# Eindexamen Filosofie VWO 1999 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/1999/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Filosofie
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Examen VWO
19|99
Tijdvak 2
Dinsdag 22 juni
13.30–16.30 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.

Dit examen bestaat uit 12 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

900011 24

Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Individualisme

Volgens vele historici begint het moderne individuele zelfbewustzijn na de Middeleeuwen. Vanaf die tijd begint men in toenemende mate de mens zelf (het subject) als centrum van de wereld te beschouwen. Als denker die deze overgang markeert geldt de Fransman René Descartes (1596–1650). Hij ging op zoek naar zo zeker mogelijke uitgangspunten voor het kennen en voor het handelen. Op zijn zoektocht kwam hij tot de overtuiging in zichzelf een onaantastbaar uitgangspunt ontdekt te hebben. Geef aan hoe Descartes op zijn zoektocht tot de overtuiging kwam dat het meest zekere uitgangspunt in de mens zelf te vinden is. Geef zowel de denkstappen we- ter die Descartes als het resultaat waartoe zijn gedachtegang leidt.

1 (8p) □ Wie zichzelf als uitgangspunt neemt, wie over particulier eigendom beschikt en wie zelf bepaalt wat hij van zijn leven maakt, die kan er gemakkelijk toe komen zijn leven zoveel mogelijk naar zijn eigen voorkeuren in te richten. Hij is dan niet ver meer verwijderd van een egocentrische levenswijze.
Een dergelijke egocentrische verschijningsvorm van het moderne individualisme is voor denkers als Charles Taylor niet de ware gedaante van het individualisme, maar eerder een karikatuur ervan, een ontaarding ervan op het eigenlijke ideaal van zelfverwerkelijking. Leg uit in welke zin Taylor het moderne egocentrische individualisme opsvat als een ontaarding van wat hij als het ideaal van zelfverwerkelijking beschouwt. Laat in je antwoord blijken wat Taylor verstaat onder het egocentrische individualisme en wat hij bedoelt met het ideaal van zelfverwerkelijking.

2 (8p) □

Taylor wijst in *Malaise van de moderniteit* op het gevaar dat het individualisme in zijn egocentrische verschijningsvorm de samenleving steeds verder fragmenteert. Op het terrein van de politiek wordt dat volgens Taylor zichtbaar in het steeds losser worden van de band zowel tussen individuen onderling als ook tussen kiezers en politici. Eén van de symptomen van die fragmentatie is volgens Taylor dat juridische middelen ook wel gebruikt kunnen worden om sociale of politieke conflicten te beslechten. Leg uit in hoeverre het genoemd gebruik van juridische procedures volgens Taylor tot versterking en/of vermindering van sociale fragmentatie in de samenleving leidt. Geef in de toelichting op je antwoord aan waardoor volgens Taylor sociale fragmentatie ontstaat en kan worden voorkomen.

3 (6p) □

Aristoteles onderscheidt in zijn werk 'Ethica Nicomachea' drie soorten vriendschap. Op welke drie motieven zijn deze soorten vriendschap gebaseerd en leg uit in welk soort vriendschap juridische middelen gebruikt kunnen worden om sociale of politieke conflicten te beslechten. Gebruik in je uitleg een voorbeeld uit de sociale of politieke werkelijkheid.

4 (9p) □

Ben jij het eens met Aristoteles dat het hebben van vrienden noodzakelijk is om gelukkig te zijn? Betrek in je antwoord drie argumenten die Aristoteles gebruikt om zijn standpunt te ondersteunen dat iemand die gelukkig is vrienden nodig heeft.

5 (6p) □

900011 24 2 Lees verder


### Pagina 3

Opave 2 Identiteit en erkenning

In vroegere samenlevingen, aldus Taylor in zijn boek 'De malaise van de moderniteit',
werd de identiteit van een persoon grotendeels bepaald door zijn of haar sociale positie.
Dat wil zeggen door zijn of haar plaats in de samenleving en door de rol of activiteiten die
daaraan waren verbonden. Omdat identiteit was gebaseerd op vrij algemeen aanvaarde
sociale categorieën – iemand behoorde bijvoorbeeld tot de adel, de militaire stand, de
geestelijkheid of de burgerij –, vormde erkenning van die identiteit in vroeger tijden
vrijwel nooit een probleem.
In de moderne tijd ligt dit alles wat anders. Het ineenvorten van traditionele sociale
hiërarchieën en de opkomst van het authenticiteitsaiaal hebben volgens Taylor geleid tot
een andere opvatting over de identiteit van een persoon dan voorheen en tot het inzicht
dat erkenning van iemands identiteit door anderen niet op voorhand vaststaat, maar moet
worden verworven.

