blz. 50/51 4p 7 [ ] Noem een overeenkomst en een verschil tussen wat bepleit wordt in Justine en wat bepleit wordt in het utilisme. Licht je antwoord toe. 400014-1-350 4 Lees verder ### Pagina 5 tekst 5 Alle mensen kwamen op de wereld, begerig, wreed en heerszuchtig: iederen wilde alles hebben en niets afstaan, men vocht voortdurend om zijn rechten te handhaven of zijn eenzucht te bevredigen; men kwam er een wetgever die zei: houdt op met dat vechten; als iedereen iets van zijn wensen laat varen, zal de rust weerkeeren. bron: Markies de Sade, Justine, blz. 54 Hier wordt als het ware een overeenkomst voorgesteld met als uitgangspunt: voor wat hoort wat. Als men bereid is zich in te tomen en sommige van zijn wensen in te slikken, mag men in ruil daarvoor veiligheid en rust van de wetgever verwachten. Degene die in Justine aan het woord is, heeft daar echter niets mee op. Volgens hem is alles beter dan zich neerleggen bij een dergelijke regeling. tekst 6 Een waarlijk verstandig mens is hij die een onverzoenlijke strijd aanbindt met die overeenkomst, zelfs als dat een terugkeer zou betekenen naar die toestand van oorlog; een waarlijk verstandig mens is hij die deze overeenkomst zo dikwijls mogelijk schendt; wel wetend dat wat hij van die overtredingen zal overhouden altijd nog meer is dan wat hij verliezen zou als hij de zwakste was. bron: Markies de Sade, Justine, blz. 54/55 De boeken van De Sade verzamelen van de figuren die zeer ver gaan in hun pogingen hun wensen ingewilligd te krijgen. Verdedigd wordt bovendien dat het daarbij om natuurlijke verlangens gaat. Ook in de deugdethiek krijgt het natuurlijke verlangen een plaats. De deugdethiek ziet zichzelf in het verlengde liggen van ons natuurlijke verlangen. Voor De Sade heeft deugdzaamheid niets natuurlijks. Het is een keurslijf waarvan men zich het liefst zo snel en zo volledig mogelijk bevrijdt. 2p 8 Noem twee verschillen tussen enerzijds de deugdethische interpretatie van het natuurlijke verlangen en anderzijds de door De Sade geschetste interpretatie van het natuurlijke verlangen van de mens. Elders in Justine wordt de vraag opgeworpen wat menselijke volmaaktheid inhoudt. tekst 7 Wie is dan het volmaaktst? – het wezen dat het meest op haar (de natuur) lijkt... zal dus noodgedwongen diegene zijn, wiens uiterst werkzame onrust veel misdaden zal veroorzaken ... terwijl de werkeloos en onverschillig toeziende mens, dat wil zeggen, de deugdzame, zonder twijfel het minst volmaakt moet zijn, omdat hij alleen maar geneigd is tot apathie, tot rust. Als zijn neigingen de overhand zouden krijgen zou alles onmiddellijk teruggeworpen worden in de chaos. Het evenwicht moet gehandhaafd blijven; dat kan uitsluitend door misdaden. bron: Markies de Sade, Justine, blz. 84 In bovenstaande teksten komt het probleem van het kwaad naar voren. Het christelijke denken over het kwaad betekende een breuk met het klassieke, op Aristoteles gebaseerde denken. Volgens sommigen hebben wij onze onschuld aangaande het kwaad verloren. Leg uit waarom dit verlies van onschuld aandoende kan worden verklaard als we gebruik maken van een element dat Augustinus in het denken over het kwaad heeft geïntroduceerd. Geef in je antwoord aan welk element hier bedoeld wordt. 2p 10 Ben je het eens met de visie van Aristoteles dat het plegen van misdaden geen aspect van zelfverwerkelijking kan zijn? Beargumenteer ### Pagina 6 Opgave 3 Karaktervorming De twee tekstfragmenten in deze opgave worden toegeschreven aan de Perzische filosoof Abu Ibn Sina (980-1037). In het westen bekend is geworden als Avicenna. In zijn werk geeft hij een aantal adviezen over het opvoeden van een zoon. Deze raadgevingen zijn waarschijnlijk gericht tot een hooggeplaatst persoon. tekst 8 Zodra de jongen wordt weggehaald bij de zoogster moet met zijn opvoeding en met de training van zijn karakter begonnen worden, voordat lage karaktereigenschappen bij hem privat in het plot van zijn karakter door schaamteloze gewoonten overvallen wordt, als de jongen immers verrast wordt door slechte eigenschappen en als schadelijke dispozities hem overrompelen en dan is hij nog niet in staat die te overwinnen omdat hij nog geen onderscheid kan maken (tussen goed en kwaad) en nog geen doel heeft. Ten gunste van de jongen moeten lelijke karaktertrekken gekeerd en foute gewoonten afgewend worden door afwisselend plezier met hem te maken of zijn angst op te wekken, intiem met hem te zijn of hem af te zonderen, hem te negeren of hem aandacht te schenken, hem te prijzen of hem te berispen.... bron: fragment ontleend aan Avicenna, 'Over het beheer van huis en haard', Amsterdam 1992. 