# Eindexamen Economie VWO 2021 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2021/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2021
tijd vak 3
donderdag 8 juli
9.00 - 12.00 uur
economie
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1022-a-21-3-o

### Pagina 2

Opgave 1 Vrouwenvoetbal
Vrouwenvoetbal ontwikkelt zich snel en de verwachting is dat clubs hoge salarissen gaan betalen voor topspeelsters. De nationale voetbalbond wil voorkomen dat clubs zich in de schulden steken om speelsters aan te trekken. Mede daarom eist de bond van de clubs een begrotingsregel: de kosten van een jaar mogen niet hoger zijn dan de opbrengsten, op straffe van puntenaftrek of zelfs degradatie naar een lagere klasse. De voorzitter van de bond stelt dat deze begrotingsregel invloed heeft op de marktwaarde van speelsters.

2p 1 Leg uit hoe de begrotingsregel invloed heeft op de marktwaarde van speelsters.

Voetbalclub VV (Vrouwen Vooruit) heeft een betaald team dat speelt in de hoogste divisie. De club heeft als doelstelling om dit jaar kampioen te worden en wil een ervaren speelster aantrekken. Tot op heden hebben speelsters een vast salaris (variant 1), maar bij het aantrekken van een nieuwe speelster overweegt directeur Verheijen ook een variabele variant:
- Variant 1: een vast salaris van € 30.000 per jaar.
- Variant 2: een vast salaris van € 12.000 per jaar + € 1.100 per gespeelde wedstrijd.
In de competitie worden 30 wedstrijden gespeeld. De speelsters worden vier dagdelen per week op de club verwacht voor trainingen. Zij worden daarnaast geacht zelfstandig te trainen om hun conditie op peil te houden om wedstrijden te kunnen spelen. De meeste speelsters hebben naast inkomsten uit het voetbal nog andere inkomsten.

2p 2 Leg de verwachting van directeur Verheijen uit.

2p 3 Leg uit welke variant directeur Verheijen zal kiezen om moral hazard te verminderen.

VW-1022-a-21-3-0 2 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 3

Directeur Verheijen zegt: "De begroting in tabel 1 laat nu een kleine plus
zien zonder de extra speelster. Als we geen verlies willen lijden en toch
een extra speelster willen aantrekken, dan zullen de bezoekersaantallen
omhoog moeten."

Tabel 1 Resultatenbegroting 2021 zonder extra speelster (in euro's)

| kosten | | opbrengsten | |
|---|---|---|---|
| Vaste salarissen | 480.000 | Sponsorbijdragen* | 466.000 |
| Overige constante kosten* | 216.000 | Televisierechten* | 80.000 |
| Totale variabele kosten (proportioneel afhankelijk van aantal bezoekers) | 18.000 | Entreegelden: 18.000 bezoekers x €10* | 180.000 |
| Winst | 12.000 | | |
| | 726.000 | | 726.000 |

* Deze bedragen worden verondersteld niet te veranderen bij onderstaande vragen.

2p 4 Bereken met hoeveel procent het bezoekersaantal moet stijgen om break-
even te bereiken, als de nieuwe speelster gecontracteerd wordt met
beloningsvariant 1.

Directeur Verheijen ziet graag jeugdspelers doorgroeien van het
jeugdteam naar het betaalde elftal. Hij wil extra investeren in de
jeugdopleiding door middel van betere faciliteiten en een betere
begeleiding. Hij voorziet wel een beroepsprobleem. Hij denkt dit
probleem te kunnen beperken door de volgende maatregel: speelsters die
voor hun 20ste levensjaar vertrekken bij de club moeten VV een
vergoeding betalen.

2p 5 Leg uit hoe de maatregel van directeur Verheijen het beroepsprobleem
deels kan beperken.

VW-1022-a-21-3-0 3 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina van een examen, onderdeel 'Opgave 2 Pensioenleeftijd'. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het schriftelijke deel omvat een inleidende tekst over het pensioenstelsel, bestaande uit AOW en aanvullend pensioen, waarbij de financieringsgrondslagen (inkomensheffing voor AOW, kapitaaldekkingsstelsel voor aanvullend pensioen) worden toegelicht. Twee demografische ontwikkelingen worden gepresenteerd: een toename van gepensioneerden met een constante beroepsbevolking, en een stijgende levensverwachting. Vervolgens worden twee vragen gesteld die van de student begrip van economische en maatschappelijke concepten vereisen. Vraag 6 (2 punten) vraagt om een uitleg hoe de genoemde demografische ontwikkelingen tot financieringsproblemen leiden bij de aanvullende pensioenen. Vraag 7 (2 punten) beschrijft een politiek voorstel om de koppeling van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting af te schaffen en de pensioenleeftijd te verlagen, en vraagt om twee oorzaken te benoemen waarom dit tot een verslechtering van het overheidssaldo kan leiden. Sleutelconcepten zijn onder andere AOW, aanvullend pensioen, kapitaaldekkingsstelsel, demografische ontwikkelingen, financieringsproblemen, overheidsaldo en pensioenleeftijd.

