# Eindexamen Filosofie VWO 2002 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2002/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 2

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 2

### Vraag 12 – Opgave 2

### Vraag 13 – Opgave 2

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 02
Tijdvak 1
Dinsdag 28 mei
9.00–12.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 44 punten te
behalen; het examen bestaat uit 13 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als
deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (zinnen,
redeneren, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt
gevraagd en je antwoordt met meer dan één
zin, dan wordt alleen de eerste zin in de
beoordeling meegeteld.
200018 39
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Wetenschappelijke verklaringswijzen

De schrijver Godfried Bomans voert in zijn bundel Nieuwe buitelingen op ironische wijze
de heer Dijkstra op, die geprobeerd heeft aan te tonen dat de aarde geen bol is, maar een
plat vlak.

tekst 1 De heer Dijkstra is een man naar mijn hart.
Men begrijpe mij wel: ik zeg niet, dat heer Dijkstra gelijk heeft. De ontzaglijke kennis, die
nodig is om in te zien dat de aarde een pannenkoek is, ontbreekt mij ten enenmale. Nog
minder zou ik durven beweren, dat we weer terug naar de bol moeten. Dergelijke
vraagstukken liggen ver buiten het bereik van eenvoudig besnaarde geesten als de mijne.
Ik zie slechts toe en benoeder. Eén ding echter is mij duidelijk: dat de aarde, hetzij plat,
hetzij rond, een man als Dijkstra heeft voortgebracht. De vorm van niet schijnt mij ook
waar het om gaat, is de vraag naar de natuur. Eén ding echter is mij duidelijk: dat de aarde, hetzij plat,
hetzij rond, een man als Dijkstra heeft voortgebracht. De vorm kan mij niet schelen. Ik kijk
minder zou ik durven beweren, dat we weer terug naar de bol moeten. Dergelijke
vraagstukken liggen ver buiten het bereik van eenvoudig besnaarde geesten als de mijne.
Ik zie slechts toe en benoeder. Eén ding echter is mij duidelijk: dat de aarde, hetzij plat,
hetzij rond, een man als Dijkstra heeft voortgebracht. De vorm kan mij niet schelen. Ik kijk
naar het resultaat. En het resultaat is Dijkstra. Als hij had gezegd, dat de aarde een driehoek
is (een opvatting, waar ik persoonlijk toe neig), had dit niet het minste verschil gemaakt.
Waar het mij om gaat, is dat die plotseling, te Hilversum, een Fries opstaand-je heeft
gedacht. Originaliteit, in welke vorm ook, van zijn wetenschappelijke verdiensten dit boek ook heeft, één kwaliteit staat vast: het
is oorspronkelijk. Het is dit wel, in die mate, dat het eigenwijs kan worden genoemd. Als
een beschaving - gelijk nu - geen voortgang maakt en zelfs achteruitboert, dan komt dit
omdat het aantal eigenwijzen zienderogen afneemt. Als het slecht gaat, kan het alleen beter
worden door lieden, die meenden het beter te weten. Zij zijn de gist in de klei, die me
onze samenleving. Tot dezen nu behoort de heer Dijkstra. Hij zal achter-at misschien
blijken geen Galileï, Newton of Einstein te zijn. Maar hij is uit hun hout gesneden.
bron: Godfried Bomans, Nieuwe buitelingen, 1957

3p 1 ☐ Zou de Weense Kring de uitspraak dat de aarde plat is een zinvolle wetenschappelijke
uitspraak vinden?
Licht toe welke voorwaarde de Weense Kring zou stellen aan de aard van een zinvolle
wetenschappelijke uitspraak over de vorm van de aarde. Leg met een concreet voorbeeld uit
hoe men een dergelijke uitspraak kan toetsen.

4p 2 ☐ Zou Popper de uitspraak dat de aarde plat is een wetenschappelijke hypothese vinden?
Geef een toelichting op je antwoord waarbij je ingaat op wat Popper onder
’wetenschappelijkheid’ verstaat.

tekst 2 In zijn boek Over dieren bekritiseert Aristoteles de „eerste filosofen die in vroeger tijd
hebben nagedacht over de natuur." Tegenwoordig staan deze denkers bekend als de
Ionische natuurfilosofen. Aristoteles schrijft over hen het volgende.

Zo laten zij hun wereld ontstaan, en op vergelijkbare wijze bespreken ze het ontstaan van
planten en dieren. De maats bijvoorbeeld, ieder lichaamsdeel dat voeding en reststoffen
opne

### Pagina 3

Aristoteles hanteert voor het ontstaan van een entiteit een `doelloorzaak' (ook wel
`entelechie' genoemd), waarmee hij een teleologische wetenschapsbenadering heeft
(telos = doel).
3a (4p) In welk opzicht is de Aristotelische doelloorzaak een vooruitgang ten opzichte van de
Ionische natuurfilosofen in hun benadering van de natuur?

