# Eindexamen Economie VWO 2024 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2024/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2024
tijdvak 2
donderdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-24-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 Duopolis
In het afgelegen stadje Duopolis zijn twee supermarkten gevestigd:
Lucrum en Civitas. Beiden verkopen hun boodschappen alleen door
middel van boodschappenpakketten. De twee bedrijven bieden allebei
identieke boodschappenpakketten aan. Lucrum streeft naar maximale
winst. Civitas hanteert als bedrijfsdoel een sociale norm: ten minste 80%
van de huishoudens moet hun boodschappen doen in Duopolis, zodat
mensen niet ver hoeven te reizen. Ze bieden elk het aantal pakketten aan
zodat zij aan hun bedrijfsdoel voldoen. Marktonderzoek heeft het
volgende model opgeleverd:

|                                |                                         |
| :----------------------------- | :-------------------------------------- |
| aantal huishoudens             | 30.000                                  |
| vraag naar boodschappen        | $Q_v = 30.000 - 100P$                    |
| omzet Lucrum                   | $TO_{Lucrum} = P \times q_{Lucrum}$     |
| omzet Civitas                  | $TO_{Civitas} = P \times q_{Civitas}$   |
| afzet boodschappen Duopolis    | $Q_v = q_{Lucrum} + q_{Civitas}$        |
| kosten Lucrum                  | $TK_{Lucrum} = 30q_{Lucrum} + 100.000$  |
| kosten Civitas                 | $TK_{Civitas} = 30q_{Civitas} + 100.000$ |

- $Q_v =$ wekelijkse afzet boodschappenpakketten in Duopolis;
- P = prijs van een boodschappenpakket in euro's;
- Huishoudens kopen 0 of 1 pakket per week;
- De betalingsbereidheid van een huishouden is afhankelijk van het
inkomen.

1p 1 Bereken de prijs van een boodschappenpakket als Civitas monopolist is
en de sociale norm hanteert.
De manager van Lucrum maakt een analyse op basis van matrix 1.
Matrix 1 Winsten Lucrum en Civitas (x € 1.000) in een herhaald spel

|                        | $q_{Civitas} = 12.000$ | $q_{Civitas} = 15.000$ | $q_{Civitas} = 18.000$ |
| :--------------------- | :--------------------- | :--------------------- | :--------------------- |
| $q_{Lucrum} = 6.000$   | 440 ; 980              | 260 ; 800              | 80 ; 440               |
| $q_{Lucrum} = 10.000$  | 400 ; 500              | 100 ; 200              | -200 ; -280            |
| $q_{Lucrum} = 12.000$  | 260 ; 260              | -100 ; -100            | -460 ; -640            |

2p 2 Toon met een berekening aan dat de winst van Lucrum in de cel
linksboven € 440.000 bedraagt.

VW-1022-a-24-2-o 2 / 12 lees verder

### Pagina 3

3a (4p) In de uitgangssituatie (nog voor het onderzoek) bieden zowel Lucrum als Civitas 12.000 boodschappenpakketten aan. De manager van Lucrum concludeert: “Als we op basis van de matrix onze dominante strategie volgen, zijn we vanwege de sociale norm van Civitas, op termijn slechter af dan in de uitgangssituatie.”
Leg de conclusie van de manager van Lucrum uit.
3b (5p) De directeur van Civitas wil prijsdiscriminatie toepassen voor mensen met een betalingsbereidheid onder de huidige verkoopprijs. De gemeente kan de huishoudens opdelen in vijf even grote inkomensgroepen, en geeft per week een kortingscode op naam aan uitsluitend de armste groep.
Beargumenteer of het plan van de directeur voldoet aan de twee voorwaarden van prijsdiscriminatie.

Civitas denkt alle huishoudens te kunnen voorzien van boodschappen, als er een subsidie komt vanuit de gemeente. Civitas overweegt om een van de drie prijsvoorstellen te doen. Deze zijn weergegeven in spelboom 1. De gemeente kan met Civitas een deal sluiten of zelf de voedselvoorziening regelen voor de armste groep. In alle voorstellen heeft iedereen te eten. Civitas wil ook winst maken.

Spelboom 1 Winsten Civitas en kosten van de gemeente

[FIGUUR: Een boomstructuur met links "Civitas" en de drie opties "marktprijs", "kleine marge", "kostprijs". Vanuit deze opties loopt een pijl naar "gemeente". Vanuit "gemeente" lopen twee pijlen naar "deal sluiten" en "zelf regelen". Aan de pijlen van "deal sluiten" en "zelf regelen" staan kosten weergegeven in euro's.]

2p 5 Toelichting: alle prijzen van Civitas zijn inclusief een (eventuele) subsidie.
Leg uit welke uitkomst tot stand zal komen. Noem daarbij getallen uit de spelboom.