### Pagina 5

Figuur 1 Factoren die de hoogte van de premie van het aanvullend pensioen bepalen

[FIGUUR: Diagram met de titel "Premiehoogte" in het midden. Vier pijlen leiden naar en van "Premiehoogte". Boven de "Premiehoogte" staan "aantal maanden dat beleggingsopbrengst" en "aantal maanden dat premie wordt betaald". Links staat "c" en rechts staat "d". Onder de "Premiehoogte" staan "aantal maanden dat uitkeringen worden ontvangen" en "hoogte van de pensioenuitkering".]

De econoom legt de voordelen van de koppeling uit: "De koppeling van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting kan leiden tot een verlaging van de premie voor het aanvullend pensioen." Op basis van figuur 1 geeft de econoom daarvoor drie verklaringen.
8 Geef op basis van figuur 1 de drie verklaringen waarom de premie voor het aanvullend pensioen kan worden verlaagd.

De econoom vreest dat wanneer er geen extra maatregelen worden genomen, de premies voor het aanvullend pensioen en de AOW moeten worden verhoogd om de pensioenen betaalbaar te houden. De export kán hierdoor onder druk komen te staan.
9 Leg de vrees van de econoom uit.

De politicus vindt een verhoging van de AOW-leeftijd acceptabel als daar tegenover staat dat de uitkeringen welvaarts vast worden zonder premieverhoging. De politicus beweert: “Als door de verhoging van de AOW-leeftijd de verhouding tussen de AOW-gerechtigden en de werkenden gelijk kan blijven, dan kan de AOW welvaarts vast worden zonder lastenverzwaring voor de werkenden (premieplichtigen).”

Premiepercentage AOW = $\frac{\text{Totaal bedrag AOW} - \text{uitkeringen}}{\text{Totaal bruto} - \text{inkomen premieplichtigen}} \times 100%$

10 Leg de bewering uit met behulp van de formule.

VW-1022-a-21-3-o 5 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opgave 3 Een CO$_{2}$-taks

In 2015 ondertekende de Nederlandse overheid het klimaatverdrag van
Parijs waarin internationaal werd afgesproken om maatregelen te nemen
om de uitstoot van CO$_{2}$ door bedrijven en gezinnen sterk te beperken. De
Nederlandsche Bank (DNB) onderzoekt in dit kader de gevolgen van een
belasting op CO$_{2}$-uitstoot, de CO$_{2}$-taks. Als Nederland een CO$_{2}$-taks
invoert en de andere landen niet, zal de kostprijs bij Nederlandse
bedrijven stijgen. Dit zal leiden tot een verslechtering van de
internationale concurrentiepositie. Hierdoor kan het zogenoemde CO$_{2}$-lek
ontstaan. In Nederland daalt de uitstoot van CO$_{2}$ maar de totale mondiale
uitstoot daalt niet.

2p 11 Geef een verklaring voor het ontstaan van het CO$_{2}$-lek.

Een DNB-econoom stelt (gegeven de beschreven context) dat de
CO$_{2}$-taks juist bij de exportbedrijven een grote rol kan spelen bij het
terugdringen van de mondiale CO$_{2}$-uitstoot.

2p 12 Leg de stelling van de DNB-econoom uit.

Uit doorrekening van de rekenmodellen blijkt dat door een CO$_{2}$-taks van
50 euro per ton CO$_{2}$ de kostprijs van Nederlandse exportproducten
gemiddeld zal stijgen met 1,2%. Deze CO$_{2}$-taks heeft ook een effect op
het buitenlandse prijspeil.

2p 13 Verklaar dat een Nederlandse CO$_{2}$-taks ook effect heeft op het prijspeil in
het buitenland.

DNB schrijft dat de gevoeligheid voor internationale concurrentie per
sector verschilt. Een indicatie voor deze concurrentiegevoeligheid is het
niveau van openheid van een bedrijfstak zoals te zien is in figuur 1.

