# Eindexamen Economie VWO 2025 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2025/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2025
tijdvak 1
maandag 12 mei
13.30 - 16.30
economie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

vw-1022-a-25-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Zorgverzekering

1p 1 In een land gaan inwoners voor zorgbehandelingen naar zorgaanbieders zoals huisartsen, fysiotherapeuten of ziekenhuizen. De overheid van het land bewaakt en controleert de kwaliteit van de geleverde zorg. Is een zorgbehandeling een collectief goed? Motiveer je antwoord.

De overheid vindt dat iedereen in het land recht heeft op
gezondheidszorg. Om de kosten te kunnen dekken, komt er een verplichte
zorgverzekering. Zorgverzekeraars kunnen verzekerden niet weigeren.
Verzekerden betalen maandelijks premie aan een zorgverzekeraar. De
zorgverzekeraars zijn niet in staat om vooraf te bepalen of de verzekerden
goede of slechte risico's zijn.
2p 2 Leg uit of averechtse selectie kan optreden binnen de zorgverzekeringen.

Een ecomoom onderzoekt de zorgverzekeringsmarkt en bekijkt de
Zooheel verzekering voor jongeren. Bij deze verzekering geldt een
eigen risico.

Tabel 1 Zooheel zorgverzekering

|                 | met wettelijk eigen risico | met verhoogd eigen risico |
| --------------- | --------------------------- | --------------------------- |
| eigen risico: € 385 per jaar | eigen risico: € 885 per jaar |
| premie: € 108,25 per maand | premie: € 86,25 per maand |

Jongeren hebben over het algemeen weinig zorgkosten. Het kan voordelig
zijn om een verhoogd eigen risico te nemen. De totale zorgkosten voor
een jongere bestaan uit de premie en de zorgkosten die binnen het eigen
risico worden gemaakt.
2p 3 Bereken tot welk bedrag aan zorgkosten per jaar het voor een jongere
voordeliger is om een verhoogd eigen risico te nemen.

De totale zorgkosten in het land nemen toe. De overheid besluit daarom
dat het eigen risico niet meer geldt voor huisartsbezoeken. Uit onderzoek
blijkt dat daardoor de totale zorgkosten kunnen afnemen.
2p 4 Leg uit dat de totale zorgkosten kunnen afnemen door het besluit van de
overheid.

vw-1022-a-25-1-o 2 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Zorgverzekeraars zijn actief op een heterogene oligopolistische markt,
waarbij hun zorgverzekeringen verschillen in voorwaarden en premies.
Vergelijkingssites vergelijken deze voorwaarden en premies van de
verschillende zorgverzekeringen. Consumenten kunnen via zo'n
vergelijkingssite een zorgverzekering afsluiten.
2p 5 Leg uit dat de opkomst van vergelijkingssites de doelmatigheid van de
zorgverzekeringsmarkt kan vergroten.

Per afgesloten verzekering betalen zorgverzekeraars een vaste
vergoeding aan een vergelijkingssite. De econoom: “Uit mijn onderzoek
blijkt dat vergelijkingssites onderhandelen met de verzekeraars over de
hoogte van de (vaste) vergoeding per afgesloten verzekering. Hierdoor
ontstaat een principaal-agentprobleem tussen de consument (de
principaal) en de vergelijkingssite (de agent).
2p 6 Leg uit dat er sprake kan zijn van een principaal-agentprobleem.

vw-1022-a-25-1-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 Concurreren met zekerheid

Het land Mañan heeft een waardevast staatspensioen dat via het omslagstelsel wordt gefinancierd. Het aanvullend pensioen belooft dit staatspensioen aan te vullen tot een vast, totaalbedrag van 70% van het laatstverdiende (nominale) brutoloon. Het totale pensioen is daarmee niet waardevast. Werknemers moeten een aanvullend pensioen opbouwen bij één van de commerciële pensioenfondsen die het kapitaaldekkingsstelsel gebruiken. De nominale brutolonen veranderen niet.

2p 7 Is er bij het staatspensioen of bij het aanvullend pensioen sprake van intergenerationele ruil? Leg je antwoord uit.

2p 8 Leg uit dat de premie voor het aanvullend pensioen kan dalen als de inflatie stijgt.

De pensioenfondsen beleggen hun vermogen in aandelen en obligaties. Pensioenfondsen concurreren met elkaar (= marktwerking) op basis van de ingelegde pensioenpremie. Werknemers ontvangen alleen informatie over de verhouding tussen obligaties en aandelen waarin een pensioenfonds belegt en de maandelijkse premie die ze moeten betalen. In Mañan kunnen werknemers wisselen van pensioenaanbieder.

