# Eindexamen Economie VWO 2024 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2024/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2024
tijdvak 1
vrijdag 24 mei
13.30 - 16.30 uur
economie

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1022-a-24-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Duurzaamheid stimuleren

De overheid van een land heeft met de overheden van andere landen een
afspraak gemaakt om de CO₂-uitstoot aanzienlijk te verminderen. Een
politicus stelt een combinatie van maatregelen voor om het afgesproken
doel te behalen: het instellen van heffingen op vervuilende productie
(markt A) en het subsidiëren van schone productie (markt B). Een
econoom onderzoekt deze twee markten van volledige mededinging.

Figuur 1 Marktsituatie van A, met en zonder heffing:

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de prijs in euro en op de x-as de hoeveelheid in duizenden stuks. Er zijn drie lijnen: een dalende vraaglijn, een stijgende aanbodlijn zonder heffing en een stijgende aanbodlijn met heffing.]

Figuur 2 Marktsituatie van B, met en zonder subsidie:

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de prijs in euro en op de x-as de hoeveelheid in duizenden stuks. Er zijn drie lijnen: een dalende vraaglijn, een stijgende aanbodlijn zonder subsidie en een stijgende aanbodlijn met subsidie.]

VW-1022-a-24-1-o 2 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 3

2p 1 De vervuilende productie van product A leidt tot maatschappelijke kosten. Leg uit dat de productie van product A leidt tot negatieve externe effecten en maatschappelijke kosten. Geef daarbij een voorbeeld van een negatief extern effect.
2p 2 Bereken hoeveel procent van de heffing wordt doorberekend in de prijs van product A.

Voor product B geldt:
$Q_a = 2p - 20$
$Q_v = -2p + 80$
$Q_a = aangeboden hoeveelheid zonder subsidie (x 1.000 stuks)
$Q_v = gevraagde hoeveelheid (x 1.000 stuks)
$P = de prijs per product in euro's

De subsidie bedraagt € 5 per product.
De CO2-uitstoot per product A is 6 kilogram, en per product B is het 2 kilogram.

4p 3 Bereken hoeveel kilogram de totale CO2-uitstoot zal afnemen door de heffing op product A en de subsidie op product B.

2p 4 Arcer in de uitwerkbijlage:
- de heffingsopbrengst voor de overheid in figuur 1.
- het verlies aan economische doelmatigheid als gevolg van de subsidie in figuur 2.

De econoom bekijkt hoe de heffing zal uitwerken voor een individueel bedrijf op de markt van product A (zie figuur 1). Bedrijf Knop had voor de heffing € 12 constante kosten per product en € 5 proportioneel variabele kosten per product.

2p 5 Leg met behulp van getallen uit of bedrijf Knop het komende jaar door zal gaan met de productie, als de heffing wordt ingevoerd.

De econoom plaatst een kanttekening bij haar analyse: “De subsidie op markt B heeft ook effect op markt A. De kruisingse prijselasticiteiten zijn positief voor product A en B. Als de prijs van product B daalt, zal de verwachte CO2-uitstoot van product A veranderen.”

2p 6 Leg met behulp van de kruisingse prijselasticiteit uit of de verwachte CO2-uitstoot van product A toeneemt of afneemt bij een prijsdaling van product B.

VW-1022-a-24-1-o 3 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Opgave 2 Staat van de schulden
Maecenates is een land dat al jaren kampt met een oplopende
staatsschuld. Economen Falco en Colomba analyseren de houdbaarheid
van de overheidsfinanciën en de doelmatigheid van de
overheidsbestedingen in de periode 2011-2020 aan de hand van de
gegevens in figuur 1.

[FIGUUR: Een staafdiagram met een lijngrafiek. De x-as toont de jaren 2011 tot en met 2020. De linkeras toont percentages van 135% tot 180% en vertegenwoordigt de staatsschuldquote. De rechteras toont percentages van 1,00% tot 2,80% en vertegenwoordigt de nominale rentepercentage op staatsobligaties. De staven vertegenwoordigen de staatsschuldquote en de lijn vertegenwoordigt de nominale rentepercentage op staatsobligaties.]