VW-1022-a-24-2-o 3 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 Schuiven met schuld

Anderland heeft alleen een handelsrelatie met het buurland, Betaland.
Anderland verkeert in 2018 in een laagconjunctuur onder invloed van de
sterk inZakkende economie van Betaland. De overheid van Anderland wil
de conjuncturele werkloosheid verminderen en overweegt stimulerend
begrotingsbeleid. Een econoom gebruikt figuur 1 om de effectiviteit van
het overheidsbeleid te onderzoeken. Anderland heeft een progressief
belastingstelsel. De aanname is dat hogere inkomens gemiddeld een
lagere marginale consumptiequote hebben dan lagere inkomens.

Figuur 1 Economische kringloop Anderland 2018
[FIGUUR: Economische kringloop met de volgende componenten en stromen: Gezins-huishoudens, financiële instellingen, producenten, overheid, Betaland. Er zijn pijlen die de stromen weergeven met bijbehorende waarden: O = 40 van de overheid naar gezins-huishoudens, B = 100 van gezins-huishoudens naar de overheid, S = 110 van gezins-huishoudens naar financiële instellingen, O = 80 van de overheid naar producenten, C = 110 van producenten naar gezins-huishoudens, I = 140 van financiële instellingen naar producenten, M = 370 van Betaland naar producenten, E = 320 van producenten naar Betaland, Y = 280 van producenten naar gezins-huishoudens.]

Legenda:
Y = arbeidsinkomen
B = belastingen
C = consumptie
E = export
O = totale overheidsuitgaven aan gezins-huishoudens en producenten

I = investeringen
M = import
S = besparingen

Het overheidstekort van Anderland mag maximaal 3% van het bbp
bedragen.
2p 6 Berekén of het overheidssaldo aan deze eis voldoet.

2p 7 Leg uit dat bij progressieve inkomstenbelastingen de effectieve vraag in
een economische neergang minder hard daalt dan bij proportionele
inkomstenbelastingen.

De econoom stelt: “Vanwege de open aard van de economie zal
stimulerend begrotingsbeleid een beperkt effect hebben op de afname
van de werkloosheid.”

2p 8 Leg de stelling van de econoom uit.

VW-1022-a-24-2-o


### Pagina 5

De econoom gebruikt tabel 1 om de toekomstige effecten van het beleid
van de overheid van Anderland te analyseren. De econoom neemt aan
dat de overheid in 2020 en 2021 geen aanvullende anticyclische
maategelen neemt.

Tabel 1 Nominale groei bbp en ontwikkeling staatsschuldquote

|jaartal|nominale groei bbp in % (t.o.v. vorig jaar)|staatsschuldquote in %|
|---|---|---|
|2016|0,3|55|
|2017|2,2|52|
|2018|0,2|53|
|2019|2,0|50|
|2020|-4,0|60|
|2021|-5,0|70|

2p 9 Bereken aan de hand van tabel 1 de procentuele toename van de
nominale waarde van de staatsschuld tussen 2019 en 2021. Neem 2019
als basisjaar.

De econoom beweert: “Anticyclisch begrotingsbeleid leidt tot een
staatsschuld en gegeven de doelstelling van de overheid zullen de lasten
daarvan bij de toekomstige belastingbetalers terechtkomen.”

2p 10 Leg de bewering van de econoom uit.

VW-1022-a-24-2-o 5 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3 Beleidsdilemma

De economie van de eurozone is vanuit een situatie met een output gap
van nul ($Y_0=Y^*$) terechtgekomen in een laagconjunctuur ($Y_1$). Een
econoom gebruikt het IS-MB-GA-model om de beleidsleiders van de
eurozone van economisch advies te voorzien. De econoom gaat ervan uit
dat de landen naast een gezamenlijk monetair beleid ook een gezamenlijk
begrotingsbeleid gaan voeren.

Figuur 1 Het IS-MB-GA-model van de eurozone in een laagconjunctuur

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de rente (r) en op de x-as de productie (Y). Er zijn twee lijnen getekend, de IS- en MB-lijn. De IS-lijn loopt naar beneden en verschuift van IS0 naar IS1. Er is een horizontale lijn MB0 getekend. De labels Y1 en Y0 duiden de productie aan. Een tweede grafiek toont op de y-as de inflatie (π) en op de x-as de productie (Y). Een lijn GA0 loopt naar boven en snijdt de y-as bij 0. De labels Y0 en Y duiden de productie aan.]

Legenda:
Y = reële productie
r = reële rente in procenten
π = inflatie in procenten
$Y_0 = Y^*$

VW-1022-a-24-2-o 6 / 12 lees verder ▶▶▶


### Pagina 7

1p 11 Geef een verklaring dat er in de uitgangssituatie ($Y_0$) sprake is van natuurlijke werkloosheid.