Opgave 2 Wetenschap en waarneming

"Elektronen zijn geen bijartballen." De Amerikaanse wetenschapsfilosoof Ernan McMullin
geeft bij deze uitspraak de volgende uitleg: "Elektronen zijn geen gewone materiële
entiteiten, ze hebben geen individuele identiteit, noch een continuïteit door de tijd heen. De
wetenschappelijke onderzoeker construeert elektronen. Hij ontwerpt een theorie die hem zal
vertellen wat elektronen eigenlijk zijn."
Binnen de wetenschapsfilosofie is het sinds de Weense Kring gebruikelijk observationele
van niet-observationele of theoretische termen te onderscheiden. 'Elektron' is een
voorbeeld van een theoretische term.
5 [2p] Wat wordt verstaan onder theoretische termen en waarom vormden deze termen voor de
verificatie, zoals aanvankelijk geëist door de Weense Kring, een probleem?

Volgens McMullin is de ontwikkeling van een begrip als 'elektron' alleen te begrijpen als
we aannemen dat de verbeelding daarbij een belangrijke rol speelt. Hempel wees al eerder
op het belang van de verbeelding bij wetenschappelijk onderzoek. Hij noemde verlangens,
mystieke belangstelling en dromerijen als voedingsbodem voor de verbeelding van de
wetenschappelijk onderzoeker.
6 [4p] Welke rol speelt de verbeelding volgens Hempel bij wetenschappelijk onderzoek?
Maak tevens duidelijk waarom een resultaat dat met hulp van de verbeelding bereikt wordt,
niet bereikt kan worden met logisch redeneren.

De zeventiende-eeuwse astronoom Galileo Galilei heeft een belangrijke aanzet gegeven tot
de aanvaarding van het inzicht dat niet de aarde maar de zon het middelpunt vormt van ons
zonnestelsel. Om allerlei redenen wensten velen in die dagen vast te houden aan de oude
opvatting.
In een toneelstuk dat Bertolt Brecht aan deze controverse wijdt, krijgt Galilei bezoek van
enkele aristotelische geleerden. De astronoom is van mening dat zijn gasten slechts door
zijn telescoop hoeven te kijken om van zijn gelijk overtuigd te raken. Zij weigeren echter te
kijken.
Zij zijn van mening dat het eenvoudig niet zo kan zijn als Galilei beweert.

7 [4p] De opvatting van de geleerden dat kijken door de telescoop niet bewijst dat Galilei gelijk
heeft met zijn beweringen, is niet zo onzinnig is als op het eerste gezicht misschien lijkt.
Deze opvatting kan immers worden gerechtvaardigd met een beroep op de visie van de
Amerikaanse wetenschapsfilosoof Quine over onderdeterminatie.
Maak duidelijk hoe met een beroep op Quines onderdeterminatie de houding van de
aristotelische geleerden verdedigd kan worden.
Leg in je antwoord duidelijk uit wat onder `onderdeterminatie' wordt verstaan.

200018 39 3 Lees verder


### Pagina 4

Een andere Amerikaanse wetenschapsfilosoof, Paul Feyerabend, verdedigt in ‘In strijd met
de methode’ een geraaktindende, anarchistisch genoemde wetenschapsfilosofie.
Een belangrijk bestanddeel van de wetenschapsanalyse van Feyerabend is zijn opvatting
over de theorie-afhankelijkheid van de waarneming. De betekenis en de interpretatie van
begrippen en waarnemingen zal sterk afhangen van de context waarin ze voorkomen.
Volgens Feyerabend heeft dit verstrekkende gevolgen, bijvoorbeeld voor onderzoekers die
moeten beslissen welke wetenschappelijke uitspraken ze zullen aanvaarden en welke ze
zullen verwerpen. Deze keuze heeft volgens Feyerabend onvermijdelijk ook subjectief
aspect. Het zijn uiteindelijk geen logische, maar subjectieve gronden waarop we tot een
keuze komen.

tekst 3 „Wat overblijft zijn esthetische oordelen, onze smaak, metafysische vooronderstellingen, religieuze
wensen, kortom, wat overblijft zijn onze subjectieve verlangens.”
bron: Paul Feyerabend, In strijd met de methode
4p 8 □ Zou deze nieuwe visie de objectiviteit van de wetenschappelijke methode in gevaar kunnen
brengen?
Maak in je antwoord duidelijk wat je onder ‘objectiviteit’ verstaat.