Figuur 1 Openheid van Nederlandse bedrijfstakken

Som van import en export in procenten van bruto toegevoegde waarde, 2016

totaal economische activiteiten
landbouw en veeteelt
delfstoffenwinning
verwerkende industrie
waarvan chemie
waarvan basismetaal
energiebedrijven
water- en afvalwaterbedrijven
bouw
diensten
waarvan transport

[FIGUUR: Horizontale staafdiagram met op de y-as verschillende bedrijfstakken en op de x-as de som van import en export in procenten van bruto toegevoegde waarde (van 0 tot 400). De staaf van 'totaal economische activiteiten' reikt tot ongeveer 390. De andere staven zijn aanzienlijk korter, met 'landbouw en veeteelt' tot ongeveer 50, 'delfstoffenwinning' tot ongeveer 45, 'verwerkende industrie' tot ongeveer 35, 'waarvan chemie' tot ongeveer 30, 'waarvan basismetaal' tot ongeveer 25, 'energiebedrijven' tot ongeveer 15, 'water- en afvalwaterbedrijven' tot ongeveer 55, 'bouw' tot ongeveer 50, 'diensten' tot ongeveer 25, en 'waarvan transport' tot ongeveer 190.]

VW-1022-a-21-3-0 6/12 lees verder >>>


### Pagina 7

14 De DNB-econoom stelt op basis van figuur 1 dat de invoering van een
CO₂-taks een sterker negatief effect heeft op de winstgevendheid van de
chemiesector dan op de winstgevendheid van de bouwsector.
Onderbouw deze stelling op basis van figuur 1.
2p
15 In een vraag- en aanbodmodel van de chemische sector berekent de
DNB-econoom het effect van de CO₂-taks van 2,5% op de
evenwichtsprijs. Hieruit blijkt dat, gegeven een prijselasticiteit van de
vraag van -2, de gevraagde hoeveelheid zal dalen met 4,3%. De DNB-
econoom beweert dat meer dan driekwart van de CO₂-taks uiteindelijk zal
worden doorberekend aan de consument.
Toon met een berekening aan of de bewering van de DNB-econoom juist
is.
2p
De DNB-econoom simuleert de effecten van de CO₂-taks op de
Nederlandse economie in een model. In tabel 1 zijn drie bestemmingen
opgenomen van de opbrengsten van de CO₂-taks van de overheid.
Tabel 1 Macro-economische effecten van CO₂-taks
[FIGUUR: Tabel met in de eerste kolom verschillende macro-economische variabelen zoals bruto binnenlands product, reëel beschikbaar huishoudinkomen, particuliere consumptie, bedrijfsinvesteringen, uitvoer goederen en diensten, werkloosheid en begrotingssaldo, met de eenheid (% mutatie) of (% bbp). In de volgende kolommen staan de effecten van de CO₂-taks onder drie verschillende bestemmingen van de opbrengsten: verbetering begrotings-saldo, verlaging inkomstenbelasting en verlaging winstbelasting. De waarden zijn als volgt ingevuld: verbetering begrotings-saldo: -0,9, 0,5, -0,4; reëel beschikbaar huishoudinkomen: -2,5, 1,8, -1,9; particuliere consumptie: -2,1, 2,2, -1,6; bedrijfsinvesteringen: -2,0, -0,5, 3,4; uitvoer goederen en diensten: -0,5, -0,5, -0,1; werkloosheid: 0,6, -0,4, 0,3; begrotingssaldo: 0,6, 0,3, -0,4.]
Toelichting: getallen zijn cumulatieve effecten in procenten na vijf jaar
16 De DNB-econoom concludeert dat de overheid die bestemming moet
kiezen waarbij de macro-economische effecten per saldo het minst
negatief uitpakken.
Leg uit welke bestemming leidt tot de minst negatieve macro-
economische effecten.
1p
VW-1022-a-21-3-0 7 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 8

Deze pagina is deel van een examenopgave en bevat een opgave over economie en gezondheidszorg, specifiek over ziekenhuiszorg en de onderhandelingen tussen zorgverzekeraars en ziekenhuizen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De pagina behandelt wiskundige/economische concepten zoals kostenfuncties (totale kosten TK), winstmaximalisatie, en prijsbepaling in een gereguleerde markt. Er wordt een kwadratische kostenfunctie gegeven: TK = 101Q² – 10Q + 3.500, waarbij TK de totale kosten per dag zijn en Q het aantal behandelingen per dag. Het gaat over het vinden van een minimaal verlies of een optimale prijs. De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren op basis van de gegeven kostenfunctie en scenario's. Opgave 17 vraagt om het berekenen van het aantal behandelingen per dag waarbij het verlies minimaal is, gegeven een vaste prijs per behandeling. Opgave 18 vraagt om de prijs van een behandeling te berekenen onder specifieke voorwaarden van de zorgverzekeraars, inclusief een winstpercentage en een toename van constante kosten.

### Pagina 9

De redactrice schrijft: "Ik verwacht dat als het ziekenhuis akkoord gaat
met de voorwaarden voor alleen het aankomende jaar, dat de
zorgverzekeraars na 2021 mogelijk een lagere prijs per behandeling
afdingen door te dreigen een ander ziekenhuis in de regio te benaderen
om in de toekomst deze behandeling uit te voeren. Het ziekenhuis zal een
meerjarig contract moeten eisen."

