# Eindexamen Economie VWO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 2

### Vraag 7 – Opgave 2

### Vraag 8 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
economie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-23-2-o

### Pagina 2

Opave 1 Macro-economische ontwikkelingen

De Ministers van Economische Zaken en Financiën willen van het
Nationaal Bureau voor de Statistiek (NBS) weten hoe de macro-
economische ontwikkeling van het land is geweest. Daarom hebben
onderzoekers van het NBS een drietal onderzoeksvragen geformuleerd:
1 Heeft de economie van het land in de periode 2000-2019 beter of
slechter gepresteerd dan de trendmatige groei van de voornaamste
handelspartners? Het nationaal inkomen van de handelspartners
groeide gemiddeld met 1% per jaar.
2 Wat is de invloed van de overheid op de conjunctuur geweest?
3 Hoe kan de structurele groei worden bevorderd?

De onderzoekers hebben een macro-economisch kringloopmodel
ontwikkeld (zie figuur 1) voor de jaren 2000 en 2019. In beide
onderzochte jaren was er sprake van bestedingsevenwicht.

Figuur 1 Kringloopmodel in 2000 (en 2019 tussen haakjes) in
miljarden euro's

[FIGUUR: Kringloopmodel met de volgende componenten en stromen:
- Buitenland: E = 197 (211) export, M = 180 (202) import
- Financiële instellingen: I = 28 (46) investeringen
- Overheid: O = 106 (135) overheidsbestedingen
- Gezinnen: B = 124 (160) belastingen, C = 199 (260) particuliere consumptie, S = particuliere besparingen
- Bedrijven:
Stromen: Gezinnen geven S aan Financiële instellingen. Financiële instellingen geven I aan Bedrijven. Overheid geeft O aan Bedrijven. Bedrijven geven een deel Y (nationaal inkomen) aan Gezinnen. Gezinnen geven C aan Bedrijven. Bedrijven geven B aan Overheid. Gezinnen geven S aan Financiële instellingen. Gezinnen ontvangen Y van Bedrijven. Buitenland exporteert E naar Bedrijven. Buitenland importeert M van Bedrijven.
De pijlen geven de richting van de geldstromen aan.]

B = belastingen
C = particuliere consumptie
E = export van goederen en diensten
I = bedrijfsInvesteringen
M = import van goederen en diensten
O = overheidsbestedingen
S = particuliere besparingen
Y = nationaal inkomen
(vervangingsinvesteringen en afschrijvingen blijven buiten beschouwing)

VW-1022-a-23-2-o 2 / 13 lees verder

### Pagina 3

1p 1 Laat met een berekening zien dat het nationaal inkomen € 350 miljard bedraagt in 2000.
2p 2 Heeft het land in 2000-2019 beter of slechter dan het beschreven trendmatige gemiddelde van de voornaamste handelspartners gepresteerd? Motiveer je keuze met een berekening.
2p 3 Leg aan de hand van het kringloopmodel uit of de overheid in 2019 een positieve of negatieve bijdrage heeft geleverd aan de totaal van de bestedingen.
Het nationaal spaarsaldo is al jaren (sterk) positief. Vanuit het buitenland ontstaat er kritiek op het structureel positieve nationaal spaarsaldo. De onderzoekers beweren daarom: “Het nationaal spaarsaldo en het overheidssaldo in 2019 tonen aan dat de overheid begrotingsbeleid kan voeren om het handelsoverschot te beperken. Dit heeft vervolgens gevolgen voor de conjunctuur van het eigen land en de buurlanden.”
2p 4 Leg de bewering van de onderzoekers uit.
De onderzoekers concluderen: “Bij eenzelfde inzet van productiefactoren kan door extra investeringen in R&D de structurele groei van de economie worden bevorderd.”
2p 5 Leg de conclusie van de onderzoekers uit. Betrek de totale factorproductiviteit in je antwoord.
VW-1022-a-23-2-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 Markt voor hoger onderwijs

In een land kunnen studenten zelf hun vervolgopleiding in het hoger onderwijs financieren door middel van een lening bij de overheid. Na het afronden van de opleiding moet deze worden terugbetaald. De overheid heeft een voorwaarde toegevoegd aan het leenstelsel om jongeren aan te zetten tot studeren, ondanks de risico's van lenen. De voorwaarde is dat de aflossingsperiode van de opgebouwde studieschuld 35 jaar wordt (langer dan de standaard periode voor aflossing van langlopende schulden).

