# Eindexamen Filosofie VWO 1999 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/1999/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Filosofie
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
19 | 99
Tijdvak 1
Maandag 31 mei
9.00-12.00 uur

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.

Dit examen bestaat uit 12 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

900006 24
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Het individu en zijn verhouding tot anderen

In de geschiedenis van Europa wordt het ideaal van individualiteit al sinds lang verbonden
met het begrip 'autonomie'.
De klassieke oudheid – de Grieken en Romeinen – kende al dit ideaal van geestelijke en
maatschappelijke onafhankelijkheid van het individu.
Ook Charles Taylor stelt in zijn boek 'De malaise van de moderniteit' dat onze
hedendaagse cultuur sterk is doordrongen van het ideaal van autonome individualiteit. In
onze tijd hechten we veel waarde aan het ontwikkelen van een eigen, zelfstandige
persoonlijkheid en aan het recht om op velerlei gebied onze eigen keuzen te maken en in
praktijk te brengen.
Taylor wijst er echter op dat het hedendaagse individualisme ook negatieve kanten heeft:
egocentrisch zijn, onze eigen belangen en verlangens nastreven zonder daarbij veel
rekening te houden met anderen.
Volgens Taylor zijn er twee vormen van individualisme te onderscheiden: een authentiek
individualisme en een egocentrisch individualisme.
Welke verschillen zijn er tussen beide vormen van individualisme, zoals door Taylor
onderscheiden? Noem er drie.

6p 1
De Grieks-Romeinse stroming van de Stoïcijnen stond een ethiek voor die uitging van
'zelfopvoeding' van het individu. Het doel van deze 'opvoeding' was: te allen tijde
rationele beslissingen te kunnen nemen in het leven, onafhankelijk van de
gemoodsaandoeningen of invloeden van buitenaf. Als resultaat van deze inspanningen
bereikte de deugdzame, 'stoïcijnse' persoon een onverstoorbaar en evenwichtig geluk.
Het volgende citaat geeft een indruk van de stoïcijnse levenswandel.

tekst 1
Het is niet eenvoudig zich te wijden aan zichzelf. Men dient zijn lichaam te verzorgen,
gezond te leven, lichamelijke oefeningen te doen zonder zich te forceren of zo
afgemeten mogelijk te voorzien in zijn eigen behoeften. Men dient te mediteren, te
lezen, notities te maken van boeken of gesprekken, die men later nog eens kan lezen en
te overdenken wat men al weet, maar nog niet goed genoeg beheerst.
Arciel.me/source
door anderen. Voor een vrije burger die zich na behoren
is het belangrijk dat hij in staat is zijn vrouw, zijn kinderen en zijn
huishouding te besturen. Dit valt ook onder de kunst van het besturen. Maar dit ethos
;?>
impliceert ook een verhouding tot anderen doordat de zorg voor zichzelf in een staat
stelt om in de polis, in de gemeenschap of in relaties tussen individuen, de juiste positie
te bereiken – of het nu gaat om het uitoefenen van een ambt of het onderhouden van
vriendschapsbanden.
Tenslotte brengt de zorg voor zichzelf ook een verhouding tot anderen met zich mee
doordat men, wil men op een goede manier voor zichzelf zorgdragen, naar de lessen
van een meester moet luisteren. Je hebt een gids, een raadgever, een vriend nodig,
iemand die je de waarheid vertelt. In deze uitwerking van de zorg voor zichzelf schemert
dus voortdurend het probleem van de verhoudingen tot anderen door.

bronnen: M. Foucault, 'De geschiedenis van de sexualiteit', deel 3, p. 56 en p. 57;
N. Helsloot en A. Halsey, 'Breekbare vrijheid', p. 91

900006 24
2
Lees verder

Pagina:

### Pagina 3

8p 2 ◻ In tekst 1 zijn zowel kenmerken te herkennen van het authentiek individualisme als van het egocentrisch individualisme.
Welke twee kenmerken van het authentiek individualisme en welke twee kenmerken van het egocentrisch individualisme – zoals Taylor deze onderscheidt – zijn in tekst 1 te herkennen?