6p 6 Geef aan welke rol volgens Taylor erkenning door anderen speelt bij de vorming van
iemands persoonlijke identiteit (in authentieke zin).

De genoemde veranderingen – het ineenstorten van traditionele sociale hiërarchien en
de opkomst van het authenticiteitsaiaal – hebben niet alleen in de persoonlijke sfeer de
aandacht gevestigd op het belang van erkenning, maar ook in sociaal-politiek opzicht waar
– vergeleken met vroeger – de roep om een politiek van erkenning steeds sterker is
geworden.

De roep om een politiek van erkenning is doorgaans gebaseerd op de gedachte – onder
anderen verwoord door Kant (1724–1804) –, dat alle mensen het waard zijn gerespecteerd
te worden.

7p 7 Hoe kan de gedachte dat alle mensen een te respecteren waardigheid bezitten, worden
verdedigd op basis van het beeld dat Kant onder meer in zijn artikel over Verlichting (uit
1784) schetst van de mens en diens vermogens?

Het idee van de menselijke waardigheid ligt ten grondslag aan een politieke opvatting die
tegenwoordig in veel westerse democratieën de boventoon voert. Deze opvatting wordt
wel als 'politiek van gelijkwaardigheid' aangeduid. Kenmerkend voor een politiek van
gelijkwaardigheid is het streven om alle burgers gelijk te behandelen.
Aristoteles beschrijft in zijn 'Ethica Nicomachea' verschillende staatsvormen, waaronder
een democratie.

6p 8 Op grond waarvan worden volgens Aristoteles in een democratie de burgers gelijk
behandeld?
Geef in je antwoord tevens het verband – volgens Aristoteles – aan tussen een republiek
of timocratie enerzijds en een democratie anderzijds.

Bij het voeren van een politiek gebaseerd op gelijkwaardigheid is het niet van belang of de
burgers nu wel of niet tot een culturele minderheid behoren.
Een politiek van gelijkwaardigheid van culturele groepen kan worden bereikt door:
a de invoering van een pakket van rechten en vrijheden – onder andere stemrecht, recht
op onderwijs, vrijheid van godsdienst en vrijheid van meningsuiting –, dat voor ieder
individu hetzelfde is, en
b publieke instellingen als overheidsinstanties, scholen en universiteiten te verplichten niet
te discrimineren maar neutraal op te stellen, dat wil zeggen in hun beleid niet speciaal
rekening te houden met culturele bijzonderheden (in bijvoorbeeld leerplannen of
studieprogramma's).
Of een politiek van gelijkwaardigheid van culturele groepen voldoende recht doet aan de
roep van culturele minderheden om te worden erkend, is in de politieke filosofie al jaren
onderwerp van discussie. Centraal staat in die discussie de vraag of daadwer

### Pagina 4

9p 9 ☐ Veronderstel nu dat dat wordt voorgesteld alle leerlingen in het basis- en het voortgezet
onderwijs die behoren tot een culturele minderheid het recht te geven op onderricht in de
eigen culturele traditie – literatuur, geschiedenis, filosofie, enzovoort – en de daarvoor
benodigde tijd te onttrekken aan de lessen in de andere, gebruikelijke vakken.
Zou jij dit voorstel dan aanvaarden als een bijdrage tot erkenning? Laat in je afweging
duidelijk blijken wat volgens jou voor en wat tegen dit voorstel pleit.
Betrek in je argumenten zowel de genoemde kenmerken (a) en (b) van een politiek van
gelijkwaardigheid tussen culturele groepen als Taylors opvatting omtrent de betekenis van
een (sub)cultuur bij de vorming van een eigen, authentieke identiteit.