1p 6 Verklaar hoe de voorwaarde het leenrisico van een student vermindert.

2p 7 Leg uit dat het leenstelsel op termijn een positief effect heeft op de consumptieve bestedingen.

Voordat het leenstelsel werd ingevoerd, waren vooral studenten uit huishoudens met een laag inkomen voor de financiering van hun studie aangewezen op commerciële banken. Vanwege een risico op wanbetaling rekenden deze banken een hogere rente voor dit type leningen. Hierdoor werd de vermogensverdeling tussen huishoudens beïnvloed.

2p 8 Leg uit op welke wijze de vermogensverdeling tussen huishoudens werd beïnvloed in de periode voordat het leenstelsel werd ingevoerd.

Onderwijsinstellingen in het hoger onderwijs (aanbieders) rekenen € 12.000 per jaar collegegeld. Het hoger onderwijs wordt toegankelijker als het collegegeld daalt door bijvoorbeeld een subsidie aan de aanbieder. Het Plan Bureau (PB) onderzoekt de effecten van een subsidie op het collegegeld voor de markt van hoger onderwijs (zie figuur 1).

Figuur 1 Vraag- en aanbodmodel van hoger onderwijs

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as P (x €1.000) en op de x-as Q (aantal studenten x 10.000). Er zijn twee aanbodlijnen getekend, Qa0 en Qa1, waarbij Qa1 rechts van Qa0 ligt. De prijs op de y-as is aangegeven met 12. Er is een pijltje getekend dat van Qa0 naar Qa1 wijst.]

VW-1022-a-23-2-o 4 / 13 lees verder

### Pagina 5

De subsidie heeft gevolgen voor de doelmatigheid van het hoger
onderwijs.
9 Analyseer de gevolgen van de subsidie voor de doelmatigheid. Ga als
volgt te werk:
- Arceer in de uitwerkbijlage (figuur A) het subsidiebedrag van de
overheid.
- Arceer in de uitwerkbijlage (figuur B) het verloren surplus dat ontstaat
door de overheidssubsidie.
Het PB stelt: "Bij het hoger onderwijs treedt door de subsidie een positief
extern effect op waardoor de maatschappelijke (brede) welvaart stijgt."
10 Leg de stelling van het PB uit.
11 Leg uit dat er verdieneffecten optreden door de subsidie op het
collegegeld.
VW-1022-a-23-2-0 5/13 lees verder >>>

### Pagina 6

Opgave 3 Kostenpost
De overheid van een land vindt het belangrijk dat brievenpost dagelijks
wordt bezorgd tegen een voor iedereen betaalbare prijs en heeft PostNV
een tijdelijk wettelijk monopolie gegeven. PostNV streeft naar maximale
totale winst. De winstgevendheid van brievenpost komt onder druk te
staan, omdat gezinnen en bedrijven brievenpost steeds vaker vervangen
door e-mail en andere digitale communicatievormen.

Bureau Economisch Onderzoek (BEO) onderzoekt de markt van
brievenpost en de effecten van de aangenomen vraag naar brievenpost.
Daartoe hanteert het BEO onderstaand model.

$Q_{v_0} = -500P + 1.225$
$Q_{v_1} = -500P + 1.125$
$TK = 0,66Q + 300$

waarbij:
$Q_{v_0}$ = aantal bezorgde brieven in miljoenen in de uitgangssituatie
$Q_{v_1}$ = aantal bezorgde brieven in miljoenen bij aangenomen behoefte
$TK$ = totale kosten in miljoenen euro's
$P$ = prijs per brief in euro's

In de uitgangssituatie worden er 447,5 miljoen brieven bezorgd. BEO
rekent in het model met een prijs van € 1,56 (afgerond).
2p 12 Toon met een berekening aan dat de vraag naar brievenpost in de
uitgangssituatie prijselastisch is. Ga daarbij uit van een tariefsverlaging
van 10%.

