# Eindexamen Filosofie VWO 2000 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2000/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Filosofie
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 00
Tijdvak 1
Maandag 29 mei
9.00-12.00 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie wordt gevraagd, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er acht, dan worden
alleen de eerste twee in de
beoordeling meegemeld.
Dit examen bestaat uit 13 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord kunnen
worden.
000007 23
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Erkenning en identiteit
Met de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daarop volgende hereniging van Duitsland
ontstonden er voor de burgers van het 'nieuwe' Duitsland problemen.
Oost-Duitsland en West-Duitsland hebben immers in de afgelopen decennia zeer
uiteenlopende economische ontwikkelingen doorgemaakt, en hebben zeer verschillende
politieke culturen gekend. Deze cultuurverschillen brengen sociale problemen met zich
mee.
In het volgende fragment beschrijft een voormalig Oost-Duits echtpaar zijn ervaringen
van vlak na de hereniging; zij beschrijven hier cultuurverschillen die in Duitsland nog
steeds merkbaar zijn.
tekst 1
Gisela en Georg wijzen op de grote verschillen die al voor de omwenteling bestonden
tussen Oost-Duitsers en West-Duitsers. „Als je in een rij staat en een West-Duitser komt er
bij, dan krijgt hij voorrang. (...) Je herkent West-Duitsers aan hun schoenen en kleding. Ze
spreken luider, zijn zelfbewuster en komen koel over. West-Duitsers weten hoe ze
veel beter. Oost-Duitsers ergeren zich groen en geel aan deze 'Besser-Wessierei' en aan hun
arrogante optreden.
Al voor de 'Wende' bestond er bij Oost-Duitsers een minderwaardigheidscomplex." (...)
Wat de Oost-Duitsers het meeste dwars zit, is dat ze niet gelijkwaardig en met opgeheven
hoofd kunnen terugkijken op de DDR-tijd, zegt dat op alle manieren duidelijk wordt
gemaakt dat van gelijkwaardigheid geen sprake kan zijn. Van de DDR (het voormalige OostDuitsland) bestaat het stereotiepe beeld dat het slechte socialistische systeem te slecht
was om te werken. „Wij zouden lui en passief zijn en veel te weinig initiatief tonen. Vroeger
waren we pakejonsontvangers. De vluchtelingen kregen de afgelopen jaren als
een soort fooi het West-Duitse brongeld, wat met veel dwarsigheid werd ontvangen. En nu
wordt er van ons verwacht dat we ons aanpassen aan de West-Duitsers. Men veronderstelt dat
wij ons dankjewel zeggen, maar daar hebben wij dus geen enkel recht op, dat wordt
zeker verkeerd begrepen. Mensen die niet willen, kunnen zich nog steeds
niet aanpassen aan de situatie. En het is natuurlijk een kwestie van tijd voordat het
zelfbeheer van ons, Oost-Duitsers, nog niet helemaal onder controle is.
De West-Duitsers begrijpen niet dat wij ons nog zo anders voelen, het is voor hen een beetje
als een soort museum, een soort exotisch verhaal van vroeger, een verhaal over
de cultuur van de losers."
bron: D.J. Elzinga, Een kleine flat in Leipzig; de ongehoorde waarheid over Oost-Duitsland
3p 1 ☐ In het bovenstaande formuleert een voormalig Oost-Duits echtpaar een klacht over
gebrek aan erkenning van hun identiteit door de 'Wessies'.
Leg uit wat 'erkenning van identiteit' bij Taylor inhoudt, en maak aan de
hand van het bovenstaande fragment duidelijk wat volgens hem een belangrijk gevolg kan zijn
van onthouding van deze erkenning.
4p 2 ☐ In de 'politiek van gelijkwaardigheid', zoals Taylor deze in het artikel 'De politiek van
erkenning' beschrijft, wordt een bepaalde visie op de plaats en de rechten van minderheden
uitgedrukt. Het uitgangspunt van de 'politiek van gelijkwaardigheid', dat aan alle mensen
gelijke rechten toekomen, is in veel opzichten vergelijkbaar met de ideeën van Immanuel
Kant over de mens.
Leg uit hoe volgens Taylor de politiek van gelijkwaardigheid samenhangt met het

### Pagina 3

Stel dat de Duitse regering een aantal voorzieningen zou treffen die in het voormalige
Oost-Duitsland bestonden, zoals gratis gezondheidszorg, of de verplichting voor bedrijven
om gratis kinderdagverblijven in te stellen voor kinderen van hun werknemers.
Argumenten hiervoor zouden kunnen zijn dat niet alleen de Oost-Duitsers hiervan zouden
profiteren, maar vooral ook dat dit het gevoel van eigenwaarde van de 'Ossies' ten goede
zou komen.

