# Eindexamen Filosofie VWO 2003 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2003/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Filosofie (nieuwe stijl)
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 03
Tijdvak 2
Vrijdag 20 juni
10.00 - 13.00 uur

Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te
behalen; het examen bestaat uit 12 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd
en je antwoordt met meer dan één zin, dan
wordt alleen de eerste zin in de beoordeling
meegeteld.

300035 33
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 De empirische werkelijkheid

tekst 1
Na de Eerste Wereldoorlog keek de denker Rudolf Carnap in Wenen uit het raam en zag een
geïnterseerde wereld. De mensen teisterden de wereld en teisterden elkaar om dan, zelf
bezig, door religieuze ruzies en andere wereldse ellende, de menselijke geest te bevrijden
door middel van wiskundige en logische correcties, maar wat hij ook zag was dat de mensen
in dit geheel niet in staat zouden zijn om hun ideeën over de wereld te ordenen door
wijzigingen in het menselijk taalgebruik. Hij werd door deze wereldse taferelen zozeer
gegenereerd, dat hij besloot om er de menselijke geest van te bevrijden, dan zou de mens
er nog steeds niet in slagen om haar, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan, dan

### Pagina 3

Opave 2 De ontdekking van de vitamine

tekst 2
In de eerste tien jaar van de twintigste eeuw worstelde de Engelse biochemicus
F.G. Hopkins (1881–1947) met een onderzoeksprobleem. Men was erachter gekomen dat
koolhydraten, vetten, eiwitten, zouten en water de voornaamste voedingsmiddelen zijn die
dieren nodig hebben. Maar wanneer onderzoekers deze stoffen zuiverden, in hun natuurlijke
verhoudingen mengden en er dan muizen mee voerden, groeiden de dieren niet. Pas toen
kleine hoeveelheden melk aan het dagelijks eten werden toegevoegd, floreerden de dieren.
Hopkins vond vijf mogelijke verklaringen voor deze feiten, zoals bijvoorbeeld dat melk een
anti-gif was tegen giftige stoffen in de voeding, die hier mogelijk bij het produceren van de
kunstmatige voeding in terecht gekomen waren. De vijf hypothetische verklaringen moesten
één voor één nauwkeurig onderzocht en getoetst worden. Hopkins voerde een groot aantal
nieuwe proeven uit en kon uiteindelijk op grond daarvan één van de vijf hypothesen als
juiste verklaring: de melk bevatte extra 'voedingsfactoren' (vitaminen, in het moderne
spraakgebruik) die het lichaam hielpen om de andere geabsorbeerde voedingsstoffen nuttig
te gebruiken.
In 1912 bracht Hopkins verslag uit over deze reeks van goed opgezette en zorgvuldig
gecontroleerde proeven, die voldoende informatie gaven om een keuze te maken uit de vijf
mogelijkheden en andere wetenschappers in staat te stellen ze te reproduceren. Hijzelf gaf
de voorkeur aan de verklaring met de 'voedingsfactoren', maar probeerde deze verklaring te
weerleggen door bewijsmateriaal voor de alternatieven te vinden.
bron: 'Wetenschap en samenleving', B. Dixon, Maastricht/Brussel, 1991, pag. 69

4p 5 □ Je kunt twee manieren van redeneren onderscheiden, die deductie en inductie worden
genoemd.
Hopkins stelde op grond van waarnemingen vijf hypothesen op om te verklaren waarom
kleine beetjes melk zo belangrijk waren in het menu van muizen, terwijl eerder werd
aangenomen dat ze buiten de melk in hun dieet al genoeg zouden moeten binnenkrijgen aan
bouwstoffen.
Na een nieuwe serie proeven kwam hij tot de conclusie dat één van zijn vijf hypothesen de
juiste verklaring weergaf.
Leg uit wat inductie en deductie inhouden.

4p 6 □ Ondanks de grote zorgvuldigheid waarmee over het algemeen in de wetenschap geredeneerd
wordt, zijn veel wetenschapsfilosofen van mening dat honderd procent zekerheid over de
juistheid van een verklaring nooit te bereiken is. Zo zou volgens Hempel nooit met
zekerheid vast te stellen zijn dat onder de vijf door Hopkins gevonden verklaringen één of
meer van de juiste zou zijn. Met name bij de betrouwbaarheid van inductie zijn kanttekeningen
te plaatsen.
Leg aan de hand van Tempels bezwaren tegen inductie uit dat Hopkins er toch niet honderd
procent zeker van kon zijn dat één van zijn verklaringen inderdaad de juiste was. Geef
hiervoor twee redenen.

