# Eindexamen Filosofie VWO 2002 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2002/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 2

### Vraag 5 – Opgave 2

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 2

### Vraag 8 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 2

### Vraag 10 – Opgave 2

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Filosofie (nieuwe stijl)
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
2002
Tijdvak 2
Vrijdag 21 juni
10.00-13.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te
behalen; het examen bestaat uit 12 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
200029 39
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 De empirische werkelijkheid
tekst 1
Na de Eerste Wereldoorlog keek de denker Rudolf Carnap in Wenen uit het raam en zag een
geteisterde wereld. De mensen telkens de wereld en teisteren elkaar om omdat ze geteisterd
worden door totalitaire waanzin ter linker- en ter rechterzijde, door religieuze rimram en door
wijsgerige wartaal. Pas wanneer dit allemaal is verdwenen, wanneer de mensen hun
hoofden op orde hebben, kan het beter gaan. Alleen de wetenschap is in staat enig
tegenwicht te bieden aan deze gigantische krachten: onbevangen onderzoek dat leidt tot
theorieën die we aanvaarden of verwerpen op basis van wat we met onze eigen ogen zien.
Dit is het grondinzicht van het logisch positivisme, een radicale visie op mens en wereld die
zich geheel baseert op de wetenschap en de logica. Carnap wilde de traditionele metafysica
ontmaskeren en begraven. Met gelijkgezinde kernuïten, waaronder Moritz Schlick,
Otto Neurath en Friedrich Waismann, richtte Carnap in de jaren ‘20 de Weense Kring op,
met als doel de uitwerking en verkondiging van het Logisch Posisitivisme. Het zou een van de
invloedrijkste bewegingen van de 20e-eeuwse filosofie worden en leiden tot de vestiging
van de wetenschapsfilosofie als nieuwe academische discipline.
bron: F.A. Muller in NRC Handelsblad van 24 december 1999
Volgens de ‘logisch positivisten’ van de Weense Kring vormt de empirie het solide
fundament voor de wetenschappen. Zinvolle wetenschappelijke uitspraken moeten via
observatie-uitspraken tot onmiddellijke zintuiglijke indrukken herleid kunnen worden,
zoals rond, ruw, rood. Deze zintuiglijke indrukken zijn immers onherroepelijk zeker.
Dit leidde tot een tweetal demarcatiecriteria: het verificatieprincipe en het
confirmatieprincipe.
4p 1 $\Box$ Wat houden het verificatie- en het confirmatieprincipe in? Leg hierbij uit in welk
opzicht confirmatie minder strikt is dan verificatie.
Hoewel de logisch positivisten schoon schip wilden maken in de filosofie, hebben hun
ideeën wel degelijk raakpunten met de traditionele wijsbegeerte. Zo namen zij stelling
tegen de Kantiiaanse traditie, onder andere door het synthetisch a priori ongeldig te
verklaren en grepen hiermee in feite terug op Hume.
4p 2 $\Box$ Leg uit dat het synthetisch a priori van Kant niet verifieerbaar is volgens de logisch
positivisten en dat zij hiermee aansluiten bij de opvatting van Hume.
Logisch positivisten huldigen de opvatting dat uitspraken, theorieën en hypothesen
waarvan de waarheidswaarde niet empirisch achterhaald kan worden tot het domein van
de pseudo-wetenschap behoren. Geprikkeld door de kwestie van het onderscheid tussen
wetenschap en pseudo-wetenschap kwam de wetenschapsfilosoof Popper met een andere
oplossing dan verificatie.
4p 3 $\Box$ Leg uit welke kentheoretische kritiek Popper op de Weense Kring heeft en welk
demarcatiecriterium hij heeft voorgesteld.
Ook Poppers strenge scheiding tussen wetenschap en pseudo-wetenschap is aan kritiek
onderhevig. In zijn bespreking over het keurmerk van wetenschap blijkt volgens Buskes
uit drie kritiekpunten dat ook Poppers demarcatiecriterium niet zonder problemen is.
5p 4 $\Box$ Welke drie punten van kritiek op Popper worden door Buskes genoemd? Leg daarbij uit
welk van deze kritiekpunten ter verdediging van het Logisch Pos