PostNV streeft naar maximale winst, maar aandeelhouders willen daarbij
dat de winst per product minstens 10% van de gemiddelde totale kosten
is.
3p 13 Toon met een berekening aan dat de winst per product in de nieuwe
situatie lager is dan 10% van de gemiddelde totale kosten (GTK).

Econoom Van Gorkum reageert: "Uit marktonderzoek blijkt dat in de
nieuwe situatie, consumenten en bedrijven prijselastisch reageren bij een
verhoging van het posttarief en prijsinelastisch bij een verlaging van het
tarief.”
2p 14 Leg uit of het mogelijk is om de omzet te verhogen door een aanpassing
van het posttarief.

VW-1022-a-23-2-o
6 / 13
lees verder

### Pagina 7

Figuur 1 Indexcijfers afzet en omzet van PostNV op de
brievenpostmarkt (2010 = 100)
[FIGUUR: Liggende staafgrafiek met op de y-as indices van 0 tot 120 en op de x-as de jaren 2011-2015. Twee lijnen: een doorlopende lijn voor omzet, een stippellijn voor afzet.]
Legenda
omzet
afzet

Figuur 2 Indexcijfers afzet en omzet van PostNV op de
pakketbezorgingsmarkt (2012 = 100)
[FIGUUR: Liggende staafgrafiek met op de y-as indices van 60 tot 160 en op de x-as de jaren 2012-2016. Twee lijnen: een doorlopende lijn voor omzet, een stippellijn voor afzet.]
legenda
omzet
afzet

Naast brievenpost is PostNV ook actief in pakketbezorging waar PostNV
een grote speler is. Het is daarom mogelijk dat PostNV aan kruissubsidie
heeft gedaan om de concurrentiepositie op de markt van pakketbezorging
te versterken. Kruissubsidie betekent dat PostNV brievenpost relatief
duurder maakt om pakketpost relatief goedkoper te maken om zo beter te
kunnen concurreren op de markt van pakketpost.
2p 15 Leg op basis van figuur 1 en 2 uit hoe er kan worden afgeleid dat er
sprake kan zijn geweest van kruissubsidie.

3p 16 Tussen de overheid en PostNV is er sprake van een principaal-agent
probleem. De mededingsautoriteit is daarom door de overheid
aangesteld als toezichthouder.
Beschrijf het principaal-agent probleem tussen PostNV en de overheid én
leg uit hoe toezicht van de mededingsautoriteit dit kan verminderen.

VW-1022-a-23-2-o 7 / 13 lees verder

### Pagina 8

Opgave 4 Doelbewust depreciëren

De Japanse Centrale Bank (JCB) heeft een duaal mandaat. Dit heeft geleid tot ruim monetair beleid: het rentepercentage waarvoor Japanse banken geld lenen bij de JCB is op 1 januari 2020 verlaagd van 0,35% naar 0,1%.

Het beleid leidde tot een scherpe daling van de waarde van de yen ten opzichte van andere valuta. De Japanse yen is met 20% gedeprecieerd ten opzichte van de dollar tot een waarde van 0,00793 Amerikaanse dollar.

2p 17 Bereken de wisselkoers van de dollar in yen voor de depreciatie.

2p 18 Leg uit hoe het rentebeleid van de JCB leidt tot een depreciatie van de yen ten opzichte van de dollar.

De depreciatie van de yen heeft gevolgen voor de koopkracht van Amerikaanse huishoudens. Een woordvoerder van de FED stelt dat de hogere waarde van de dollar ten opzichte van de yen op termijn een positief effect heeft op het reële inkomen van het gemiddelde Amerikaanse huishouden.

2p 19 Leg de stelling van de woordvoerder uit.

VW-1022-a-23-2-o 8 / 13 lees verder

### Pagina 9

Figuur 1 toont een model. Hierin heeft het monetair beleid van de JCB en
de FED via de valutamarkt een sterke invloed op de onderlinge
exportopbrengsten.

Figuur 1 Exportopbrengsten Japan en VS

[FIGUUR: Een boomdiagram dat de invloed van monetair beleid van de JCB en FED op exportopbrengsten weergeeft. De JCB en FED kunnen een "ongewijzigd beleid" of "ruim beleid" voeren. Per beleidskeuze worden getallen getoond die waarschijnlijk exportopbrengsten voor Japan en de VS representeren.]