Legenda:
staatschuldquote (linkeras)
nominaal rentepercentage op
staatsobligaties (rechteras)

Staatschuldquote = $\frac{\text{staatsschuld}}{\text{bbp}}$ x 100%

1p 7
Econoom Falco beweert dat er een verband bestaat tussen de
staatschuldquote en de ontwikkeling van het nominale rentepercentage
op staatsobligaties.
Geef met behulp van figuur 1 een verklaring voor de ontwikkeling van het
nominale rentepercentage op staatsobligaties.

2p 8
Econoom Falco beweert dat de dienstverlening van de overheid onder
druk komt te staan, als de rente-uitgaven groter worden dan 10% van de
overheidsuitgaven. De overheidsuitgaven van Maecenates bedragen 43%
van het bbp in 2020.
Bereken of de dienstverlening van de overheid in Maecenates in 2020
volgens Falco onder druk komt te staan.

VW-1022-a-24-1-0
4 / 13

### Pagina 5

Falco wil dat de staatsschuldquote afneemt door een verhoging van de inkomstenbelasting. Colomba vindt dat een verhoging van de inkomstenbelasting door een uitverdien effect en een grotere belastingwig, een beperkt effect heeft op de staatsschuld.
2p 9 Leg uit dat een verhoging van de inkomstenbelasting door het uitverdien effect, een beperkt effect heeft op de staatsschuld.
2p 10 Leg uit dat een verhoging van de inkomstenbelasting leidt tot een grotere belastingwig en dat daardoor het bbp kan dalen.
Colomba stelt: "De overheidsinvesteringen kunnen via het publiek kapitaal op termijn tot een lagere staatsschuldquote leiden." Leg de stelling van Colomba uit. Geef daarbij een voorbeeld van publiek kapitaal.
Bezuinigingen van de overheid verlagen de binnenlandse bestedingen en leiden tot een positief overheidssaldo. Het positieve overheidssaldo leidt via de vermogensmarkt ertoe dat de binnenlandse bestedingen toch kunnen toenemen.
2p 12 Leg uit dat een positief overheidssaldo via de vermogensmarkt kan leiden tot toenemende binnenlandse bestedingen.
VW-1022-a-24-1-0 5 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opave 3 Valutaverzekering
Wanneer Nederlandse exporteurs handelen met bedrijven buiten de eurozone, kan gekozen worden voor betaling in euro's of in de vreemde valuta. Als wordt afgesproken om te betalen in vreemde valuta, bestaat het risico dat tussen het moment van afsluiten van de koopovereenkomst en het moment van betaling de wisselkoersen veranderen. Dit is een valutarisico dat voor Nederlandse exporteurs nadelig kan uitpakken. Leg uit dat een betaling in vreemde valuta voor Nederlandse exporteurs nadelig uitpakt bij een tussentijdse appreciatie van de euro.
De verzekeraar Tradesure introduceert een nieuwe valutaverzekering: de valutaverzekering bij export. De voorwaarden staan in tabel 1.
Tabel 1 Voorwaarden valutaverzekering bij export
Verzekering Een exporteur kan naast het exportcontract ook een valutaverzekering afsluiten als de betaling van het exportcontract in vreemde valuta wordt gedaan. De verzekering wordt afgesloten tegen het risico van een koerswijziging ten opzichte van de garantiekoers (= de op dat moment geldende koers).
Verzekerde valuta Standaardvaluta's: wisselkoersen van westerse en relatief stabiele ontwikkelingslanden.
Hogere risico valuta's: wisselkoersen van instabielere landen.
Premie Er is een vaste premie van 0,5% van de verzekerde contractsom, tot een maximumpremie van € 125.000.
Daarnaast is er een variabele premie van 0,16% per maand van de contractsom voor de standaardvaluta's en 0,25% per maand van de contractsom voor de hogere risico valuta's.
Uitkering Wanneer bij betaling van het exportcontract het ontvangen bedrag in euro's lager is dan het verzekerde bedrag in euro's tegen de garantiekoers, keert Tradesure het verschil uit.
2p 13 Leg uit of het hanteren van verschillende variabele premies ervoor zorgt dat averechtse selectie binnen de valutaverzekering wordt verminderd.
1p 15 Verklaar of Tradesure rekening moet houden met de aanwezigheid van moral hazard.
VW-1022-a-24-1-o
6/13
lees verder