3p 4 □ Zou het de identiteit van de Oost-Duitsers versterken of juist niet, als de Duitse regering
een of meer van de voormalige Oost-Duitse voorzieningen zou overnemen als een gebaar
van goede wil tegenover de voormalige Oost-Duitsers?
Baseer de afweging op de drie vormen van politiek met betrekking tot erkenning die
Taylor onderscheidt.

000007 23 3 Lees verder

### Pagina 4

Opgave 2 Relaties en de rede

In haar studie over de meisjescultuur op middelbare scholen beschrijft Mieke de Waal een aantal fasen in het verliefd worden van meisjes. Zij leren in het begin van de puberteit omgaan met hun eigen verliefdheden en die van anderen. Daarbij spelen vriendinnen vaak een bijzondere rol.
tekst 2
Wanneer een verliefd meisje besluit om tot actie over te gaan, maakt ze daarbij vaak gebruik van het netwerk van bevriende meisjes. Ze ontwikkelt strategische vriendschappen: ze gaat
banden nauwer mee aan, en als ze toevallig zijn zus kent, haalt ze daar de
banden nauwer mee aan, en als ze toevallig zijn zus kent, haalt ze daar de
jongen te laten merken dat je verliefd op hem bent, is door gebruik te maken van het feit dat zelfs
vertrouwelijke mededelingen doorverteld worden.
bron: Mieke de Waal, Meisjes: een wereld apart.

Aristoteles maakte in zijn ethisch hoofdwerk 'Ethica Nicomacheia' onderscheid tussen
drie vormen van vriendschap, waarbij hij het Griekse woord voor 'vriendschap' in een
ruime betekenis gebruikte.
4p 5 □ Tot welke van deze drie vormen behoort de in tekst 2 genoemde vriendschap tussen
meisjes?
Geef in de toelichting op je antwoord de drie vormen weer.

Aristoteles was als ethicus op zoek naar het hoogste doel van het menselijk handelen en
naar de hoogste vorm van het menselijk geluk. Voor hem is het van wezenlijk belang dat
mensen deugdzaam worden en een goede levenswijze verwerven. Door de ontwikkeling
van deugden en een goede levenshouding kan de mens overeenkomstig zijn natuur
tot een goed mens en daarmede ook gelukkig worden.
In dit proces van menswording kent Aristoteles aan de ware vriendschap een specifieke
betekenis toe.
3p 6 □ Geef aan welke rol volgens Aristoteles de ware vriendschap speelt bij het streven naar
geluk.
Licht in je antwoord toe wat Aristoteles onder geluk verstaat en welke levenshouding bij
de ware vriendschap hoort.

Aristoteles laat in zijn ethiek ruimte voor menselijke affecties en emoties. Deze zijn goed
zolang de mens ze maar op goede zaken richt, in bedwang houdt en gereserveerd
tegenover andere op de morele betekenis van affecties en emoties vinden we bij
Immanuel Kant. Om subjectieve willekeur te voorkomen wil hij het menselijk handelen
richten op een voor iedereen geldende maatstaf: de categorische imperatief.
Kant fundeert deze categorische imperatief in de rede (Vernunft) van de mens, zoals
blijkt uit de tekst 'Antropologie in pragmatischer Hinsicht.' In deze tekst formuleert
Kant de maxima van de grondregels van de Verlichting.
Met deze drie maximes geeft Kant impliciet een verband aan tussen 'het vertrouwen in
het eigen denken' en een algemeen geldende moraal in de vorm van de categorische
imperatief. Hij doet dat in de rede.
4p 7 □ Geef aan hoe Kant via de rede een verband kan leggen tussen 'het vertrouwen in het
eigen denken' en een algemeen geldende moraal.

Bij Taylor speelt de rede in de mens een belangrijke rol als hij zich in zijn analyse
'Malaise van de Moderniteit' in de discussie mengt over het hedendaags individualisme.
Zo vertrouwt Taylor er bijvoorbeeld op dat deze discussie op een redelijke wijze gevoerd
kan worden.
4p 8 □ Leg uit in welk opzicht het begrip 'rede' bij Taylor afwijkt van het begrip zoals Kant dat
gebruikt.