Figuur 1 toont de relevante factoren binnen de markt voor aanvullende pensioenen.

[FIGUUR: Een diagram met de volgende elementen: 'marktwerking' en 'bedrijfskosten' die beide naar 'dekkingsgraad' wijzen. 'premie aanvullend pensioen' wijst ook naar 'dekkingsgraad'. 'dekkingsgraad' wijst naar 'uitkering aanvullend pensioen'. 'inflatie' en 'rentestand centrale bank' wijzen naar elkaar en naar 'dekkingsgraad'. 'uitkering aanvullend pensioen' wijst met een terugkoppeling naar 'dekkingsgraad'.]

dekkingsgraad =
$$
\frac{\text{huidig vermogen pensioenfonds}}{\text{huidige waarde toekomstige pensioenuitkeringen}} \times 100%
$$

VW-1022-a-25-1-o
4 / 13
lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Stel dat de inflatie hoger wordt dan de gewenste inflatie van de centrale bank.
2p 9 Leg met behulp van figuur 1 uit dat deze hogere inflatie zorgt voor een stijgende dekkingsgraad.
2p 10 Leg met behulp van figuur 1 uit dat marktwerking tot een lagere premie kan leiden.
Naar verwachting hebben de pensioenfondsen over 25 jaar een bedrag nodig van € 450 miljard. Momenteel is de gemiddelde dekkingsgraad van alle pensioenfondsen samen gelijk aan 92%, waarbij wordt uitgegaan van een rente van 1%. Men verwacht dat de rente stijgt naar 2%. Dit leidt tot een nieuwe dekkingsgraad.
3p 11 Analyseer het effect van de stijgende rente op de betaalbaarheid van de pensioenen. Doe dat als volgt:
- Bereken de nieuwe dekkingsgraad.
- Leg uit of de betaalbaarheid van de pensioenen verbetert.
VW-1022-a-25-1-o 5 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opgave 3 IJssalon
Een ondernemer opent in 2023 ijssalon Guarda. Guarda is de eerste
ijssalon binnen een groot gebied, waardoor ze een monopoliepositie
heeft. Op basis van een marktonderzoek heeft Guarda de vraag naar
ijsjes bepaald (zie tabel 1 en figuur 1).
Tabel 1 Gegevens marktonderzoek Guarda
$Qv = -50P + 210$
$TK = 0,005Q^2 + 1,2Q + 30$
$Qv$ = vraag naar ijsjes in duizenden
$P$ = prijs per ijsje in euro's
TK = totale kosten in duizenden
euro's
$Q$ = het aantal ijsjes in duizenden
Figuur 1 Opbrengsten en kostenfuncties van Guarda
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as P, GO, GVK en GTK (in €) van 0 tot 4, en op de x-as Q (x 1.000) van 0 tot 220. Er zijn drie lijnen getekend: een neerwaartse lijn gelabeld GO, een lijn die eerst daalt en daarna stijgt gelabeld GTK, en een lijn die begint bij 1 en daarna langzaam stijgt gelabeld GVK.]
Guarda behaalt maximale winst bij een prijs van € 3 per ijsje.
2p 12 Bereken de winst per ijsje.
1p 13 Arcer in de uitwerkbijlage de totale vaste (constante) kosten bij een
verkoopprijs van € 3 per ijsje.
4p 14 In 2024 stijgen voor Guarda de variabele kosten ten opzichte van 2023
met € 0,25 per ijsje. De overige gegevens blijven hetzelfde.
Bereken hoeveel procent van de gestegen variabele kosten wordt
doorberekend in de verkoopprijs.
VW-1022-a-25-1-o
6 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 7

Begin 2025 raakt Guarda de monopoliepositie kwijt door de opening van ijssalon Orso Bianco. Deze ijssalon heeft dezelfde productiekosten als Guarda. Orso Bianco treedt toe met een lagere prijs. Consumenten zien de ijsjes van Orso Bianco als perfect substituut voor de ijsjes van Guarda, waardoor beide salons via een prijsinoorlog in een gevangenendilemma kunnen belanden.
15 Leg uit dat Guarda en Orso Bianco in een gevangenendilemma kunnen belanden als consumenten de ijsjes als perfecte substituten zien.
Guarda wil een prijsinoorlog vermijden. Guarda past zelfbinding toe door advertenties op sociale media te plaatsen. In deze advertenties staat een vaste verkoopprijs voor 2025, in combinatie met een laagsteprijsgarantie. Dit houdt het volgende in: als consumenten een ijsje voor een lagere prijs kunnen krijgen bij concurrent Orso Bianco, dan geeft Guarda een korting van 25% op die lagere prijs.
16 Leg uit dat door deze manier van zelfbinding het risico op een prijsinoorlog wordt beperkt.
VW-1022-a-25-1-o 7 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opgave 4 Eilanden verbonden
De ministers van Economische Ontwikkeling van de Caribische eilanden
willen meer met elkaar handelen. Om deze wens te onderzoeken stelt een
econoom een korte-termijnmodel op voor Curaçao (zie figuur 1). Voor de
eenvoud is Aruba de enige handelspartner van Curaçao. In het model is
de munteenheid van Curaçao de Caribische gulden (XCG) en de
munteenheid van Aruba de Arubaanse florin (AWG).