### Pagina 7

Arco is een bedrijf dat handelt in tweedehands-landbouwapparatuur. Arco
onderhandelt al enkele maanden met Tradesure over een aantal
voorwaarden.
1p 16 Beargumenteer of de onderhandelingskosten van Arco verzonken kosten
zijn.
Arco sluit op 1-1-2023 een exportcontract met een bedrijf uit Rwanda voor
de levering van € 12 miljoen aan landbouwapparatuur. Arco ontvangt van
het bedrijf het bedrag in Rwandese Frank (RF), volgens Tradesure een
hogere risico valuta. Daarom sluit Arco een valutaverzekering af bij
Tradesure op 1-1-2023. Het bedrijf uit Rwanda betaalt op 1-7-2023.

[FIGUUR: Lijn grafiek die de wisselkoers van de euro in Rwandese Frank weergeeft van 1 januari 2023 tot 1 december 2023.]

17 Gebruik bovenstaande tekst, figuur 1 en tabel 1.
Bereken of Arco voordeel heeft gehad van het afsluiten van de
valutaverzekering.

VW-1022-a-24-1-o 7 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 4 Onder de motorkap

Westland en Oostland hebben na jaren van economische groei nu de
potentiële productie bereikt. Binnenkort zijn er verkiezingen in Westland.
De regering van Westland wil de tarieven van de inkomstenbelasting en
de winstbelasting verlagen.

In Oostland heeft de centrale bank besloten om de inflatiedoelstelling te
veranderen. De centrale bank van Oostland past daarom het monetair
beleid aan.

Een wetenschapper gebruikt het IS-MB-GA model om de gevolgen te
analyseren van beide beleidsvoornemens (zie figuren 1 en 2). De
wetenschapper neemt voor beide landen aan dat $Y_0 = Y^*$.

Figuur 1 Model Westland Figuur 2 Model Oostland

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'r' (rente) en op de x-as 'Y' (productie). Twee lijnen zijn zichtbaar: IS0 en IS1. Een lijn MB0 loopt door de grafiek. Er is een verticale stippellijn bij Y=500. Een pijl wijst naar rechts aan het einde van de IS1 lijn.]

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'r' (rente) en op de x-as 'Y' (productie). Eén lijn MB0 loopt door de grafiek. Een pijl wijst naar rechts aan het einde van de MB0 lijn.]

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as '$\pi$' (inflatie) en op de x-as 'Y' (productie). Eén lijn GA0 loopt door de grafiek. Een pijl wijst naar rechts aan het einde van de GA0 lijn.]

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as '$\pi$' (inflatie) en op de x-as 'Y' (productie). Een lijn loopt door de grafiek.]

De reële rente (r) en inflatie ($\pi$) zijn in procenten. Het reële inkomen / de
reële productie (Y) is in miljarden.

VW-1022-a-24-1-o 8 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

2p 18 Leg met behulp van de GA-curve uit dat de reële productie in Westland
zal stijgen.
2p 19 Leg uit of de verschuiving van de MB-curve in Oostland duidt op een
lagere of hogere inflatiedoelstelling van de centrale bank.
2p 20 Leg uit dat het dalend verband van de IS-curve aantoont dat huishoudens
ruilen over de tijd.
De wetenschapper stelt dat beide economieën na één renteaanpassing
terugkeren naar de potentiële productie. In Oostland zal er een evenwicht
ontstaan bij $MB_0 = MB_2$. In Westland zal een ander evenwicht ontstaan
omdat daar ander beleid is gevoerd.
Het model laat drie variabelen zien: de reële productie, de reële rente en
de inflatie. De wetenschapper concludeert: “Als ik enkel naar de figuren
kijk, zie ik dat slechts één van deze drie variabelen verschilt als beide
economieën weer naar Y* terug zijn gekeerd.”
3p 21 Toon de conclusie van de wetenschapper aan. Werk de opdracht in de
uitwerkbijlage als volgt uit:
- Teken in figuur 3 de curven die de economie van Westland weergeven
nadat de economie is teruggekeerd naar de potentiële productie (Y*).
- Benoem de reële rente en inflatie in het nieuwe evenwicht voor beide
landen.