Martin Buber is van mening dat de mens niet als een ‘los atoom’ gezien kan worden. Hierin kan je een overeenstemming zien met de opvatting van Taylor, waar deze laatste het heeft over de rol van ‘significante anderen’ bij de ontwikkeling van een authentiek individu. Buber heeft echter een ander uitgangspunt dan Taylor als het gaat om wat wezenlijk belang is in de relatie tot de ander. Buber legt zijn standpunt uit aan de hand van het onderscheid tussen een relatie in de zin van ik-gij en een relatie in de zin van ik-het. Leg uit in welke twee opzichten Buber’s opvatting over wat wezenlijk is in de relatie tot de ander afwijken van/aansluiten bij de opvatting van Taylors uiteenzetting hierover. Betrek daarbij twee verschillen tussen, wat Buber noemt, een ik-gij relatie en een ik-het relatie.

In de zomer van 1998 zijn in Amsterdam de internationale ‘Gay Games’ gehouden. Dit vierjaarlijkse sportconcours, qua opzet en publiciteit te vergelijken met de Olympische Spelen, wil meer zijn dan alleen een sportcompetitie: het is speciaal georganiseerd door en voor homoseksuele mannen en vrouwen, met een emancipatoir doel. Homo’s en lesbo’s voelen dan bij gemengde, of ‘hetero’-aangelegenheden, en men wil met deze spelen aan hun emancipatie op sportgebied leveren. Dit alles in een sportieve sfeer, omkleed met een zeer divers cultureel aanbod. Tenslotte manifesteert men zich op deze manier uitdrukkelijk op grond van de seksuele geaardheid, met het doel om acceptatie door de buitenwereld te bevorderen en te laten zien dat homoseksueel zijn een gewoon of waardevol is als heteroseksueel zijn. Maar niet iedereen is het hiermee eens. Eén van de bezwaren is dat de organisatoren en deelnemers zich zélf juist profileren als ‘anders’ door aan een evenement deze noemer deel te nemen. Als men de homo geaccepteerd wil worden, hoeft men zich niet te onderscheiden van ieder ander en op basis van algemene burgerrechten. Volgens deze tegenstanders moet men zich als sportman of -vrouw binnen de bestaande sportorganisaties onderscheiden, zonder de nadruk te leggen op de eigen seksuele geaardheid of welke bijzonderheid dan ook, die in dat kader immers irrelevant zijn. Ben jij het eens met dit bezwaar? Betrek in je argumentatie het onderscheid dat Taylor maakt tussen ‘politiek van erkenning’ en ‘politiek van gelijkwaardigheid’. Leg beide noties in je antwoord duidelijk uit.

Op<bos> 2 Overheid en burger

Binnen de filosofische traditie is de verhouding tussen overheid en burger een centraal vraagstuk. Over deze verhouding bestaan zeer diverse opvattingen. Zo benadrukt Plato het belang van de staat als opvoeder, ziet Hobbes de ordehandhaving als belangrijkste taak van de overheid en beschouwt Marx de staat als behartiger van de belangen van de heersende klasse. In Boek 8 van zijn Ethica Nicomachea behandelt Aristoteles drie politieke stelsels. Bij elk van deze stelsels noemt hij ook een ontaarde vorm. Geef een karakterisering van deze drie politieke stelsels en van de daarmee corresponderende ontaarde vorm van Geef tevens aan met welk criterium Aristoteles telkens de goede en de ontaarde vorm van elkaar onderscheidt.

8p 5 ◻

900006 24 3 Lees verder Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebegele

### Pagina 4

Aristoteles verduidelijkt de politieke stelsels door deze te vergelijken met verhoudingen
op een huiselijk niveau, bijvoorbeeld met de manier waarop de man met zijn vrouw
omgaat of de vader met zijn kinderen.
Bij Kant en Mill zien we dat de politiek in verband wordt gebracht met de wijze waarop
mensen hun leven leiden, behoren te leiden.
Voor een individualist als Mill moet het accent liggen bij de individuele burger.
Ontwikkelingen in (sectoren van) staat en maatschappij kunnen voor het\textit{ ihm}
ontplooiende individu al dan niet gunstig zijn.
Kant kent zowel aan staat als burger rechten en plichten toe.
Zowel in de tekst van Kant, 'Wat is Verlichting?' als in Mills 'Over vrijheid' is kritiek te
lezen op de manier waarop de burger wordt bejegend door de politiek, de maatschappij of
de kerk.