2p 17 Bereken de arbeidsinkomensquote (AIQ) van Curaçao.

De Curaçaose overheid is niet getoond in het model, maar het
overheidssaldo kan wel worden berekend.
2p 18 Bereken het overheidssaldo van Curaçao en geef aan of er sprake is van
een tekort of een overschot.

In Curaçao stijgt de vraag naar arbeid, waardoor de loonkosten stijgen.
De econoom wil uitzoeken wat de gevolgen zijn voor het inflatieniveau op
Aruba.
2p 19 Teken deze oorzaak en gevolgen in de uitwerkbijlage. Doe het als volgt:
– Teken de nieuwe vraag en/of aanbodlijnen op:
– de Curaçaose arbeidsmarkt,
– de Curaçaose goederen- en dienstenmarkt.
– de Arubaanse goederen- en dienstenmarkt.
(Verschuif de nieuwe vraag en/of aanbodlijnen ongeveer 1 cm)
– Vul in de uitwerkbijlage in of de evenwichtsprijzen op de verschillende
markten stijgen of dalen.

De centrale bank van Curaçao besluit een ruimer monetair beleid te
voeren.
2p 20 Leg uit welk effect het monetair beleid van de Curaçaose centrale bank,
via de valutamarkt, heeft op de conjunctuur van Aruba.

VW-1022-a-25-1-o 8 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Figuur 1 Factoren beïnvloeding Curaçaose en Arubaanse economie
Arbeidsmarkt Curaçao
loon
(in XCG)
26.000
S = 664 mln.
Qa
Qv
120
arbeidsjaren
(x 1.000)
Vermogensmarkt
Curaçao
rente
Qa
3%
GV
GV = 5,45
Q (in
miljoenen XCG)
Y = 5,45
9
miljarden XCG)
Legenda:
GA = geaggregeerd aanbod
GV = geaggregeerde vraag
Dit bestaat uit de totale bestedingen:
C + 1 + O + E - M
De C, 1, O, E, M en S zijn geldstromen
in Caribische guldens (XCG), waarbij:
C = particuliere consumptie
I = investeringen
O = overheidsbestedingen
E = export
M = import
S = particuliere besparingen
De pijlen zijn geldstromen in
Caribische guldens (XCG)
E = 250 mln.
M = 860 mln.
Goederen- en
dienstenmarkt Curaçao
inflatie
inflatie
GA
GV
Y
(Y in
miljoenen florin)
Goederen- en
dienstenmarkt Aruba
VW-1022-a-25-1-o
9 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 5 Groen ontroeien

In een land is de huidige consumptie niet duurzaam opzichte van wat de aarde aankan. Huishoudens besluiten hun verantwoordelijkheid te nemen en minder te consumeren. Een econoom analyseert de effecten van deze gedragsverandering met behulp van het Keynesiaanse kruis (zie figuur 1).

Figuur 1 Keynesiaans kruis

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "EV = effectieve vraag in mld €" en op de x-as "bbp in mld". Er zijn drie lijnen: een lijn Y=EV die een steile opwaartse curve is, een lijn EV₀ en een lijn EV₁. De lijn Y=EV snijdt EV₀ op een inkomen van 1.000. De lijn EV₀ en EV₁ snijden elkaar op een inkomen van 500. EV₀ snijdt de y-as bij 400 en heeft een helling van 0,5. EV₁ snijdt de y-as bij 360 en heeft een helling van 0,4. Er is een verticale stippellijn bij een inkomen van 500.]

$EV_0$ = oude effectieve vraag (voor de gedragsverandering) $= 400 + 0,5Y$
$EV_1$ = nieuwe effectieve vraag (na de gedragsverandering) $= 360 + 0,4Y$

De econoom stelt: "Door de gedragsverandering van consumenten is zowel de ligging als de helling van de $EV_1$-curve veranderd ten opzichte van de $EV_0$-curve."

2p 21 Leg beide veranderingen van de $EV_1$-curve ten opzichte van de $EV_0$-curve uit.