000007 23
4
Lees verder
Beschikbaar gesteld door St

### Pagina 5

Opgave 3 Het individu en de anderen
De negentiende-eeuwse Franse socioloog en historicus Alexis de Tocqueville beschreef in
'De la Démocratie en Amérique' zijn ervaringen, opgedaan tijdens een verblijf in de
Verenigde Staten van Noord-Amerika. De tendens naar meer gelijkheid die hij in Amerika
aantrof, zou zich, zo meende hij, onweerstaanbaar over de hele wereld verspreiden.
De volgende passage uit dat werk is beroemd geworden:
tekst 3
„Ik zie dan voor mij een ontelbare massa van in alle opzichten gelijke mensen, die
egocentrisch bezig zijn met het rusteloos najagen van de onbeduidende, burgerlijke
genoegens waarop zij hun hart gezet hebben. leder op zichzelf genomen vormt een eigen
wereldje waarbuiten hij de anderen zich voltrekt; zijn gezin en kennissen betekenen
voor hem de mensheid, waaruit hij zich beweegt tussen zijn medemensen; neent hij
er nauwelijks waar. Hij is met hen in voortdurende aanraking zonder dat zij zijn medemensen,
iets voor hem betekenen. Een vaderland kent hij niet, hoogstens een familieband."
bron: Alexis de Tocqueville, De la Démocratie en Amérique. Deel 1, 1835 en deel 2, 1840.
4p 9
Het in tekst 3 gestelde vertoont op diverse punten gelijkenis met wat Charles Taylor naar
voren brengt in zijn 'Malaise van de Moderniteit'.
Noem één overeenkomst en één verschil tussen datgene wat De Tocqueville in tekst 3
zegt en datgene wat Charles Taylor zegt over het egocentrisch individualisme.
Het citaat van De Tocqueville is inhoudelijk ook verwant aan het standpunt dat J.S. Mill
inneemt in zijn boek 'Over Vrijheid'. Volgens Mill rukte de middelmatigheid steeds
verder op. Hij voorzag een Europa dat China qua massaliteit en grauwheid naar de kroon
zou steken.
Taylor stelt in 'Malaise van de Moderniteit' dat in de Westerse wereld de traditionele
rangen en standen plaats hebben gemaakt voor een meer egalitaire samenleving.
Individualisme en persoonlijke ontwikkeling zijn dominante waarden geworden.
Welke kritiek oefende Mill uit op de Engelse maatschappij van zijn dagen?
Geef daarbij in je antwoord aan of het authentiek individualisme, zoals geschetst door
Charles Taylor, deze kritiek zou hebben kunnen ondervangen.
5p 10
Volgens Taylor beseffen mensen niet altijd hoe belangrijk anderen voor hen zijn. Mensen
hebben niet toevallig met elkaar te maken, ze zijn juist wezenlijk op anderen betrokken.
De mens is geen monolithisch, maar een dialoog-wezen. In dit verband komt een
bijzonder belang toe aan de mensen die deel uitmaken van onze onmiddellijke
leefomgeving. Deze anderen worden ook wel de ‘significant anderen’ genoemd.
Waarom zijn volgens Taylor de ‘significant anderen’ zo belangrijk voor het individu?
Geef twee van de redenen die Taylor naar voren brengt als hij het belang van de
significante anderen verduidelijkt.
4p 11
In zijn werk 'Over de Methode' schetst Descartes zijn zoektocht naar een uitgangspunt.
dat 'absoluut onbetwijfelbaar' moest zijn. In de waarheid 'Ik denk dus ik ben' vindt hij dit
uitgangspunt. Aan de eerste waarheid ontleent Descartes onder meer een uitgebreide
teken een denkende en een uitgestrekte substantie.
Ook verdedigde hij de dunheid dat kennis van groot nut kan zijn voor het leven, en dat
mensen 'heer en meester van de natuur zouden kunnen worden'.
Taylor haalt in 'Malaise van de Moderniteit' een interpretatie van het denken van Descartes.
Hij ziet in Descarles

### Pagina 6

tekst 4
Op het festival Ars Electronica, gehouden in september 1999 in het Oostenrijkse Linz,
stond de interactieve kunst centraal. In NRC Handelsblad verscheen een bespreking met
daarin het volgende:

Door de voortschrijdende technologische ontwikkelingen ziet de mens zichzelf in
toenemende mate als een onvoltooid kunstwerk, een lichaam waar je naar believen in kunt
snijden en dat je opnieuw kunt modelleren. Tot nu toe betrof dat vooral de buitenkant, de
plastische chirurgie.
Genetische manipulatie maakt het mogelijk het lichaam op een fundamenteel niveau voor
komende generaties te veranderen. 'Design your own baby', is het perspectief op niet eens
zo lange termijn.
bron: NRC Handelsblad van 9 september 1999

Kennis van onze genen zou op verschillende manieren kunnen worden ingezet. Enerzijds
kan men er naar streven erfelijke ziekten in een vroegtijdig stadium op te sporen en
eventueel te behandelen. Anderzijds is het denkbaar dat iemand, met deze kennis
gewapend, pogingen in het werk zal stellen eigenschappen als intelligentie en uiterlijke
schoonheid te bevorderen.
4p 13 Tast genetische manipulatie de mogelijkheid aan dat mensen zich ontwikkelen tot
authentieke personen?
Geef je eigen mening hierover en leg uit wat je verstaat onder een authentiek persoon.

Einde

000007 23
6