6p 6
Geef aan waarop Kant zijn kritiek richt en waarop Mill zijn kritiek richt.
Noem tevens één punt waarin de bedoelde kritiek van Kant met die van Mill
overeenkomt en noem één punt van verschil.

Eén van de doelen van de Verlichting was het bevorderen van de redelijkheid en
mondigheid van de burger. Over de concrete wijze waarop de burger zijn redelijkheid
diende in te brengen in het proces van politieke besluitvorming was men het niet altijd
eens. Pas in de 19e eeuw werd het algemeen kiesrecht een onderwerp waarover werd
nagedacht en in 1919 werd het ingevoerd in Nederland: elke meerderjarige Nederlander
was verplicht zijn of haar stem uit te brengen.
Sinds in Nederland de socialisten de afgeschaft, is het aantal kiezers dat bij de
stemmen
een stem uitbrengt, vermindert. Voor het teruglopend opkomstpercentage worden
deskundigen diverse verklaringen gegeven: de afwezigheid van fundamentele ideologische
verschillen tussen de belangrijkste politieke partijen, de steeds kleinere speelruimte voor
het politieke handelen, de afwezigheid van aansprekende politici.
Een afnemende politieke belangstelling bij de burgers is niet louter een Nederlands
fenomeen. Voor Charles Taylor is de afnemende politieke belangstelling een bron van zorg.
Welke drie oorzaken noemt Taylor voor de afnemende politieke belangstelling van burgers?
Leg tevens uit of volgens Taylor de verantwoordelijkheid voor de afnemende belangstelling in eerste instantie ligt of bij de burgers.

In zijn beschouwing 'Wat is Verlichting' boog Immanuel Kant zich onder andere over de
vraag naar de rechten en plichten van burgers.
Deze tekst kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd.
Een manier om de tekst van Kant in de huidige tijd te plaatsen is de volgende.
Iedereen die als functionaris deel uitmaakt van een bepaalde institutie – zoals de staat, het
leger of de kerk – heeft de plicht te gehoorzamen aan de daar geldende regels.
Maar men is niet alleen functionaris. Men is ook burger met een recht op mondigheid. En
als mondige burger kan men zich in het openbaar uitspreken.
Overigens wordt de burger in deze rol door Kant 'geleerde' genoemd.
In deze hoedanigheid hanteert de burger redelijke argumenten in de hoop degenen die
een doorslaggevende rol spelen in de besluitvorming, te kunnen beïnvloeden.
Indien men Kant op bovenstaande wijze uitlegt dan valt uit de tekst een conclusie af te
leiden over wat burgers zich in deze tijd inzake kritiek en protest wel en niet mogen
veroorloven.

Drie veel voorkomende vormen van protest tegen de overheid zijn: a) het houden van een
demonstratie die wordt afgesloten met het overhandigen van een petitie, b) acties van
burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals het blokkeren van snelwegen, c) gewapend verzet

### Pagina 5

Opgave 3 Zelfverwerkelijking

Volgens Charles Taylor is de vrije zelfbeschikking een bepaalde vorm van
zelfverwerkelijking die van het authentiek individualisme moet worden onderscheiden.
Hij beschouwt de vrije zelfbeschikking namelijk als een lagere vorm van
zelfverwerkelijking dan het authentiek individualisme.
Tot de kenmerken van dit laatste rekent Taylor onder meer het 'zichzelf tot uitdrukking
brengen'. Taylor noemt dit kenmerk in zijn boek 'De malaise van de moderniteit' ook wel
het 'expressivisme', een term met behulp waarvan hij het handelen van een authentiek
individu kan vergelijken met dat van een kunstenaar.
Een van de nieuwe mogelijkheden die onze tijd biedt, is het chirurgisch verfraaien van ons
uiterlijk. Niet alleen na een verminkend ongeval, ook vanuit een eigen behoefte kunnen
we ons uiterlijk aan onze wensen aanpassen. Dankzij deze cosmetische (plastische)
chirurgie kunnen we ons lichaam modelleren. Een bekend voorbeeld hiervan is de
popzanger Michael Jackson die een deel van zijn gezicht liet veranderen.
6p 9 Zou Taylor een dergelijke verfraaiing van het eigen uiterlijk met behulp van cosmetische
chirurgie als een voorbeeld van authentiek individueel handelen kunnen zien?
Licht je antwoord toe en leg daarin de term 'expressivisme' uit, zoals Taylor die gebruikt.