Door de gedragsverandering ontstaat een negatieve output gap. De econoom analyseert twee maatregelen: het voeren van begrotingsbeleid of monetair beleid.

De overheid kan de overheidsbestedingen verhogen. Dit heeft twee gevolgen voor het groen bbp.
2p 22 Leg uit dat door de hogere overheidsbestedingen het groen bbp zowel kan dalen als kan stijgen.

VW-1022-a-25-1-0 10 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 11

De econoom wil ook analyseren of het monetaire beleid invloed heeft na
de gedragsverandering. De econoom schetst daarom een nieuw model
(zie figuur 2).

Figuur 2 IS-MB-model
[FIGUUR: Een grafiek met de reële rente in % op de y-as en inkomen (Y) op de x-as. De y-as loopt van 0 tot 8. De x-as loopt van 0 tot 1000. Er is een horizontale lijn die de MB-curve voorstelt, die op rente 8 ligt. Er zijn twee hellende lijnen, IS0 en IS1. IS0 snijdt de MB-curve bij een inkomen van ongeveer 600 en de y-as bij ongeveer 8. IS1 snijdt de MB-curve bij een inkomen van ongeveer 750 en de y-as bij ongeveer 7.]

$IS_0$ = IS-curve voor de gedragsverandering
$IS_1$ = IS-curve na de gedragsverandering

Door de gedragsverandering is de helling van de IS-curve veranderd. Dit
heeft effect op de effectiviteit van monetair beleid.
2p 23 Leg uit of monetair beleid effectiever of minder effectief is geworden door
de gedragsverandering.

De econoom concludeert: “In dit model zal monetair beleid ervoor zorgen
dat de economie weer terugkeert in het oude evenwicht van voor de
gedragsverandering.”
2p 24 Leg uit welk monetair beleid de centrale bank zal voeren waardoor het
oude evenwicht wordt bereikt. Noem de nieuwe reële evenwichtsrente.

Consumenten hebben een sociale norm uitgesproken: zij gaan minder
consumeren en dus is een lager inkomen voor hen voldoende. De
overheid kan via deze sociale norm beleid voeren om het potentiële
inkomen naar $Y^* = 600$ miljard te brengen. De econoom stelt: “Als
consumenten minder uren gaan werken, verdwijnt de output gap.”
2p 25 Leg de stelling van de econoom uit.

VW-1022-a-25-1-o 11 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 6 Groenten
Een econoom onderzoekt de mogelijkheid voor boeren om over te stappen van traditioneel geteelde groente (met milieuschade) naar biologisch geteelde groente (zonder milieuschade). Dit betekent een forse investering omdat biologische telers meer grond nodig hebben om dezelfde hoeveelheid groenten te produceren. Voor de biologische teelt is dit nodig, omdat stukken grond langere tijd niet worden gebruikt, waardoor de grond langer vruchtbaar blijft.
2p 26 Leg uit of er bij een investering voor biologische teelt sprake is van verzonken kosten.
De econoom stelt een model op voor twee boeren om de keuze voor traditionele of biologische teelt te onderzoeken (zie tabellen 1 en 2).
Tabel 1 verkooprijs en variabele kosten per kg
| | traditionele teelt | biologische teelt |
|---|---|---|
| verkooprijs per kg | € 2,20 | € 3,00 |
| variabele kosten per kg | € 0,75 | € 1,00 |

Tabel 2 pay-off matrix van behaalde winsten (in €) en afzetten (in kg)
| | boer A | boer B |
|---|---|---|
| traditionele teelt | € 80.000 ; € 80.000 | € 87.250 ; € 75.000 |
| | 65.000 kg ; 65.000 kg | 70.000 kg ; 46.050 kg |
| biologische teelt | € 75.000 ; € 87.250 | € 92.900 ; € 92.900 |
| | 46.050 kg ; 70.000 kg | 55.000 kg ; 55.000 kg |

Stel dat boer B investeert in biologische teelt, terwijl boer A voorlopig traditioneel blijft telen. De vaste (constante) kosten voor de investering zijn € 14.250.
VW-1022-a-25-1-0
12 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 13

Gebruik tabellen 1 en 2.
27
Bereken de procentuele stijging van de totale vaste (constante) kosten bij
boer B als gevolg van de investering in biologische teelt.
28
Noem de Nash-evenwichten uit tabel 2 bij winstmaximalisatie.
Gebruik tabel 2.
29
Leg met behulp van getallen uit of de negatieve externe effecten dalen als
de boeren kiezen voor afzetmaximalisatie.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1022-a-25-1-o
13 / 13
einde