Opgave 3 Authenticiteit
De vraag hoe als een echt, authentiek mens te leven, heeft in de loop van de geschiedenis
niet alleen filosofen beziggehouden, maar bijvoorbeeld ook schrijvers, zoals de Russische
romanschrijver L. Tolstoj (1828-1910).
In het korte verhaal „De dood van Iwan Iljitsj” beschrijft hij leven en sterven van een
officier van justitie van middelbare leeftijd – Iwan Iljitsj. Deze heeft een „normaal” leven
gehad en kinderen en een redelijk succesvolle loopbaan. Hij
wordt beschouwd als een prettige kerel voor wie de opvattingen van de hoogst geplaatste
personen als goed werd beschouwd – en „leven zoals men dacht dat het hoort” zijn leidraad voor zijn doen en laten.
De meeste mensen die hem kennen mogen hem dan ook graag.
Op een dag valt hij van een ladder. Aanvankelijk lijkt zijn verwonding onschuldig genoeg,
maar na verloop van tijd worden zijn klachten erger. Iwan moet het bed houden en beseft
dat zijn toestand ernstig is. Wanneer de dood onherroepelijk naderbij komt, geeft hij zich
steeds vaker over aan diepgaande zelfbespiegeling waarbij hij met volle
aandacht luistert, „niet naar de stem in zijn sprak in klanken, maar naar de stem van zijn
ziel, naar een reeks gedachten, die in hem omhoogkwam.”
Steeds sterker realiseert Iwan zich dat er iets fundamenteel mis is geweest.
De onderstaande tekst is op te vatten als een beschrijving van Iwans op weg in contact
tekst 1
kwam het in hem op, dat datgene, wat hem vroeger volstrekt onmogelijk had geleken,
namelijk dat hij zijn leven niet zo had geleefd als hij had moeten leven, dat dat kon
zijn. Het kwam in hem op, dat die nauwelijks merkbare neiging om zich te verzetten
tegen dat, wat door de hoogst geplaatste personen als goed werd beschouwd – die
nauwelijks merkbare neiging, die hij altijd meteen onderdrukt had – dat die
overige misschien toch onwaar was geweest. En zijn werk, en
zijn levenshouding, en zijn gezinsleven, en alle belangen van het gemeenschapsleven en van
zijn ambt, dat alles zou misschien niet het ware zijn geweest. Hij probeerde dan ook
voor zichzelf te verdedigen. En plotseling voelde hij de grote zwakte van wat hij
verdedigde. Er viel niets te verdedigen.
bron: L. Tolstoj, De dood van Iwan Iljitsj
8p 10 ☐ Als Iwan Iljitsj eerder had toegegeven aan zijn „nauwelijks merkbare neiging om zich te
verzetten tegen dat wat door de hoogst geplaatste personen als goed werd beschouwd”,
zou dat dan tot authentiek individualisme in de zin van Taylor hebben geleid?
Maak in de toelichting op het antwoord duidelijk waarom verzet tegen de ma

### Pagina 5

Niet alleen contact met de eigen innerlijke natuur wordt vanaf de 18e eeuw gezien als een
bron van authenticiteit, maar ook wat Taylor in „Sources of the Self” noemt „bevestiging
van het gewone leven”. Daarbij gaat het om de overtuiging dat zaken als werk, inkomen,
huwelijk, gezin en maatschappelijke relaties van groot belang zijn voor een zinvol leven.
In Tolstojs verhaal ondergaat Iwans waardering voor het gewone leven dat hij placht te
leiden een merkwaardige verandering. Wanneer Iwan Iljitsj kort voor zijn dood bezoek
krijgt van een aantal mensen waaronder zijn vrouw en dochter, beoordeelt hij hen als volgt:
tekst 2
Toen hij die morgen de bediende zag, en vervolgens zijn vrouw, zijn dochter, de dokter,
toen bevestigde ieder van hun bewegingen, ieder van hun woorden de ontzettende
waarheid, die hem die nacht duidelijk was geworden. Hij zag zichzelf in hen en alles
waarvoor hij had geleefd, en duidelijk zag hij, dat dit niet het ware was, dat dat alles een
ontzettende, reusachtige leugen was, die leven en dood verborgen had gehouden.
bron: L. Tolstoj, De dood van Iwan Iljitsj
8p 11 □ Volgens Taylor is de „bevestiging van het gewone leven” van groot belang voor een zinvol
leven. Iwan Iljitsj ervaart dat „dit alles misschien niet het ware is geweest”.
Zijn deze twee opvattingen met elkaar in strijd?
In tekst 2 ziet de hoofdpersoon Iwan op een morgen zijn bediende, zijn vrouw en zijn
dochter en in ieder van hun bewegingen en woorden ziet hij de waarheid die hem ‘s nachts
duidelijk is geworden: hij zag zichzelf in hen en alles waarvoor hij had geleefd en hij zag
dat dat alles een reusachtige leugen was.
8p 12 □ Martin Buber maakt in zijn werk ’Ik en Gij’ een onderscheid tussen een ik-gij relatie en
een ik-het relatie.
Noem twee opzichten waarin een ik-gij relatie verschilt van een ik-het relatie.
Leg tevens uit of in tekst 2 eerder sprake is van ik-gij relatie of van een ik-het relatie
wanneer de Iwan die morgen zijn bediende, zijn vrouw en zijn dochter ziet.
Einde
900011 24
5