Sinds de Middeleeuwen heeft de opvatting dat het menselijk lichaam ieders eigen bezit is
aan populariteit gewonnen. De filosoof en wiskundige Descartes heeft het westerse
denken in een aantal opzichten diepgaand beïnvloed. De wijdverbreide opvatting dat je
lichaam je eigen bezit is, hebben we voor een groot deel aan hem te danken. Descartes was
ook de weg-bereider van een houding tegenover de natuur die kenmerkend is geworden
voor onze westerse cultuur.
In zijn dualistische filosofie onderscheidde hij het menselijk bewustzijn principieel van de
natuur.
In zijn vertoog 'Over de methode' schreef Descartes dat er een natuurwetenschap mogelijk
is, waardoor wij „als het ware heer en meester der natuur zouden kunnen worden."
8p 10 Leg uit hoe Descartes' dualisme samenhangt met de opvatting dat de mens heer en
meester over de natuur is.

Het voorbeeld van Descartes laat zien hoe een bepaalde denkwijze kan hebben op
de omgang met de natuur en dus ook met onszelf. In de eeuwen na Descartes heeft zich
een bepaalde vorm van waardevrije rationaliteit ontwikkeld die onder andere door Taylor
de instrumentele rede wordt genoemd.
Het lijkt aannemelijk dat de instrumentele rede en de vrije zelfbeschikking – beide in de
zin van Taylor – niet alleen naast elkaar bestaan, maar elkaar ook versterken.
9p 11 Beargumenteer de stelling dat de vrije zelfbeschikking en de instrumentele rede elkaar
wederzijds versterken.
Geef in je antwoord duidelijk aan wat Taylor onder instrumentele rede en onder vrije
zelfbeschikking verstaat.

Let op: de laatste vraag staat op de volgende pagina.

900006 24 5 Lees verder

### Pagina 6

Voor sommige mensen is het ideaal van zelfbeschikking maar in beperkte mate bereikbaar. Hun lichaam en/of hun mentale vermogens vertonen vergeleken met 'normale' mensen bepaalde gebreken. Zo zijn er zorgbehoeftige mensen die 'wilsonbekwaam' worden genoemd; bijvoorbeeld mensen die ernstig geestelijk gestoord zijn of een ernstige verstandelijke handicap hebben. Dit houdt in dat zij wel in het bezit zijn van het vermogen tot handelen, maar slechts in geringe mate hun wil kenbaar kunnen maken; niettemin hebben zij meestal wel bepaalde communicatieve mogelijkheden via motoriek of geluid; zij kunnen zichzelf daardoor articuleren, mits anderen daarvoor openstaan. Vroeger werd de zogeheten wilsonbekwame mens meestal niet als een zichzelf verwerkelijking individu gezien. Tegenwoordig heeft men hierover minder twijfels en vindt men het bijvoorbeeld een goede zaak dat de wetgever alle mensen gelijkwaardig heeft verklaard. Enkele aspecten van Taylor opvatting van zelfverwerkelijking ondersteunen de mening dat de wilsonbekwame mens beschouwd kan worden als een zichzelf verwerkelijking individu.
8p 12
Welke aspecten bij Taylor ondersteunen de mening dat de wilsonbekwame mens zich wel degelijk verwerkelijkt en welke aspecten ondersteunen deze mening niet?
Geef in je antwoord tevens je eigen standpunt over dit vraagstuk.
Einde
900006 24