### Pagina 3

Opave 2 De ontdekking van de vitamine

tekst 2
In de eerste tien jaar van de twintigste eeuw worstelde de Engelse biochemicus
F. G. Hopkins (1881-1947) met een onderzoeksprobleem. Men was erachter gekomen dat
koolhydraten, vetten, eiwitten, zouten en water de voornaamste voedingsmiddelen zijn die
dieren nodig hebben. Maar wanneer onderzoekers deze stoffen zuiverden, in hun natuurlijke
verhoudingen mengden en er dan<bos>en mee voerden, groeiden de dieren niet. Pas toen
er extra bevochtigen melk aan het dagelijks eten werden toegevoegd, floreerden de muizen.
Hopkins vond vijf mogelijke verklaringen voor deze feiten, zoals bijvoorbeeld dat melk een
anti-gif was tegen giftige stoffen in de voeding, die hier mogelijk bij het produceren van de
kunstmatige voeding in terecht gekomen waren. De vijf hypothetische verklaringen moesten
één voor één nauwkeurig onderzocht en getoetst worden. Hopkins voerde een groot aantal
nieuwe proeven uit en moest uiteindelijk op grond daarvan één van de vijf hypothesen als
juiste
verklaring (de melk bevatte extra 'voedingsfactoren' (vitaminen, in het moderne spraakgebruik))
die het lichaam hielpen om de andere geabsorbeerde voedingsstoffen nuttig te gebruiken.
In 1912 bracht Hopkins verslag uit over deze reeks van goed opgezette en zorgvuldig
gecontroleerde proeven. Die voldeden informatie gaven om een keuze te maken uit de vijf
mogelijkheden en andere wetenschappers in staat te stellen ze te reproduceren. Hij gaf
vooraf aan de verklaring met de voedingsfactoren', maar probeerde deze verklaring te
weerleggen door bewijsmateriaal voor de alternatieven te vinden.
bron: 'Wetenschap en samenleving', B. Dixon, Maastricht/Brussel, 1991, pag. 69

Je kunt twee manieren van redeneren onderscheiden, die de deductie en inductie worden
genoemd.
Hopkins stelde op grond van waarnemingen vijf hypothesen op om te verklaren waarom
kleine beetjes melk zo belangrijk waren in het menu van muizen, terwijl eerder werd
aangenomen dat ze buiten die melk in hun dieet al genoeg zouden moeten binnenkrijgen
aan bouwstoffen.
Na een nieuwe serie proeven kwam hij tot de conclusie dat één van zijn vijf hypothesen
de juiste verklaring weerleggen dat geen van zijn vijf hypothesen
was.
5
4p
Ondanks de grote zorgvuldigheid waarmee over het algemeen in de wetenschap
geredeneerd wordt, zijn veel wetenschapsfilosofen van mening dat honderd procent
zekerheid over de juistheid van een verklaring nooit te bereiken is. Zo zou volgens
Hempel nooit met zekerheid te stellen zijn dat onder de vijf door Hopkins gevonden
verklaringen één of meer de juiste zou zijn. Met name bij de betrouwbaarheid van
inductie zijn kanttekeningen te plaatsen.
6
4p
Leg aan de hand van Hempels bezwaren tegen inductie uit dat Hopkins er toch niet
honderd procent zeker van kon zijn dat één van zijn verklaringen inderdaad de juiste was.
Geef hiervoor twee redenen.

200029 39 Lees verder

### Pagina 4

Hopkins gaf naar aanleiding van zijn onderzoekingen vijf hypothetische verklaringen weer, ook toen hij zelf al een voorkeur voor één van de verklaringen had. Daarbij gaf hij, door de nauwkeurige beschrijving van zijn proeven, niet alleen andere wetenschappers de gelegenheid om hem te controleren, maar bovendien probeerde hij zelf de verklaring die zijn voorkeur had te weerleggen.
Het lijkt tegenstrijdig dat een wetenschapper juist die verklaring van een verschijnsel die hem het waarschijnlijkst lijkt, probeert te weerleggen. Zelfs als het zo is, zoals Popper meent, dat we ook in de wetenschap nooit de 'de' waarheid kunnen bereiken, dan nog is het de bedoeling deze steeds dichter te naderen. Het doel van wetenschap is niet het omverwerpen daarvan.
7 Waarom is het volgens Popper belangrijk dat men serieus poogt de eigen theorie te falsifiëren bij het zoeken naar waarheid?
3p