Opgave 3 Historische feiten en verklaringen

Rond de laatste eeuwwisseling woedde er in Nederland een discussie over het belang van
het leren van feiten in het geschiedenisonderwijs. Voor een filosoof roept dit de vraag op:
wat zijn historische feiten?
De Nederlandse historicus Johan Huizinga had zich zo’n honderd jaar geleden ook al
beziggehouden met de vraag naar de status van historische feiten. Hij zag het als de taak
van de historicus om een selectie te scheppen van historische tijdperk, waarbij de
historicus zelf een selectie moest maken uit de veelheid van alle gegevens die mogelijk een
rol hadden gespeeld.

tekst 4 Geen van deze gegevens is in de stof van het verleden onmiddellijk gegeven op de wijze,
waarop de feiten der natuur in de kosmos gegeven of bewaard zijn. Ook wanneer de vraag
uitgaat naar een blote reservering van gebeurtenissen, naar het leven van personen of het
ontstaan en vergaan van steden of staten, dan is de vraag, welke personen of
gemeenschappen het betreft, of welke van hun daden en lotgevallen men begeert te kennen
altijd reeds bepaald door een mattstaf van wetenschwaardigheid, die de historicus a priori
aanlegt.
Terwijl de natuurwetenschappen alle tezamen in den grond rekenschap te geven
van elk natuurfeit dat zich kan voordoen, is de geschiedenis er nimmer op uit, elk kenbaar
feit uit het verleden in haar stelsel van kennis te betrekken. Het totale gebeuren van een
vroegere tijd is nimmer haar object.

bron: J. Huizinga, uit verzameld werk deel VII, ‘De wetenschap der geschiedenis’

In de bovenstaande tekst of geesteswetenschappen en natuurwetenschappen geeft
Huizinga een eigen visie op de voornaamste verschillen tussen deze laatste en de
geschiedkunde, een ‘geesteswetenschap’.
2p 9 □ Noem de twee verschillen die Huizinga in tekst 4 maakt tussen de natuurwetenschappen en
de geschiedkunde.

200018 39 4 Lees verder

### Pagina 5

Gezien in het licht van wetenschapsfilosofische theorieën, is Huizinga's visie in tekst 4 op
de gang van zaken bij de beoefening van natuurwetenschappen naïef te noemen.
Een heel ander voorbeeld van een naïeve opvatting van wetenschapsbeoefening was te
vinden bij sommige aanhangers van het logisch positivisme. Hoewel de
wetenschapsfilosoof Carl Hempel zelf positivistisch georiënteerd was, achtte hij zich tegen
de uitgangspunten van de „eng inductivistische opvatting van wetenschappelijk onderzoek”.
Zijn bezwaren tegen dit „eng inductivisme” halen het verschil dat Huizinga hier maakte
tussen de natuur- en de geesteswetenschappen onderuit.
Hempel geeft vier bezwaren tegen het „eng inductivisme”, en geeft voor elk bezwaar
argumenten. Het eerste bezwaar gaat over „het verzamelen van alle feiten”.
4p 10 Geef de twee belangrijkste redenen waarom volgens Hempel geen enkele wetenschap 'alle
feiten' verzamelt.

Huizinga ruimde voor de taak van de geschiedwetenschap een speciale plaats in: het gaat
volgens hem niet om het verzamelen van -historische- feiten op zich, maar de historicus
moet met deze feiten het een en ander doen.
Volgens de 19e-eeuwse historicus Droysen begint de geschiedkundige zelf pas met zijn
eigenlijke werk nadat hij heeft vastgesteld wat er gebeurd is: je kunt hem zien als een
detective, die op grond van de verzamelde feiten een misdrijf gaat oplossen.
4p 11 Wat is volgens Droysen de taak van de historicus, en welke rol speelt het onderscheid
tussen 'vorm' en 'idee' hierin?

Volgens de filosoof Dilthey is het onderscheid tussen de natuurwetenschappen en de
geesteswetenschappen niet zozeer dat ze zich op verschillende soorten objecten richten,
maar dat deze wetenschappen elk een specifieke verhouding tot hetgeen onderzocht wordt
met zich mee zouden brengen.
Bijvoorbeeld de mens, door Dilthey „het feitencomplex mensheid” genoemd, kan zowel
door een exacte wetenschapper als door een geesteswetenschapper onderzocht worden.
4p 12 Waardoor onderscheiden volgens Dilthey de natuurwetenschappen zich van de
geesteswetenschappen?
Leg dit uit aan de hand van de wijze waarop elk van beide het „feitencomplex mensheid”
benadert.

Bij het verklaren van historische gebeurtenissen speelt volgens de hermeneutici het
interpreteren van gegevens een hoofdrol.
Deze opvatting stuitte op grote kritiek van de kant van de logisch positivisten. Onder andere
Hempel vond dat ook historische verklaringen wetmatig opgevat moesten worden. De
hermeneutische historici menen echter dat dat onmogelijk is.
Een ander belangrijk probleem ten aanzien van de status van historische verklaringen is dat
de geschiedenis per definitie niet direct empirisch toegankelijk is en er op basis van slechts
indirecte bronnen zoals geschriften en overlevering gewerkt moet worden.
Dit roept, opnieuw, de vraag op naar de status van historische feiten of naar de objectiviteit
van historische kennis.
4p 13 Vind jij dat er objectieve historische kennis bestaat?
Betrek de visie van één van de hermeneutische historici in je antwoord.

Einde
200018 39 5