12 Door de laagconjunctuur verschuift de IS-curve van $IS_0$ naar $IS_1$.
2p Leg uit dat de laagconjunctuur leidt tot een lagere inflatie en een lagere productie.

De regeringsleiders van de eurozone komen in crisisberaad bij elkaar om een gezamenlijk begrotingsbeleid te voeren. Een regeringsleider behore to tot de klassieke economen en beweert: "De productie zal niet reageren op stimulerend begrotingsbeleid. Er moet een curve in het IS-MB-GA-model anders worden getekend om dit duidelijk te maken."

2p 13 Geef aan welke curve anders had moeten worden getekend en leg uit hoe deze curve zal verlopen.

De gemiddelde staatsschuldquote van de eurozone is nu 84%. Beleggers schatten het risico van beleggen in staatsobligaties hoog in. De regeringsleiders stellen: "Door deze inschatting zal het voeren van stimulerend begrotingsbeleid niet haalbaar zijn."

2p 14 Leg de stelling van de regeringsleiders uit.

De econoom laat met het IS-MB-GA-model zien dat de inflatie en de rente zullen veranderen over de tijd, zodat er weer een output gap van nul ontstaat. Neem aan dat de centrale bank de nominale rente zo aanpast dat de reële rente ($r$) stapsgewijs met 1 procentpunt daalt. De centrale bank en de overheid voeren geen stimulerend beleid.

3p 15 Geef de aanpassing van de economie weer over de tijd. Doe het als volgt:
- Teken in de uitwerkbijlage de verschuivingen van de relevante curven tot en met het moment dat de output gap weer nul wordt.
- Vul in de tabel in de uitwerkbijlage de reële rente ($r$) en de inflatie ($\pi$) in bij een output gap van nul.

VW-1022-a-24-2-o 7 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opgawe 4 Stikstofheffing
De overheid wil in de periode tot 2030 de binnenlandse uitstoot van
stikstof door producenten beperken via een heffing, onder andere voor de
vervuilende staalindustrie. Econoom Piethaan analyseert de effecten van
een eventuele stikstofheffing.
1p 16 Geef een verklaring dat een stikstofheffing via de producenten kan leiden
tot een afname van de stikstofuitstoot door producenten.

Op de binnenlandse staalmarkt concurreert de enige binnenlandse
staalproducent, Archy, met buitenlandse producenten. De
staalverwerkende industrie is de vrager op de binnenlandse staalmarkt.
Piethaan onderzoekt met behulp van de Armington-elasticiteit de
gevolgen van een stikstofheffing op de afzet van Archy.

Armington-elasticiteit = $\frac{\text{procentuele verandering importvolume}}{\text{procentuele verandering prijs binnenlands product}}$

2p 17 Leg uit dat een grotere Armington-elasticiteit leidt tot een hogere
binnenlandse effectiviteit van de stikstofheffing.

De staalverwerkende industrie vraagt om 9 miljoen ton staal. Archy levert
in de uitgangssituatie 7,333 miljoen ton staal. De rest wordt geimporteerd.
Na invoering van de stikstofheffing blijft de totale binnenlandse vraag naar
staal 9 miljoen ton.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as P (in € per ton) en op de x-as Q (in mln. ton). Er zijn drie curves: een dalende curve die de vraaglijn MO voorstelt, een dalende curve GTK1 en twee stijgende marginale kosten curves MK1 en MK2. Er is een punt op de MO curve bij 7,333 ton. De y-as heeft waarden 0, 540, 980.]

VW-1022-a-24-2-o 8 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Archy streeft naar maximale totale winst.
Voor Archy geldt in de uitgangssituatie:
GO = $-60Q + 980$
MK$_{1}$ = 100

Een stikstofheffing zal leiden tot een stijging van de marginale kosten met
40%.

2p 18 Toon met een berekening aan dat de binnenlandse prijs van Archy na de
stikstofheffing € 560 per ton is.

Gebruik figuur 1, de tekst boven figuur 1 en de formule van de Armington-
elasticiteit.
2p 19 Bereken de hoogte van de Armington-elasticiteit.

Piethaan: "Een stikstofheffing zal effect hebben op het
productensurplus van de binnenlandse staalmarkt, waardoor de
doelmatigheid van de staalmarkt verder zal afnemen. Onze buurlanden
hebben echter minder milieuregels, waardoor de mondiale
maatschappelijke kosten juist kunnen toenemen."

3p 20 Analyseer het effect van de stikstofheffing op het productensurplus in
de binnenlandse staalmarkt. Doe het als volgt:
– Arcer in de figuur in de uitwerkbijlage de veranderingen van het
productensurplus als gevolg van de stikstofheffing.
– Geef een verklaring voor de daling van het productensurplus.

2p 21 Leg uit dat de mondiale maatschappelijke kosten door de stikstofheffing
kunnen stijgen.

