# Eindexamen Economie VWO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 1
dinsdag 16 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-23-1-0

### Pagina 2

Opgave 1 Content
Superstream is een internationaal opererend bedrijf dat abonnementen
aanbiedt waarbij klanten tegen een vast jaarbedrag onbeperkt content
(films en series) kunnen kijken op telefoon, tablet en tv (streamen).
Superstream koopt deze content in bij productiemaatschappijen, deels
gefinancierd met nieuw afgesloten kredieten. Het aanbieden van
streamingsdiensten vereist forse investeringen in content (eigen films en
series) en serverparken (voor het opslaan van data / de content).

Superstream opereert op een oligopolistische markt en voert een niet-
kostendekkende prijs. Onder invloed van het stijgende marktaandeel en
de aanwezigheid van schaalvoordelen verwacht het bestuur de komende
jaren echter wel winst te boeken.

2p 1 Leg uit dat er sprake is van ruilen over tijd bij het beleid van Superstream.
2p 2 Leg uit dat de niet-kostendekkende prijs de opkomst van concurrenten
heeft afgeremd.

Bedrijfsanalist Vera Vierklau ziet in haar onderzoek dat er bij de huidige
prijs sprake is van een prijsinelastische vraag als door het gevoerde
prijsbeleid de concurrentie verdwijnt. Ze constateert het volgende:
i. Door het verdwijnen van de concurrentie verandert de marktvorm.
Hierdoor verschuift de prijsafzetfunctie (GO-curve).
ii. Door deze verschuiving verandert (bij iedere prijs) de prijselasticiteit
van de vraag naar abonnementen.
iii. Als Superstream de prijs (matig) verhoogt, zal de omzet stijgen."
3p 3 Leg elk van de drie constateringen van bedrijfsanalist Vierklau uit.

VW-1022-a-23-1-0 2/13 lees verder

### Pagina 3

Figuur 1 opbrengsten en kosten Superstream bij een monopolie
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'P' en de waarde 200, oplopend. Op de x-as 'MK' en 'Q', met de waarden 0, 10, 20. Er zijn twee lijnen getekend: een dalende lijn van (0, 200) naar ongeveer (20, 0), gelabeld 'MO'. Een andere dalende lijn, beginnend op de y-as bij 0 en eindigend op de x-as bij 20, gelabeld 'GO'.]
GO = 200 – 10Q
MK = 2
GO (=P) = de jaarlijkse abonnementsprijs in euro's
Q = het aantal abonnementen in miljoenen

2p 4
Door de toegenomen marktmacht wordt Superstream een monopolist en streeft naar maximale winst.
Bereken de prijs waarbij Superstream maximale winst behaalt.

2p 5
Vierklau onderzoekt het totale surplus en kijkt uitsluitend naar figuur 1. Zij
concludeert: “De verandering van een niet-kostendekkende prijs naar een
monopolieprijs heeft enerzijds effect op de omvang van het surplus in
deze markt en anderzijds effect op de verdeling van dat surplus.”
Leg beide effecten uit op het surplus.

VW-1022-a-23-1-o

### Pagina 4

Opgave 2 Aruba

In deze opgave wordt er ter vereenvoudiging van uitgegaan dat in Aruba alleen de Arubaanse florin wordt geaccepteerd als betaalmiddel.

Aruba heeft een eigen centrale bank en een eigen munt, de Arubaanse florin (AWG). Aruba heeft sinds 1986 een vaste wisselkoersverhouding van de AWG ten opzichte van de (stabiele) Amerikaanse dollar (USD) waarbij 1 AWG = 0,558 USD. De Verenigde Staten zijn een belangrijke handelspartner van Aruba.
1p 6 Verklaar dat de koppeling van de AWG aan de USD voor een lagere inflatie voor de consumenten in Aruba zorgt.

Aruba heeft vrij kapitaalverkeer met het buitenland. Er is sprake van een trilemma bij het monetair beleid: de centrale bank van Aruba kan geen onafhankelijke rentepolitiek voeren.
2p 7 Leg uit dat de centrale bank van Aruba geen onafhankelijke rentepolitiek kan voeren.

