# Eindexamen Economie VWO 2025 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2025/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2025
tijdvak 2
woensdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1022-a-25-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 Safetybell
Het bedrijf Safetybell heeft een patent op de productie (en verkoop) van
video-deurbellen. Deze deurbellen hebben een videocamera en een
ingebouwd alarm, wat bijdraagt aan een gevoel van veiligheid. Safetybell
streeft naar maximale winst.

Tabel 1 Financiële gegevens Safetybell
prijsafzetfunctie
gemiddelde variabele kosten (in €)
totale constante kosten (in €)
P (=GO)
Q

GO = -50Q + 400
GVK = 12,5Q + 100
TCK = 600.000
verkoopprijs in €
afzet in tienduizenden stuks.

Figuur 1 Marktsituatie van Safetybell
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as prijs in € (van 0 tot 450) en op de x-as afzet Q (in tienduizenden stuks, van 0 tot 9). Er zijn drie lijnen getekend: een afnemende lijn gelabeld GO, een afnemende lijn gelabeld MO, en een stijgende lijn gelabeld MK.]

2p 1 Is hier sprake van degressief, proportionueel of progressief variabele
kosten? Leg je antwoord uit.
3p 2 Bereken de maximale totale winst van Safetybell.

VW-1022-a-25-2-0 2 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

2p 3 De overheid vindt dat de videodeurbellen zorgen voor een betere veiligheid en dat daardoor de maatschappelijke kosten als gevolg van criminaliteit dalen. De overheid overweegt een subsidie te geven per videodeurbel aan de laagste inkomensgroepen.
Leg uit of de overheid met deze subsidie prijsdiscriminatie ontstaat.

2p 4 Stel dat de overheid een subsidie van € 50 per videodeurbel geeft aan alle consumenten. Hierdoor verschuift de GO- en MO-lijn.
Teken de GO- en MO-lijn inclusief subsidie in figuur 1 van de uitwerkbijlage.

In de praktijk blijkt dat het verstrekken van een subsidie van € 50 per videodeurbel aan de producent eenvoudiger is uit te voeren dan aan de consument. Daarmee ontstaat de marktsituatie zoals getoond in figuur 2.

Figuur 2 Marktsituatie van Safetybell na subsidie aan de producent
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as de prijs in € (van 0 tot 450) en op de x-as de hoeveelheid Q (x 10.000) (van 0 tot 9). Er zijn twee kostenlijnen (MK en MK') en twee opbrengstenlijnen (MO en GO). De MK-lijn loopt van linksboven naar rechtsonder. De MK'-lijn loopt parallel aan de MK-lijn en ligt eronder. De MO-lijn loopt van linksboven naar rechtsonder en snijdt de GO-lijn op Q=0. De GO-lijn is dalend.]

2p 5 De verschuiving van de MK-lijn naar MK'-lijn is het gevolg van de subsidie aan de producent. Safetybell blijft streven naar maximale totale winst.
Arceer het totale subsidiebedrag in figuur 2 van de uitwerkbijlage.

Na tien jaar verloopt het patent op de videodeurbellen. Uiteindelijk ontstaat een markt­evenwicht bij volledige mededinging.
2p 6 Leg uit dat het nieuwe marktevenwicht Pareto-efficiënt is.

VW-1022-a-25-2-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 Pensioenmodel

Een econoom heeft de verwachtingen over het pensioenstelsel uitgewerkt in een model voor de komende 20 jaar (figuur 1).

Figuur 1 Pensioenmodel econoom (2024–2044)

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de linker y-as 'premies in % van pensioenvermogen' van 1,5 tot 3,1, en op de rechter y-as '% pensioenvermogen als % van bbp' van 150 tot 270. De x-as loopt van 2024 tot 2044. Het staafdiagram toont de stijging van het pensioenvermogen als percentage van het bbp. Een zwarte lijn toont de premies als percentage van het pensioenvermogen, die gedurende de periode licht daalt.]

Legenda:
— premies (linkeras)
██ pensioenvermogen (rechteras)

Bij het opstellen van het model is de econoom uitgegaan van onderstaande aannames over de periode 2025–2044:
a jaarlijkse inflatie = 2%;
b jaarlijkse reële economische groei = 0,5%;
c jaarlijkse rendement pensioenvermogen = 3,5%;
d de premiedruk (premie als % van het bbp) blijft gelijk;
e het aantal premieplichten (actieven) blijft gelijk;
f de kapitaalinkomens blijven gelijk.

2p 7 Leg uit dat er bij de pensioenen sprake is van ruilen over tijd.