3p 11 □ De aanbevelingen die Avicenna hier geeft, zijn erop gericht om bij de jongen eigenschappen te ontwikkelen die een goed leven mogelijk maken. Ook Aristoteles geeft in zijn Ethica Nicomacheia een beschrijving van belangrijke elementen voor het bereiken van een duurzaam gelukkig leven. Als we de twee teksten vergelijken, is het eerste wat opvalt, dat Aristoteles het net als Avicenna hier, alleen over het opvoeden van jongens heeft. Maar er zijn welke andere elementen in deze tekst komen overeen met de deugdelhische benadering van Aristoteles? Noem er drie. Je kunt aannemen dat de pedagoog in tekst 8 het goede met de jongen voor heeft, en hem dus welgezind is. Misschien zou je hem daarom zelfs een vriend kunnen noemen. Aristoteles noemt drie belangrijke kenmerken van vriendschap. Daarnaast onderscheidt hij drie soorten vriendschap: die welke gebaseerd is op nut, die welke gebaseerd is op (samen) genieten, en tenslotte de goede vriendschap, die bestaat in het licht van de deugd. Voldoet de relatie tussen de jongen en zijn opvoeder aan de kenmerken van een goede vriendschap die Aristoteles beschrijft? Betrek de drie kenmerken van 'vriendschap' in je antwoord. 4p 12 □ tekst 9 Als het spraakvermogen van de jongen toeneemt en zijn taalgebruik ook, wordt hij klaar is voor instructie en onthoudt wat hij hoort, dan moet men beginnen hem de Koran te onderrichten, de vormen van de letters van het alfabet aan te leren en de bijzonderheden van het geloof te onderwijzen. (...) De jongen moet beginnen met de poëzie waarin verteld wordt over de voortreffelijkheid van de zede, over lofprijzingen van de wetenschaap, over de afwijzing van onwetendheid en over de afkeuring van zwakheid van geest, en de poëzie waarin de nadruk wordt gelegd op de vroomheid van de voorvaderen, op de toegestane handwijzen, op de gastvrijheid en andere edele eigenschappen. bron: fragment ontleend aan Avicenna, 'Over het beheer van huis en haard', Amsterdam 1992. 40001 ### Pagina 7 In tekst 9 speelt het verstand een belangrijke rol in de opvoeding. Volgens Avicenna moet voor het vervolg van de morele opvoeding het begripsvermogen van het kind namelijk voldoende ontwikkeld zijn. Maar het verstand speelt hier niet dezelfde rol bij het ontwikkelen van een deugdzaam karakter als bij Aristoteles. Hoewel ook in Aristoteles’ opvatting het verstand onontbeerlijk is voor het verwerven en volhouden van de karakterdeugden. Er zijn, uitgaande van de theorie van Aristoteles, argumenten te geven waarom de rol van het verstand hierbij zo groot moet zijn. Waarom speelt het verstand bij Aristoteles een onontbeerlijke rol bij de ontwikkeling van een voortreffelijke karakterhouding? Berèdeneer dit en verwerk Aristoteles’ definitie van deugd in je antwoord. Bij Immanuel Kant speelt de rede een belangrijke rol in verband met ethiek, en ook bij hem vormt het zelfstandig en in vrijheid maken van keuzen een essentieel aspect van ethiek. Toch zijn er verschillen met de deugdenethiek, ook al neemt ook daar de motivatie om het goede te doen – bij Kant de 'goede wil' genoemd – een belangrijke plaats in. Maar anders dan bij Aristoteles kunnen bij Kant emoties, verlangens of geluk geen doorslaggevende rol spelen bij het tot stand komen van een deugdzame houding. Leg uit waarom men volgens Kant alleen met behulp van de rede tot werkelijk morele keuzen kan komen, en waarom in de ethiek van Kant emoties of verlangens bij het moreel handelen geen doorslaggevende rol spelen. Tegenwoordig wordt vaak geklaagd dat de hedendaagse hedonistische mens teveel op zichzelf gericht is, zich door momentane verlangens laat leiden, en zijn verstand voornamelijk gebruikt om te ‘berekenen’ wat het meest in zijn eigen belang is. Je kunt je afvragen of en hoe een deugdetische levenspraxis in onze tijd mogelijk is, en misschien vooral: hoe wij daartoe te motiveren zouden zijn. Uitgaande van de kennelijke invloed van met name commerciële reclame, kun je Considereren dat we van nature ‘geneigd’ zijn om voorbeelden te willen volgen, en daarbij gevoelig zijn voor suggestie. Maar voor het willen volgen van het ‘goede’ voorbeeld - denk daarbij bijvoorbeeld aan Nelson Mandela - is misschien meer nodig. Kan volgens jou op een deugdetische manier bereikt worden dat mensen zich het hedendaags hedonistische ideaal van een goed leven verwisselen voor een deugdetische praxis? Einde 400014-1-350 7