Begin 2019 (= uitgangssituatie) zijn de vraag- en aanbodfuncties van de Arubaanse florin op de valutamarkt op een bepaalde dag als in tabel 1.

Tabel 1
[FIGUUR: Tabel met twee kolommen. Linker kolom bevat: Qv = -2P + 2,68, Qa = 3P – 0,11. Rechter kolom bevat: Qv = collectieve vraag naar AWG (x miljoen), P = wisselkoers van de AWG in USD, Qa = collectieve aanbod van AWG (x miljoen)]

Medio 2019 kiezen meer Amerikaanse toeristen voor een vakantie naar Aruba als substituutiegoed voor een reis naar Cuba en de Dominicaanse Republiek. Tegelijkertijd investeren Amerikaanse bedrijven niet meer in windturbines en zonnepanelen op Aruba.

Deze twee ontwikkelingen zorgen voor een tegengesteld effect op de wisselkoers van de AWG in USD. Zonder valuta-interventie daalt de wisselkoers van de AWG naar 0,50 USD.
2p 8 Leg uit welke ontwikkeling heeft geleid tot een daling van de wisselkoers van de AWG.

2p 9 Toon met een berekening aan hoeveel AWG door de centrale bank medio 2019 wordt opgekocht om de koersdaling tegen te gaan.

VW-1022-a-23-1-0 4 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 5

In 2020 veroorzaken recessies in de Verenigde Staten, in het buurland Venezuela en in de Europese Unie een krimpend reëel bruto binnenlands product van Aruba. Met name het toerisme, waar relatief veel huishoudens werkzaam zijn tegen lage inkomens, loopt aanzienlijk terug. Hierdoor kan de Gini-coëfficiënt van de primaire inkomens stijgen.
10 Leg uit dat de Gini-coëfficiënt van de primaire inkomens kan stijgen.

Een econoom wil de recessie bestrijden door de belastingtarieven op inkomen uit arbeid te verlagen.
11 Leg uit dat de verlaging van de belastingtarieven kan leiden tot een toename van de werkgelegenheid.

VW-1022-a-23-1-o 5 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3 Bij wanbetaling afrekenen

Tussen bedrijven vinden veel onderlinge leveringen plaats. Doorgaans
biedt de leverancier een betalingstermijn aan inkopende bedrijven aan.
De leverancier loopt daarbij het risico dat inkopers de betalingstermijn
overschrijden en kan daarom een verzekering afsluiten bij een
kredietverzekeringsmaatschappij (zie figuur 1). De verzekeraar dekt de
schade van de leverancier als er niet of te laat betaald wordt. Tevens
levert de verzekeraar een incassodienst als onderdeel van de
verzekering.

Figuur 1 de kredietverzekering

[FIGUUR: Een schema met vijf vakken en cirkels, verbonden door pijlen. Van links naar rechts: 'leverancier' met pijl 3 naar een cirkel genaamd 'krediet verzekeraar'. Van 'krediet verzekeraar' pijl 4 naar een rechthoek genaamd 'inkopende bedrijf'. Van 'inkopende bedrijf' pijl 7 naar een cirkel met het getal 7. Van 'krediet verzekeraar' pijl 6 naar een rechthoek met het getal 6. Pijl 1 en 2 lopen over de bovenkant van het schema, en een gestippelde lijn verbindt delen van het schema.]

pijl 1: levering verkocht product x
pijl 2: factuurbedrag
pijl 3: premie kredietverzekering
pijl 4: uit te betalen bedrag bij niet betalen door het inkopende bedrijf
pijl 5: eventueel te leveren incassodienst
pijl 6: incassokosten plus opslag
pijl 7: te betalen uitstaande schuld

Een econoom onderzoekt de vier verzekeringsvoorwaarden van een
kredietverzekeraar:
– Indien het inkopende bedrijf niet betaalt als de betalingstermijn is
verstreken, keert de kredietverzekeraar een schadevergoeding uit van
90% van de gemiste omzet aan de leverancier (pijl 4).
– De kredietverzekeraar neemt de incasso van het verschuldigde bedrag
op zich als de betalingstermijn is verstreken en het inkopende bedrijf
nog steeds niet heeft betaald (pijl 7).
– De kredietverzekeraar rekent de incassokosten door aan het
inkopende bedrijf (pijl 6).
– De kredietverzekeraar hanteert een bonus-malussysteem voor de
leverancier.