VW-1022-a-24-2-o 9 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 5 Cyberrisicoverzekering
De laatste jaren worden steeds meer ondernemingen getroffen door
hackers. Een onderneming ervaart dan financiële schade, bijvoorbeeld als
de toegang tot de webshop is geblokkeerd. Een verzekeraar biedt per
1-1-2023 een cyberrisicoverzekering aan die alle financiële schade als
gevolg van een hack dekt. Ook biedt de verzekering juridische hulp aan
en zullen cyber specialisten de hack verhelpen. De verzekering wordt
aangeboden aan zelfstandige ondernemers zonder personeel (zzp'ers) en
overige ondernemingen (zie tabel 1).

Tabel 1 Financiële gegevens verzekeraar in 2023
| | zzp'ers | overige ondernemingen |
|---|---|---|
| aantal ondernemingen | 3.500 | 500 |
| gemiddelde schade bij een hack | € 250.000 | € 1.250.000 |
| kans op een hack | 0,05 | 0,02 |
| administratiekosten per verzekerde (variabele kosten) | € 100 | € 200 |
| totale constante kosten per klantengroep | € 280.000 | € 200.000 |

1p 22 Bij welke van de twee klantengroepen is het risico voor de verzekeraar het hoogst? Verklaar je antwoord.
Een expert stelt: "Bij werknemers in loondienst is de kans op een hack vanwege onvoorzichtig handelen groter dan bij zzp'ers. Dat komt doordat er bij overige ondernemingen sprake is van een principaal-agentprobleem en bij zzp'ers niet."
3p 23 Leg uit dat er bij overige ondernemingen sprake is van een principaal-agentprobleem en bij zzp'ers niet.
De verzekeraar stelt bij het aanbieden van de cyberrisicoverzekering een aantal preventie-eisen, waaronder het zorgen voor up-to-date beveiligingssoftware. Als ondernemingen daar niet aan voldoen, krijgen ze maar de helft van de schade uitgekeerd.
2p 24 Leg uit dat de preventie-eisen het risico op averechtse selectie verminderen.

VW-1022-a-24-2-0 10/12 lees verder ►►►

### Pagina 11

25
De verzekeraar wil een zo laag mogelijke premie hanteren. Daarom
overweegt de verzekeraar per 1-1-2024 een eigen risico van € 50.000
voor zzp'ers en € 250.000 voor overige ondernemingen in te voeren.
Leg uit dat een eigen risico leidt tot zowel een verschuiving van de
vraaglijn als een verschuiving langs de vraaglijn van de
cyberrisicoverzekering.
De verzekeraar ziet een winstmogeijkheid bij de genoemde eigen risico's
en stelt de jaarlijkse premie vast op € 10.500 voor zzp'ers en
€ 20.500 voor overige ondernemingen. De expert van de verzekeraar
neemt aan dat de gegevens in tabel 1 niet veranderen.
3p 26 Bereken de hoogte van de winst.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
VW-1022-a-24-2-o
11/12
lees verder

### Pagina 12

Opgave 6 Trilemma

Westland en Oostland vormen elkaars belangrijkste handelspartners. De economie van Westland verkeert in een laagconjunctuur met een ruime arbeidsmarkt. De economie van Oostland verkeert in een hoogconjunctuur met een krappe arbeidsmarkt. Figuur 1 toont het trilemma dat kan worden gebruikt om te analyseren welke drie beleidsopties er zijn om beide economieën in een evenwichtige situatie te krijgen.

Figuur 1 Het trilemma van monetair beleid

[FIGUUR: Een driehoek met de hoekpunten 'vaste wisselkoersen', 'vrij verkeer van kapitaal' en 'onafhankelijk rentebeleid centrale bank'. De hoekpunten van de driehoek zijn gelabeld met A, B en C.]

2p 27 Leg uit dat bij beleidsoptie B internationaal kapitaalverkeer moet worden beperkt.

Bij beleidsoptie A kunnen de Westlandse en Oostlandse centrale banken geen eigen rentebeleid voeren. Ze voeren dan dezelfde rente die voor Westland te hoog is en voor Oostland te laag is.

2p 28 Leg uit dat het voeren van dezelfde rente tot verdere conjuncturele problemen in beide landen leidt.

De introductie van vaste wisselkoersen moet in beide landen leiden tot een evenwichtige arbeidsmarkt. Dan moet er worden voldaan aan twee voorwaarden:
1 onbeperkte arbeidsmobiliteit tussen landen en sectoren
2 relatief weinig loonrigiditeit / prijsrigiditeit

2p 29 Kies een van de twee voorwaarden en leg uit dat deze voorwaarde tot een evenwichtige arbeidsmarkt kan leiden in beide landen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
VW-1022-a-24-2-0

12 / 12