- De getallen betreffen uitsluitend de onderlinge exportopbrengst van
Japan en de VS in de eigen valuta, uitgedrukt in afgeronde gehele
indexcijfers (de huidige situatie is gelijk aan “ongewijzigd beleid;
ongewijzigd beleid”).
- De exportprijs wordt uitsluitend bepaald door de hoogte van de
wisselkoers. Andere factoren die invloed hebben op de exportprijs
worden constant verondersteld.

Uit het model kunnen de volgende conclusies worden getrokken:
i. Het model heeft een Nash-evenwicht.
ii. Dit Nash-evenwicht zal gevolgen hebben voor het binnenlands prijspeil
van zowel de VS als Japan (die beide in een hoogconjunctuur verkeren)
waardoor de internationale concurrentiepositie kan verslechteren.
Leg de conclusies uit en gebruik getallen uit de spelboom voor het
aantonen van het Nash-evenwicht.

3p 20

VW-1022-a-23-2-o 9/13 lees verder ►►►

### Pagina 10

```json
{
  "description": "Dit is een opgavepagina (Opgave 5: Vertrouwen) van een examen, gericht op macro-economische analyse. De pagina bevat een inleidende tekst en één visueel element: \"Figuur 1: Keynesiaans kruis en IS-MB-GA model\", bestaande uit drie gekoppelde grafieken. De tekst beschrijft een scenario waarin consumenten- en producentenvertrouwen is gedaald, met als gevolg dalende consumptie en investeringen. Analist Ana Valderrama gebruikt het Keynesiaans kruis en het IS-MB-GA model om dit te onderzoeken. De uitgangssituatie is gedefinieerd met Y0 als potentiële productie. De bestedingsdaling is initieel alleen in het Keynesiaans kruis weergegeven, implicerend dat de student de implicaties voor de andere modellen moet kunnen afleiden of tekenen.\n\nDe visuele elementen zijn:\n1.  **Bovenste grafiek (Keynesiaans kruis):** Toont Bestedingen (EV) op de y-as en Inkomen (Y) op de x-as. Bevat een 45°-lijn, en twee evenwichtsuitgavenlijnen: EV0 (initiële evenwichtsuitgaven) en EV1 (gedaalde evenwichtsuitgaven), leidend tot een verschuiving van Y0 naar Y1. Dit illustreert de daling van het vertrouwen en de impact op de vraag.\n2.  **Middelste grafiek (IS-MB model):** Toont een neerwaartse hellende IS-curve (IS0) en een horizontale MB-lijn (MB0), met Rente (r) op de y-as en Inkomen (Y) op de x-as. Het evenwicht is bij rente r0 en inkomen Y0. Deze grafiek toont de relatie tussen rente en inkomen op de goederen- en geldmarkt.\n3.  **Onderste grafiek (GA-model):** Toont een opwaartse hellende GA-curve (GA0), met Inflatie (π) op de y-as en Inkomen (Y) op de x-as. Het evenwicht is bij inflatie π0 en inkomen Y0. Deze grafiek toont de relatie tussen inflatie en inkomen vanuit het aanbodperspectief.\n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om macro-economische modellen: het Keynesiaans kruis, het IS-MB model, en het GA model, die samen het IS-MB-GA model vormen. Belangrijke concepten zijn aggregate vraag (EV), ink

### Pagina 11

Deze pagina maakt deel uit van een examen of oefenmateriaal gericht op macro-economie, specifiek het IS-MB-GA model. Het type pagina is een 'opgave', gekenmerkt door een reeks genummerde vragen (21-25) die theoretische kennis en analytische vaardigheden van de student testen. Er zijn geen visuele elementen direct op deze pagina, maar de instructies refereren aan een 'uitwerkbijlage (figuur C)' waar de student curves moet tekenen, wat impliceert dat er op een aparte pagina grafieken aanwezig zijn geweest. De wiskundige en wetenschappelijke concepten omvatten het Keynesiaans kruis, het IS-MB-GA diagram, output gap, autonome bestedingen, beleidsrente, verwachte inflatie, IS-curve (IS₁), MB-curve (MB₁), GA-curve (GA₁), inkomen (Y*), rente (r₁), en inflatie (π₁). De vragen vereisen begrip van de relaties tussen deze concepten en het aanpassingsmechanisme van de