VW-1022-a-23-1-o 6 / 13 lees verder

### Pagina 7

Een econoom stelt: "Als de leverancier een kredietverzekering afsluit en het inkopende bedrijf betaalt niet, neemt de kredietverzekeraar de rol van de principaal over en wordt het inkopende bedrijf de agent. De kredietverzekeraar heeft een voorwaarde opgenomen om dit probleem met de agent te verminderen."

3p 12 Leg dit principaal-agentprobleem uit en geef aan welke verzekeringsvoorwaarde dit probleem kan verminderen.

Kredietverzekeraars zijn bang om met moral hazard door zowel de leverancier als het inkopende bedrijf te maken te krijgen.

2p 13 Leg uit welke twee verzekeringsvoorwaarden moral hazard door leveranciers kunnen verminderen.

2p 14 Leg uit welke voorwaarde het risico op averechtse selectie voor de verzekeraar vermindert.

Digibate levert IT-diensten aan andere bedrijven en hanteert een betalingstermijn. De directie overweegt een kredietverzekering af te sluiten bij de kredietverzekeraar.

De kredietverzekeraar bepaalt de premie op basis van twee factoren:
— het verwachte schadebedrag
— een premieopslag van 20% van het verwachte schadebedrag

De kredietverzekeraar bepaalt de kans op wanbetaling op basis van historische data en verzamelt de volgende gegevens van Digibate (zie tabel 1).

Tabel 1 financiële gegevens Digibate

| aantal contracten | gemiddelde omzet in euro's | afgesproken betalingstermijn | kans op wanbetaling |
| --------------- | -------------------------- | ----------------------------- | ----------------- |
| 20              | 1 miljoen                  | 90 dagen                      | 0,05%             |
| 30              | 0,5 miljoen                | 60 dagen                      | 0,2%              |
| 80              | 0,25 miljoen               | 60 dagen                      | 0,2%              |

2p 15 Bereken de totale verzekeringspremie.

VW-1022-a-23-1-0 7 / 13 lees verder 

### Pagina 8

Opgave 4 Achter het net vissen
In het land Namibia is de economie voornamelijk gericht op visserij. Ruim
de helft van het nationaal inkomen wordt hiermee verdiend. De zeer
arbeidsintensieve visserijbedrijven opereren op een markt van volledige
mededinging. De overheid van Namibia maakt zich zorgen over het risico
op overbevissing en vraagt econoom Laura Haddok onderzoek te doen
naar de visstand. De visstand is de totale hoeveelheid beschikbare vis in
de wateren voor de kust van Namibia. Econoom Haddok stelt een model
op in figuur 1 en tabel 1.

Figuur 1 collectieve vismarkt en de marginale kosten per visser

[FIGUUR: Linker grafiek toont prijs P op de y-as en hoeveelheid Q (in tonnen) op de x-as. Een neerwaartse lijn (Qa) en een opwaartse lijn (Qv) snijden elkaar bij P=18. Rechter grafiek toont P, MO, MK op de y-as en hoeveelheid q (in tonnen) op de x-as. Een opwaartse lijn (MK) snijdt de x-as bij 0 en stijgt daarna.]

Tabel 1 model van de collectieve vismarkt in Namibia
Qv = binnenlandse vraag naar vis per maand in tonnen | Qv = 6.000 - 125P
P = prijs van een ton vis in lokale munt (badi) |
Qa = binnenlands aanbod van vis per maand in tonnen | Qa = 375P - 3.000
omvang visstand | 80.000 ton
maandelijkse groei visstand | 3%

In dit model worden de vaste (constante) kosten achterwege gelaten.