2p 8 Leg uit met behulp van de aannames of de totale pensioenuitgaven zullen afnemen of toenemen als de uitkeringen welvaartsvast zijn.

VW-1022-a-25-2-o 4 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 5

9 (4p) Pensioenfondsen noemen het verschil tussen de betaalde premies en uitgekeerde pensioenen de netto opgebouwde pensioenbesparing.
Is de netto opgebouwde pensioenbesparing een stroomgrootheid of een
voorraadgrootheid? Motiveer je keuze.

De lijn in figuur 1 geeft aan dat de premies als percentage van het totale pensioenvermogen dalen.

2p 10 Gebruik de aannames a, b, c en d in figuur 1.
Leg uit dat de premies als percentage van het totale pensioenvermogen dalen.

De econoom heeft geen rekening gehouden met de pensioenleeftijd. De econoom geeft aan dat het verhogen van de pensioenleeftijd kan leiden tot een hogere koopkracht van de huidige premieplichtigen.
2p 11 Leg uit dat een hogere pensioenleeftijd kan leiden tot een hogere koopkracht van de huidige premieplichtigen.

VW-1022-a-25-2-0 5/13 lees verder

### Pagina 6

Opgave 3 Hulplijn
Arbeidsmigranten in de Europese Unie (EU) sturen vaak maandelijks een
deel van hun inkomen naar hun gezinnen in het land van herkomst
(bijvoorbeeld naar een Afrikaans land) om hen te onderhouden of
onderwijs te financieren. Als het land van herkomst in een
laagconjunctuur belandt, zullen migranten in de EU een groter bedrag
overmaken.
2p 12 Leg uit dat de inkomens overdrachten anticyclische effecten hebben
tijdens een laagconjunctuur in het land van herkomst.
De migranten versturen geld via een geld-overmaak-bedrijf (GOB). Het
GOB rekent een commissie (=vergoeding) per transactie en hanteert een
lagere wisselkoers dan de officiële wisselkoers op de valutamarkt. De
gezinnen kunnen het geld contant ophalen bij een vestiging van het GOB.
Een migrant in de EU maakt € 500 over naar de familie in een Afrikaans
land. Het GOB rekent eerst een commissie van € 7, en hanteert daarna
een wisselkoers van € 1 = 10,36 frank. De officiële wisselkoers is
€ 1 = 10,81 frank. Het verschil tussen de wisselkoersen plus de
commissie vormt de winst van het GOB.
Figuur 1 Schema transactie via het GOB
[FIGUUR: Schema met Europa, € 500 overdracht, GOB met € 7 commissie, wisselkoers en Afrika.]
2p 13 Bereken hoeveel het GOB verdient in euro's aan de transactie van € 500.
2p 14 Leg uit dat een toenemende concurrentie tussen geld-overmaak-bedrijven
kan leiden tot hogere economische groei in de Afrikaanse landen.
VW-1022-a-25-2-o
6/13
lees verder ► ►

### Pagina 7

Economen onderzoeken de economie van een specifiek Afrikaans land.
Ze gebruiken tabel 1 en laten de financiële rekening van de
betalingsbalans buiten beschouwing. Het land hanteert een vaste
(officiële) wisselkoers met de euro.

Tabel 1 Macro-economische gegevens van het Afrikaanse land

| | 2019 | 2020 | 2021 |
|---|---|---|---|
| bbp (in miljarden frank) | 103,3 | 109,7 | 117,9 |
| begrotingssaldo (% van bbp) | -4,5 | -3,5 | -3,7 |
| saldo lopende rekening (% van bbp) | -4 | -3,4 | -3,4 |
| ontvangen inkomens overdrachten<br>(in miljarden frank) | 6,70 | 6,82 | 6,92 |

1p 15 Heeft het Afrikaanse land een positief of negatief particulier spaarsaldo in
2021? Motiveer je antwoord.

De economen verwachten dat het saldo op de lopende rekening na 2021
zal verslechteren.
2p 16 Leg uit of de centrale bank van het Afrikaanse land de rente zal verlagen
of verhogen om de vaste wisselkoers te kunnen handhaven.

VW-1022-a-25-2-o 7 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 4 Strijd om de leerling

De overheid investeert in de ontwikkeling van menselijk kapitaal bij haar
bevolking door onderwijs te financieren. Middelbare scholen ontvangen
elk jaar een bepaald bedrag dat ze aan personeel en het onderhoud van
het gebouw mogen besteden. Deze financiering heet de lumpsum en is
een vast bedrag per leerling.
2p 17 Leg uit dat de lumpsum-financiering van middelbare scholen de positief
externe effecten van de ontwikkeling van menselijk kapitaal internaliseert.