### Pagina 10

Opgave 5 Vissen naar winst

Een econoom maakt een analyse van de ontwikkeling van de vismarkt in
een regio door de eeuwen heen. De vismarkt in de middeleeuwen (zie
figuur 1) wordt gekenmerkt door veel kleine aanbieders. De individuele
consumenten kijken vanwege armoede enkel naar de prijs.

Figuur 1 Dagelijkse vismarkt in de middeleeuwen

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'prijs van vis in koperstukken' en op de x-as 'aantal vissen in miljoenen'. Er zijn twee lijnen getekend, een stijgende lijn genaamd 'aanbod' en een dalende lijn genaamd 'vraag'. De lijnen kruisen elkaar bij een prijs van 2 en een hoeveelheid van 7 miljoen.]

Alle individuele vissers hebben de volgende kostenfunctie:
TK = 0,005q^2 + 0,25q + 153,12
TK = totale kosten in koperstukken
q = het aantal vissen

3p 22 De econoom gaat er in het model vanuit dat elke individuele visser streeft
naar maximale winst.
Bereken hoeveel vissers er actief zijn op de middeleeuwse vismarkt.

In de late middeleeuwen worden de consumenten welvarender en kopen
ze meer vis. De econoom beweert:
i. Door de toegenomen welvaart verandert de prijselasticiteit van de
vraag naar vis.
ii. Door de toegenomen welvaart ontstaat een markt van monopolistisc.
concurrentie.

2p 23 Leg beide beweringen van de econoom uit.

VW-1022-a-24-1-0
10 / 13
lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

In de twintigste eeuw vinden er grote technologische ontwikkelingen
plaats waardoor schepen sneller meer vis binnenhalen. Door deze
schaalvoordelen ontstaat een oligopolistische markt. Visserijen Dirdam en
Nednol domineren de markt in de regio. Beide visserijen kunnen hun
prijzen verlagen of handhaven (zie matrix 1).

Matrix 1 Winsten van Dirdam en Nednol in miljoenen €

| | Nednol handhaaft de
prijs | Nednol verlaagt de prijs |
|---|---|---|
| Dirdam handhaaft de
prijs | 30 ; 10 | 14 ; 20 |
| Dirdam verlaagt de prijs | 33 ; -2 | 19 ; 6 |

2p 24 Leg met behulp van getallen uit matrix 1 uit of er sprake is van een
gevangenendilemma.

Na enkele jaren vormen Dirdam en Nednol een kartel. Syrap kan
toetreden tot de vismarkt met een lagere prijs of de kartelprijs. De
econoom presenteert spelboom 1 met daarin de keuzes.

Spelboom 1 Winsten Syrap, Nednol en Dirdam in miljoenen €

[FIGUUR: Een beslissingsboom. De start is "Syrap" met twee takken: "kartelprijs" en "lagere prijs". Beide takken leiden naar "Nednol". Vanuit "Nednol" zijn er twee takken: "=" en "-". De "=" tak leidt naar "Dirdam" en de "-" tak ook. Vanuit "Dirdam" zijn er twee takken: "=" en "-". De "=" tak leidt naar een getal, de "-" tak leidt naar een getal.
- De tak "kartelprijs" -> "=" -> "Dirdam" -> "=" leidt naar (30, 20, 40).
- De tak "kartelprijs" -> "=" -> "Dirdam" -> "-" leidt naar (15, 15, 45).
- De tak "kartelprijs" -> "-" -> "Dirdam" -> "=" leidt naar (20, 25, 35).
- De tak "kartelprijs" -> "-" -> "Dirdam" -> "-" leidt naar (10, 17, 40).
- De tak "lagere prijs" -> "=" -> "Dirdam" -> "=" leidt naar (50, 10, 20).
- De tak "lagere prijs" -> "=" -> "Dirdam" -> "-" leidt naar (40, 5, 30).
- De tak "lagere prijs" -> "-" -> "Dirdam" -> "=" leidt naar (35, 15, 20).
- De tak "lagere prijs" -> "-" -> "Dirdam" -> "-" leidt naar (14, 7, 28).]