Hopkins gaf naar aanleiding van zijn onderzoekingen vijf hypothetische verklaringen weer,
ook toen hij zelf al een voorkeur voor één van de verklaringen had. Daarbij gaf hij, door de
nauwkeurige beschrijving van zijn proeven, niet alleen andere wetenschappers de
gelegenheid om hem te controleren, maar bovendien probeerde hij zelf de verklaring die
zijn voorkeur had te weerleggen.
Het lijkt tegenstrijdig dat een wetenschapper juist die verklaring van een verschijnsel die
hem het waarschijnlijkst lijkt, probeert te weer

### Pagina 4

tekst 3
'Wat niet goed is, is niet geschreven'.
Onder deze titel verscheen een recensie van de wetenschappelijke editie van Gerrit
Achterbergs poëzie. Deze wetenschappelijke editie wordt in de recensie ook wel de
historisch-kritische editie genoemd.
De editie bevat een overzicht van het werk en zijn ontstaansgeschiedenis, zo zijn vijftig
jeugdverzen in opgenomen naast een aantal gedichten die niet eerder werden gebundeld.
Verder zijn brieven opgenomen waarin Achterberg van vroege gedichten melding maakt,
fragmenten van gedichten en gedichten met open varianten.
In de recensie wordt de vraag opgeworpen waar dit eigenlijk allemaal goed voor is: „saaie,
door de wetenschappelijke weergave bovendien moeilijk te wegen varianten en een
eindeloze opsomming van welke gedichten Achterberg naar welk tijdschrift stuurde en
welke daarin ook daadwerkelijk verschenen, welke niet en waar hij die dan weer
toestuurde”.
Een antwoord wordt in de recensie zelf gegeven: de zin van een historisch-kritische editie is
dat deze laat zien hoe de tekst zich historisch ontwikkeld heeft, vanaf de eerste
overgeleverde versie tot en met de laatste door de auteur geautoriseerde. Het woord
'kritisch' slaat op de inspanning die van de editeur verlangd worden, die moet afwegen
wat echte varianten zijn en wat niet. Een historisch-kritische editie is een
materiaalverzameling waarmee onderzoekers aan de slag kunnen, niet meer en niet minder.
bron: NRC Handelsblad van 23 juni 2000

Eind negentiende eeuw werd in Duitsland de vraag opgeroepen via welke methode
wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd diende te worden. Dilthey behoorde tot
diegenen
die vonden dat er principieel onderscheid moest worden gemaakt tussen de
natuurwetenschappen aan de ene kant en de geesteswetenschappen aan de andere kant.
4p 8□ Geef twee argumenten die door Dilthey werden gehanteerd bij het ondersteunen van deze
stelling.

Het is de taak van de eindredacteur uit te maken wat wel en wat niet in een kritische editie
wordt opgenomen. Met dit door hem in de kritische editie geleverde materiaal kunnen
vervolgens andere onderzoeken aan de slag.
Sommige wetenschapsfilosofen hebben de stelling verdedigd dat (wetenschappelijk)
onderzoek in het ideale geval begint met de onvoorgenomen weergave van alle gegevens.
4p 9□ Noem twee kritiekpunten van Hempel op deze stelling en illustreer je antwoord aan de hand
van tekst 3.

Het historisch belang van een oud document of een oud boek kan vereisen dat het
natuurwetenschappelijk wordt onderzocht. Daarmee wordt het boek toegankelijk voor
natuurwetenschappelijk waarnemen en kennis.
Maar het handschrift kan niet op een geesteswetenschappelijke wijze worden onderzocht.
4p 10□ Wat is het verschil tussen de natuurwetenschappelijke methode van onderzoek en de
geesteswetenschappelijke methode anderzijds bij het onderzoeken van een oud boek?

De recensie, genoemd in tekst 3, verwijst ook naar reacties van tijdgenoten op de eerste
gedichten van Achterberg. Over sommige, erotisch expliciete, gedichten was niet iedereen
even enthousiast.
Het is denkbaar dat ook onderzoekers al naar gelang hun achtergrond bij hun onderzoek
naar de gedichten van Achterberg beïnvloed of bevooroordeeld zouden kunnen worden.
Dilthey wijst erop dat persoonlijke betrokkenheid niet alleen onvermijdelijk is, maar zelfs
wenselijk.
3p 11□ Welke rol speelt de persoonlijke betrokkenheid van de onderzoeker volgens Dilthey bij
geesteswetenschappelijk onderzoek?

300035

### Pagina 5

In deze opgave kwamen tot nu toe twee wetenschapsopvattingen aan bod, de meer
positivistische en de geesteswetenschappelijke. Daarnaast bestaan andere opvattingen.
De positie van Wittgenstein wordt door Buskes omschreven als wezenlijk verschillend van
die van de logisch positivisten. Toch kwam Wittgenstein niet in het kamp van de
geesteswetenschappers terecht.
3p 12 □ Maak duidelijk dat Wittgenstein zich zowel onderscheidde van de positivisten als van de
geesteswetenschappers. Noem in beide gevallen één overeenkomst en één verschil.

Einde

300035 33 5