Scholen streven naar een zo hoog mogelijk aantal leerlingen en besteden
daarom een groot deel van de lumpsum aan marketing. De Inspectie van
het Onderwijs is uitsluitend gericht op het controleren van de kwaliteit van
het geboden onderwijs.
2p 18 Leg uit of er sprake is van een principaal-agentprobleem tussen de
inspectie en de scholen.

Een econoom maakt een model om de gevolgen van het marketingbeleid
aan te tonen (zie bron 1 en matrix 1). In het model zijn er twee scholen:
het Rij-college en het Kolom-college. Zij ervaren uitsluitend concurrentie
van elkaar.

VW-1022-a-25-2-o 8 / 13 lees verder ►►►


### Pagina 9

Bron 1 Gegevens en aannames model

Onderstaande gegevens gelden voor het vorige schooljaar en het huidige schooljaar.
- De afzetfuncties zijn gelijk aan:
$q_{\text{Vrij}} = 800 + 2 M_{\text{rij}} - 0,5 M_{\text{kolom}}$
$q_{\text{Vkolom}} = 800 + 2 M_{\text{kolom}} - 0,5 M_{\text{rij}}$
- $q_v$ = het aantal leerlingen per school
- $M$ = het percentage van het maximale marketingbudget ($M = 100$ als een school het volledige marketingbudget inzet)
- De school ontvangt een lumpsum van € 6.000 per leerling per jaar.
- Het maximale budget voor marketing bestaat uit 10% van de lumpsum van het vorige schooljaar. Marketingkosten zijn constante kosten.
- De kostenfunctie voor elke school luidt:
$TK = 3.000q + 2.510.000 + \text{marketingkosten } (q = \text{aantal leerlingen})$

Matrix 1 Verandering financiële reserve (x € 1.000) bij inzet marketing

|                   | M = 0%   | Kolom-college | M = 50%   | M = 100% |
| ----------------- | -------- | ------------- | --------- | -------- |
| Rij-college       | M = 0%   | -110 ; -110 (A)¹ | -185 ; -50 (B) | -260 ; 10 (C) |
|                   | M = 50%  | -50 ; -185 (D) | -125 ; -125 (E) | -200 ; -65 (F) |
|                   | M = 100% | 10 ; -260 (G) | -65 ; -200 (H) | -140 ; -140 (I) |

noot 1: In het vorige schooljaar is de financiële reserve van beide scholen met € 110.000 afgenomen.

In het vorige schooljaar voerden beide scholen geen marketingkosten (cel A).
3p 19 Toon met een berekening aan dat de financiële reserve van het Rijcollege in cel G in het huidige schooljaar stijgt met € 10.000.
2p 20 Leg uit met behulp van getallen uit de matrix of er sprake is van een Nash-evenwicht.
De scholen besluiten te fuseren tot één school met 1.600 leerlingen. De school zal dan geen marketingkosten hebben. De totale constante kosten moeten afnemen om break-even te draaien.
2p 21 Bereken met welk bedrag de totale constante kosten na de fusie moeten afnemen om break-even te draaien.

VW-1022-a-25-2-o 9 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 5 Soepeler

Een regeringspartij doet twee voorstellen om de arbeidsmarkt te
flexibiliseren:
- Het ontslagrecht moet worden versoepeld (= voor werkgevers moet
het makkelijker worden om werknemers te ontslaan).
- De opzegtermijn moet korter worden (= de periode dat een werknemer
met een vast contract verplicht moet doorwerken na ontslag door de
werknemer / werkgever).

22 Leg uit dat de versoepeling van het ontslagrecht leidt tot minder risico bij
werkgevers en daardoor tot een toename van de werkgelegenheid.

De verkorting van de opzegtermijn kan ertoe leiden dat het
beroepsprobleem in arbeidsrelaties groter wordt, waardoor de
loonkosten per product kunnen toenemen.

23 Leg uit dat de verkorting van de opzegtermijn, via het beroepsprobleem,
kan leiden tot een toename van de loonkosten per product.

Om de macro-economische effecten van beide voorstellen te
onderzoeken, gebruikt een econoom het IS-MB-GA model. Figuren 1 en 2
tonen een negatieve vraagschok waardoor de productie kleiner is dan het
productiepotentieel. Figuur 1 toont een model met een starre
arbeidsmarkt en figuur 2 toont een model met een flexibele arbeidsmarkt.

VW-1022-a-25-2-o 10/13 lees verder >>>

### Pagina 11

Figuur 1 Starre arbeidsmarkt Figuur 2 Flexibele arbeidsmarkt

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'r' (rente) en op de x-as 'Y' (productie). Twee neerwaartse hellende lijnen zijn weergegeven, genaamd IS0 en IS1. Een horizontale lijn is getekend, met het label 'MB'.]