De = symbolen geven aan waar Nednol / Dirdam ervoor kiezen hun prijs
gelijk te houden aan de eerdere kartelprijs.
De - symbolen geven aan waar Nednol / Dirdam ervoor kiezen hun prijs
te verlagen ten opzichte van de eerdere kartelprijs.

2p 25 Leg uit of Syrap toetreedt met een kartelprijs of een lagere prijs (getallen
hoeven niet expliciet benoemd te worden).

VW-1022-a-24-1-o 11 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 6 Groeien tot de top

Een econoom kijkt met behulp van twee vereenvoudigde modellen naar
de economische groei op korte termijn (figuur 1) en op de lange termijn
(figuur 2). Met behulp van deze modellen kan de econoom onderzoeken
hoe de economische groei kan worden gestimuleerd.

Figuur 1 Economische kringloop (pijlen zijn geldstromen)

[FIGUUR: Een diagram met vakjes die verschillende economische grootheden voorstellen. Y is verbonden met EV. B is verbonden met C. C is verbonden met Y. Er is een kringloop die bestaat uit C, I, O, E en M. C, I, O en E worden bij elkaar opgeteld en M wordt eraf getrokken om de uitkomst te krijgen die naar Y gaat. Co, Io en Oo zijn apart geplaatst en verbonden met C, I en O respectievelijk, wat aangeeft dat ze autonome componenten zijn.]

Legenda
Y nationaal inkomen
EV effectieve vraag
C consumptie
I investeringen
O overheidsbestedingen
E export
M import
B belastingen
Co autonome consumptie
Io autonome investeringen
Oo autonome overheidsbestedingen

2p 26 Leg uit of er bij figuur 1 sprake is van een Keynesiaans model of een
Nieuw klassiek model.

De econoom analyseert met behulp van figuur 1 twee opties om de
economische groei op korte termijn te stimuleren:
– de autonome overheidsbestedingen stimuleren.
– de autonome consumptie stimuleren.

2p 27 Leg uit welke optie het sterkste effect heeft op de groei van het nationaal
inkomen.

VW-1022-a-24-1-o 12 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 13

De economische groei op lange termijn kan worden bestudeerd met behulp van de productiefunctie: $Y = A*f(K, L)$
waarbij:
$Y$ = potentieel nationaal inkomen
$A$ = factorproductiviteit
$K$ = de hoeveelheid beschikbaar kapitaal
$L$ = de hoeveelheid beschikbare arbeid

Figuur 2 Productiefunctie
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'Y' en op de x-as 'arbeid L'. Er lopen twee productiefuncties, een gestippelde lijn (Y1) en een doorgetrokken lijn (Y2), beide toenemend en met afnemende meeropbrengsten. Y2 ligt boven Y1.]
Legenda:
$Y_1$ = de productiefunctie in de uitgangssituatie
$Y_2$ = de productiefunctie na het stimuleren van R&D-investeringen

2p 28 Leg aan de hand van de productiefunctie $Y_1$ uit dat de marginale winst van extra productie zal afnemen, als de inzet van de productiefactor arbeid toeneemt.

De econoom concludeert: “Door de R&D-investeringen te stimuleren, kan de totale factorproductiviteit op lange termijn stijgen. Daardoor zal de productiefunctie in figuur 2 van $Y_1$ naar $Y_2$ verschuiven.”

2p 29 Leg de conclusie van de econoom uit.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
VW-1022-a-24-1-o

13 / 13 einde ■