economie volgens verschillende economische scholen (monetaristen, Keynesianen) en de invloed van factoren zoals CAO's. Van de student wordt gevraagd om: 1) uit te leggen waarom het inkomen sterker daalt dan autonome bestedingen (vraag 21), 2) uit te leggen dat de productie daalt aan de hand van de GA-curve na een schok (vraag 22), 3) nieuwe curves (IS₁, MB₁, GA₁) in een figuur te tekenen bij een nieuw evenwicht en de relevante assen te noteren (vraag 23), 4) het verschil in aanpassingsmechanismen tussen monetaristen en Keynesianen uit te leggen (vraag 24), en 5) een pleidooi van een econoom over de invloed van CAO's op de GA-curve en het herstel van evenwicht te verklaren (vraag 25). De student moet dus zowel tekenen als uitgebreide verklaringen en vergelijkingen geven.

### Pagina 12

Opgave 6 De woningmarkt in de knel

In de gemeente Reder is er sprake van een enorme krapte op de woningmarkt, bijvoorbeeld bij de deelmaret sociale huurwoningen. Sociale huurwoningen zijn woningen die aangeboden worden aan de lagere inkomensgroepen. Daarbij geldt een maximumhuur (door de gemeente ingesteld) van € 850 per maand. Woningbouwvereniging VastWonen is de enige aanbieder van sociale huurwoningen in de gemeente Reder. VastWonen is genoodzaakt om met wachtlijsten te werken voor deze huurwoningen. Econoom Mark Knopper onderzoekt de woningmarkt in Reder en neemt aan dat sociale huurwoningen homogene goederen zijn.

Tabel 1 Huidige financiële gegevens VastWonen

| | |
|---|---|
| maximumhuur | € 850 per woning per maand |
| woningvoorraad | 6.800 woningen |
| totale kosten (per maand) in euro's | $TK = 450Q + 1.400.000$ |
| gemiddelde huurropbrengst per woning per maand in euro's | $GO = -0,125Q + 2.150$ |
| Q | aantal sociale huurwoningen |

1p 26 Bereken hoeveel huishoudens op de wachtlijst staan.

VastWonen stelt dat bij afschaffing van de maximumhuur, de wachtlijst verdwijnt als VastWonen maximale omzet als doelstelling hanteert. Toon met een berekening aan of de stelling juist is.

De gemeente houdt vast aan de maximumhuur. Om de krapte aan te pakken wil de directeur van VastWonen oude kantoorpanden opkopen van de gemeente en deze ombouwen tot sociale huurwoningen. De aankoop- en verbouwingsplannen moeten worden gefinancierd door middel van hypothecaire leningen (lening met onderpand).

Econoom Knopper vindt het een goed plan en onderbouwt het als volgt: "De huidige lage hypotheekrente in combinatie met de huidige situatie op de sociale huurmarkt zorgen voor een laag risico voor VastWonen, waardoor de schulden voor de woningbouwvereniging geen financieel probleem vormen."

2p 28 Leg de onderbouwing van econoom Knopper uit.

VW-1022-a-23-2-o 12 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 13

In de gemeente Reder zijn er naast sociale huurwoningen ook particuliere
huurwoningen. Een particuliere huurwoning is een woning in de vrije
sector (zonder overheidsregulering) en de huur wordt bepaald door vraag
en aanbod. Ook deze markt wordt krapper (zie tabel 2).
Tabel 2 Gegevens particuliere huurwoningen in Reder
aantal vrijgekomen huurwoningen
gemiddelde huur
hoogte van de middeninkomens
Ontwikkeling ten opzichte van
jaar eerder
–9,9%
+6%
+3%
Uit onderzoek blijkt dat de inkomenselasticiteit van particuliere
huurwoningen van de middeninkomens gelijk is aan +0,4.
Een makelaar verklaart de grote prijsstijging van particuliere
huurwoningen: "Ontwikkelingen aan zowel de vraagkant als de
aanbodkant van de particuliere huurwoningmarkt zorgen voor stijgende
huren."
2p 29 Leg de verklaring van de makelaar uit aan de hand van gegevens uit
tabel 2 én de inkomenselasticiteit.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1022-a-23-2-o
13 / 13
einde