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'r' (rente) en op de x-as 'Y' (productie). Twee neerwaartse hellende lijnen zijn weergegeven, genaamd IS0 en IS1. Een horizontale lijn is getekend, met het label 'MB'.]

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'π' (inflatie) en op de x-as 'Y' (productie). Een opwaartse hellende lijn is weergegeven, met het label 'GA0'.]

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'π' (inflatie) en op de x-as 'Y' (productie). Een opwaartse hellende lijn is weergegeven, met het label 'GA0'.]

r = reële rente in procenten
π = inflatie in procenten
Y = reële productie / inkomen

2p 24 Leg uit dat door versoepeling van het ontslagrecht de GA-curve steiler wordt.

2p 25 Leg uit in welk model (figuur 1 of figuur 2) de centrale bank de nominale rente sterker zal verlagen om de economie terug te laten keren naar de potentiële productie.

VW-1022-a-25-2-o 11 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 6 Drinkwater
In lange, droge zomers ontstaan er geregeld watertekorten. De vraag naar
(drink)water is dan veel groter dan het aanbod, waardoor overconsumptie
ontstaat. Overconsumptie ontstaat als de gevraagde hoeveelheid boven
de capaciteit komt, waardoor de reserves opraken.
De overheid stelt zich de volgende doelen:
1 Overconsumptie van drinkwater (in de zomer) tegengaan.
2 De totale kosten (van de waterrekening) voor een gemiddeld
huishouden mogen niet stijgen ten opzichte van de situatie vóór de
droogte.
2p 26 Leg uit voor elk van beide doelen of marktwerking ervoor zorgt dat deze
worden behaald.
In de situatie vóór de droogte was de prijs van water € 1 per 1.000 liter.
Een econoom stelt een model op waarin een heffing van € 1 per 1.000
liter water wordt ingevoerd (zie figuur 1).
Figuur 1 Vraag en aanbod van drinkwater per maand

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de prijs (P) en op de x-as de hoeveelheid (Q). Er zijn twee aanbodlijnen, Qa1 en Qa2, en twee vraaglijnen, Qv1 en Qv2. De prijs P = €1 snijdt de aanbodlijn Qa1 en de vraaglijn Qv1. De prijs Ph = €2 snijdt de aanbodlijn Qa2 en de vraaglijn Qv2. Op de x-as staan de waarden 11, 12, 13, 14, 15, 16.]

Qa1 = aanbodlijn voor heffing
Qa2 = aanbodlijn na heffing
Qv1 = vraaglijn september t/m juni
Qv2 = vraaglijn in droogte maanden juli en augustus
Q' = maandelijkse productiecapaciteit bij droogte
P = prijs voor heffing in euro's
Ph = prijs na heffing in euro's

VW-1022-a-25-2-o 12 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 13

Gebruik figuur 1.
2p 27 Leg uit of de heffing ervoor zorgt dat de overconsumptie in de
zomermaanden bij droogte wordt tegengegaan.

De econoom stelt een tweede model op waarin een gepersonaliseerd
schijvenstelsel op drinkwater wordt geïntroduceerd. Het stelsel werkt op
basis van de drinkwaterconsumptie per persoon per jaar, en is als volgt
opgebouwd:

[FIGUUR: Tabel met waterverbruik per persoon per jaar met de volgende kolommen: 'Vrijstelling (aftrekpost)', 'Heffingskorting', 'Schijf', 'Bereik', 'Tarief'.
Rijen:
1. Vrijstelling (aftrekpost): 10.000 liter per persoon per jaar
2. Heffingskorting: € 70 per persoon per jaar
3. Schijf 1: Bereik 1 - 20.000 liter, Tarief € 0,003 per liter
4. Schijf 2: Bereik 20.001 - 60.000 liter, Tarief € 0,006 per liter
5. Schijf 3: Bereik 60.001 en meer, Tarief € 0,009 per liter]

3p 28 Een persoon verbruikt gemiddeld 50.000 liter water per jaar.
Toon met een berekening aan dat deze persoon meer dan € 100 per jaar
betaalt aan waterbelasting.

De econoom beweert dat het marginale tarief hoger ligt dan het
gemiddelde tarief, waardoor er een prikkel is om zuinig om te gaan met
water.
2p 29 Leg de bewering van de econoom uit door middel van een berekening van
het gemiddelde tarief per liter water bij een gebruik van 50.000 liter water.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1022-a-25-2-0
13 / 13
einde