Econoom Haddok stelt dat bij een evenwicht op de collectieve vismarkt in
Namibia, en als de huidige situatie zich voortzet, de toekomst van de
visindustrie in Namibia steeds sneller zal verslechteren.

3p 16 Laat aan de hand van een berekening zien dat de stelling van econoom
Haddok klopt.

VW-1022-a-23-1-o 8 / 13 lees verder ‣‣‣

### Pagina 9

Visserijbedrijven willen investeren in innovatieve technologieën om hun
visvangst en hun marktpositie te verbeteren. Haddok onderzoekt dit en
reageert met behulp van figuur 1:
i "Door de investeringen veranderen de kosten voor een individuele
visser en verschuift een curve in het rechterdiagram.
ii Daardoor verandert het evenwicht op de collectieve markt.
iii Hierdoor zal de situatie van overbevissing juist verder verslechteren."
Leg de reactie van econoom Haddok uit met behulp van figuur 1.
3a (4p) 17
Om overbevissing te stoppen moet de visvangst gelijk zijn aan de groei.
Om dit te bereiken zou de overheid een heffing per ton vis kunnen
opleggen.
Bereken op basis van het model de nieuwe marktprijs en de heffing per
ton vis om de overbevissing te stoppen.
2p 18
De overheid wil vergunningen uitgeven met een visquotum. Haddok zegt
hierover: "Het uitgeven van vergunningen kan de overbevissing ook
stoppen. Maar er moet worden voldaan aan twee voorwaarden."
Benoem deze twee voorwaarden.
2p 19
VW-1022-a-23-1-o
9 / 13
lees verder ►

### Pagina 10

Opgave 5 Belastingverhoging

De regering van een land discussieert over mogelijkheden om het
bestaande overheidstekort terug te dringen. Een van de opties is het
verlagen van de algemene heffingskorting bij de inkomstenbelasting, dat
levert € 2 miljard extra autonome belastinginkomsten op. Econoom Maria
Kempes onderzoekt deze optie, waarbij ze uitgaat van een gesloten
economie.

Kempes beweert: “Op basis van tabel 1 blijkt dat de nominale daling van
het bbp groter is dan de nominale daling van de algemene heffingskorting.
Dat is het gevolg van de multiplierwerking.
2p 20 Leg de bewering van Kempes uit. Bereken daarvoor eerst de grootte van
de multiplier van de algemene heffingskorting.

Kempes: “Ik verwacht dat de verlaging van de algemene heffingskorting
leidt tot een afname van het bbp en dat na verloop van tijd de economie
een nieuw evenwicht bereikt bij een rente van 5,6% en een stabiele
inflatie van 1,3%. Dit analyseer ik met behulp van het IS-MB-GA-model
zoals getoond in figuur 1.”

2p 21 Leg de verschuiving langs de $GA_0$-curve uit.

2p 22 Leg uit dat de $GA$-curve zal verschuiven over de tijd.

De gewenste verbetering van het overheidssaldo is mede afhankelijk van
het rentebeleid van de centrale bank. Kempes concludeert: “Als de
centrale bank de rente op 8% had gehouden, zou de overheid extra
moeten bezuinigen om uiteindelijk de beoogde verbetering van het
overheidssaldo te realiseren.”

2p 23 Leg de conclusie van Kempes uit.

Econoom Gabriel Tango uit kritiek op de Keynesiaanse visie in het model
van Kempes. Tango stelt: “Als je een monetaristisch visie had gehad,
zou de centrale bank de rente niet zo ver hoeven te verlagen om haar
doelstelling te behalen.”

2p 24 Leg de stelling van Tango uit. Betrek de helling van de IS-curve in je
antwoord.