Opgave 3 Literatuur

tekst 3
'Wat niet goed is, is niet geschreven'.
Onder deze titel verscheen een recensie van de wetenschappelijke editie van Gerrit Achterbergs poëzie. Deze wetenschappelijke editie wordt in de recensie ook wel de historisch-kritische editie genoemd.
De editie bevat een overzicht van het werk en zijn ontstaansgeschiedenis. Zo zijn er vijftig jeugdverzen in opgenomen waaraan Achterberg van vroege gedichten melding maakt, fragmenten van gedichten en gedichten met open varianten.
Verder zijn brieven opgenomen waarin Achterberg van vroege gedichten melding maakt, fragmenten van gedichten en gedichten met open varianten.
In de recensie wordt de vraag opgeworpen waar dit eigenlijk allemaal goed voor is: ,,saaie, door de wetenschappelijke weergave bovendien moeilijk te wegen varianten en een daarin ook daadwerkelijk verschenen, welke achterberg naar welk tijdschrift stuure en welke zijn en wat niet. Een historisch-kritische editie is een materiaalverzameling waarmee onderzoekers aan de slag kunnen, niet meer en niet minder.
bron: NRC-Handelsblad van 23 juni 2000

Eind negentiende eeuw werd in Duitsland de vraag opgeroepen via welke methode wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd diende te worden. Dilthey bebloede dat er principieel onderscheid moest worden gemaakt tussen de ene kant en de geesteswetenschappen aan de andere kant. Geef twee argumenten die door Dilthey werden gehanteerd bij het ondersteunen van deze stelling.
4p
8

Het is de taak van de eindredacteur uit te maken wat wel en wat niet in een kritische editie wordt opgenomen. Met dit door hem in de kritische editie geleverde materiaal kunnen vervolgens andere onderzoekers aan de slag. Sommige wetenschapsfilosofen hebben de stelling verdedigd dat (wetenschappelijk) onderzoek in het ideale geval begint met de onvoorzieningen weergave van alle gegevens.
Noem twee kritiekpunten van Hempel op deze stelling en illustreer je antwoord aan de hand van tekst 3.
4p
9

Het historisch belang van een oud document of een oud boek kan vereisen dat het natuurwetenschappelijk wordt onderzocht. Daarmee wordt het boek toegankelijk voor natuurwetenschappelijk waarnemen en kennis.
Maar het handschrift kan ook op een geesteswetenschappelijke wijze worden onderzocht. Wat is het verschil tussen de natuurwetenschappelijke methode van onderzoek enerzijds en de geesteswetenschappelijke methode anderzijds bij het onderzoeken van een oud boek?
3p
10

200029 39 4 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.slleiden.nl. Pagina: 1237

### Pagina 5

De recensie, genoemd in tekst 3, verwijst ook naar reacties van tijdgenoten op de eerste
gedichten van Achterberg. Over sommige, erotisch expliciete, gedichten was niet iedereen
even enthousiast.
Het is denkbaar dat ook onderzoekers al naar gelang hun achtergrond al dan niet hun onderzoek
naar de gedichten van Achterberg beïnvloed of bevooroordeeld zouden kunnen worden.
Dilthey wijst erop dat persoonlijke betrokkenheid niet alleen onvermijdelijk is, maar zelfs
wenselijk.
3p 11 Welke rol speelt de persoonlijke betrokkenheid van de onderzoeker volgens Dilthey bij
geesteswetenschappelijk onderzoek?

In deze opgave kwamen tot nu toe twee wetenschapsopvattingen aan bod: de meer
positivistische en de geesteswetenschappelijke. Daarnaast bestaan andere opvattingen.
De positie van Wittgenstein wordt door Buskes omschreven als wezenlijk verschillend van
die van de logisch positivisten. Toch kwam Wittgenstein niet in het kamp van de
geesteswetenschappers terecht.
3p 12 Maak duidelijk dat Wittgenstein zich zowel onderscheidde van de positivisten als van de
geesteswetenschappers. Noem in beide gevallen één overeenkomst en één verschil.

Einde
200029 39
5