VW-1022-a-23-1-o 10 / 13 lees verder ►►►


### Pagina 11

Tabel 1 enkele uitkomsten van het model

rente | aanpassing algemene heffingskorting (in miljarden) | overheids- bestedingen (in miljarden) | consumptie (in miljarden) | bbp (in miljarden)
------- | -------- | -------- | -------- | --------
8% |  | 100 | 180 | 330
8% | –2 | 100 | 177 | 327
5,6% | –2 | 100 | 178,5 | 330

Figuur 1 grafische weergave van het IS-MB-GA-model

[FIGUUR: Een grafiek met de rente (r) op de verticale as en inkomen (Y) op de horizontale as. Er zijn twee IS-curves (IS0 en IS1) en twee MB-curves (MB0 en MB1) getekend. De IS0-curve daalt en snijdt de MB0-curve bij Y=330 en r=8,0. De IS1-curve daalt steiler en snijdt de MB1-curve bij Y=327 en r=5,6.]

inflatie π (%) | | | |
------- | -------- | -------- | -------- | --------
| 2,0 | | |
| 1,3 | | |
| 0 | 327 330 | inkomen (Y) | |

VW-1022-a-23-1-o 11 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 6 Circulaire economie

Milj econoom pleiten voor een circulaire economie. Bij een circulaire
economie wordt afval zoveel mogelijk vermeden en het afval dat nog
ontstaat, wordt hergebruikt. Een onderzoeksbureau analyseert de
mogelijkheden om de economie meer circulair te maken (zie figuur 1). Het
onderzoeksbureau neemt aan dat recycling minder milieuvervuilend is dan
productie met niet-hernieuwbare grondstoffen.

Figuur 1 de lineaire en circulaire economie

[FIGUUR: Schematische weergave van een lineaire en circulaire economie. In de lineaire economie gaan grondstoffen naar productie, consumptie en afval. In de circulaire economie zijn er cycli zoals productie, consumptie, recycling en niet-gerecycled afval, met pijlen die de stromen aangeven.]

Legenda:
——> goederenstroom bij een lineaire economie
------> goederenstroom die de economie circulair maken

Milj econoom stellen: een circulaire economie kan in de toekomst het
groen bbp verhogen.
2p 25 Leg uit dat een circulaire economie het groen bbp kan verhogen.

Het onderzoeksbureau merkt op: “Bij uitputting van niet-hernieuwbare
grondstoffen zal marktwerking leiden tot andere prijzen, waardoor stroom
A zal toenemen.”
2p 26 Leg de opmerking van het onderzoeksbureau uit.

Het onderzoeksbureau stelt dat de overheid een circulaire economie kan
bevorderen door prijsprikkels. Een voorbeeld is statiegeld op plastic
flesjes. De consument krijgt het statiegeld uitsluitend terug bij inlevering
van het flesje.
1p 27 Verklaar dat statiegeld op plastic flesjes de maatschappelijke kosten
verlaagt.

VW-1022-a-23-1-o 12 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 13

Het onderzoeksbureau bekijkt een casus van twee bedrijven. Bedrijf
'Cirkel' heeft een productieproces waarbij afval vrijkomt, maar heeft tot nu
toe niet zelf geinvesteerd in het scheiden van het afval. Nu levert het
bedrijf het afval aan bedrijf 'Schoon', die het afval kan scheiden. Daarvoor
moet bedrijf Schoon wel investeren in een nieuwe verwerkingsinstallatie,
die specifiek wordt gemaakt om het afval van Cirkel te verwerken.
Relevante gegevens van bedrijf Schoon:
- Opbrengst: € 6 per kilogram verwerkt afval.
- Variabele kosten: € 2 per kilogram verwerkt afval + de inkoopkosten
van afval per kilogram (van Cirkel).
- Vaste (constante) kosten: € 180.000 per jaar, waarvan driekwart als
verzonken kosten kunnen worden aangemerkt.
- Er wordt 100.000 kilogram afval per jaar verwerkt.
2p 28 Bereken de maximale prijs die Schoon kan bieden voor de inkoop van
afval per kilogram om break-even te kunnen produceren.
Schoon wil anticiperen op mogelijke concurrenten en besluit na een
mondeling overleg met Cirkel de verwerkingsinstallatie aan te schaffen. Bij
de definitieve contractonderhandelingen eist Cirkel een hogere prijs
dan Schoen bereid is te betalen.
2p 29 Leg uit dat Schoon te maken heeft met een beroepsprobleem.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1022-a-23-1-o
13 / 13
einde