2p 19 Leg uit dat het ziekenhuis een meerjarig contract moet eisen om een
   ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­

### Pagina 10

Opgave 5 Maatregelen die werken

In een land is sprake van vergrijzing en een dalende arbeidsdeelname.
Veel jongeren besluiten pas later te gaan werken en veel ouderen kiezen
nog altijd voor een vervroegd pensioen. Dit is voor de overheid aanleiding
om een onderzoek uit te laten voeren naar de ontwikkeling van de
omvang van de beroepsgeschikte bevolking (bevolking tussen 15 en 70
jaar) en de arbeidsdeelname. De overheid wil aan de hand van het
onderzoek haar beleid aanpassen. Figuur 1 is afkomstig uit het
onderzoek.

[FIGUUR: Grafiek met op de x-as de jaren 2020 tot 2045 en op de y-as indices van de beroepsgeschikte bevolking en de arbeidsdeelname. De beroepsgeschikte bevolking (gestippelde lijn) daalt van 104 in 2020 naar ongeveer 94 in 2045. De arbeidsdeelname (doorgetrokken lijn) daalt van 74 in 2020 naar ongeveer 66 in 2045.]

Figuur 1 Prognose ontwikkelingen 2020-2045

Legenda:
— de arbeidsdeelname
-- de beroepsgeschikte bevolking

$$ \text{Arbeidsdeelname} = \frac{\text{Beroepsbevolking in personen}}{\text{Beroepsgeschikte bevolking}} \times 100% $$

2p 21 Bereken hoeveel procent de beroepsbevolking naar verwachting krimpt in
de periode 2020 tot 2040.

In het onderzoek staan twee beweringen over de economische gevolgen
van de ontwikkeling van de arbeidsdeelname van 2020 tot 2040:
1 “De ontwikkeling van de arbeidsdeelname in figuur 1 kan op termijn
leiden tot loonkosteninflatie.”
2 Zonder groei van de arbeidsproductiviteit kan de loonkostenstijging,
vanwege het open karakter van de economie, een negatief effect
hebben op de economische groei van het land.”

3p 22 Verklaar beide beweringen van het onderzoek.

VW-1022-a-21-3-o 10 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 11

23 (4p) Geef twee verschillende verklaringen waarom het arbeidsaanbod van de
oudste groep hoogopgeleiden nu en over 40 jaar zal dalen.
24 (2p) Verklaar hoe deze maatregel een positief effect kan hebben op de
arbeidsdeelname van zowel de jongere als de oudere hoogopgeleiden.
25 Leg de verwachting van de econoom uit.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
VW-1022-a-21-3-o
11 / 12
lees verder

### Pagina 12

Opgave 6 De Afrikaanse euro-variant

Veertien West- en Centraal-Afrikaanse landen (de CFA-landen) vormen
samen een monetaire unie. Ze hebben afgesproken een
gemeenschappelijke munteenheid te gebruiken: de CFA-frank. In de
onderlinge handel wordt met deze CFA-frank betaald. De CFA-landen
handelen ook buiten de muntunie: ongeveer 20% van de export van de
CFA-landen gaat naar de Verenigde Staten (VS).

2p 26 Een journalist schrijft hierover: “Ondanks de lage inflatie in de
CFA-landen is er sprake van een groeiend tekort op de gezamenlijke
lopende rekening van de CFA-landen met de VS. Dit heeft echter niet
geleid tot een depreciatie van de CFA-frank ten opzichte van de dollar. In
tegendeel, de CFA-frank is geapprecieerd ten opzichte van de dollar."
Geef de oorzaak van de appreciatie van de CFA-frank ten opzichte van de
dollar.

2p 27 De journaliste schrijft dat de CFA-overheden in overleg met de centrale
bank hun beleid van de afgelopen jaren gericht hebben op het laag
houden van de inflatie bij een relatief hoge nominale rente. Dit heeft
geleid tot zowel een positief effect als een negatief effect op de totale
investeringen in de CFA-landen.
Leg uit waarom het beleid van de centrale bank de totale investeringen in
de CFA-landen zowel positief als negatief heeft beïnvloed.

De centrale bank van de CFA-landen wil de economische groei
stimuleren. De journaliste beweert: “De centrale bank zal de eigen munt
depreciëren door direct te interveniëren op de valutamarkt. Hierdoor zal
de omvang van de valutareserve veranderen."

2p 28 Leg uit hoe de centrale bank intervenieert op de valutamarkt en welk
gevolg dit heeft voor de omvang van de valutareserve.

Ondanks het voeren van begrotingsbeleid en monetair beleid blijft er een
tekort op de gezamenlijke lopende rekening van de CFA-landen. De
overheden van de CFA-landen willen door middel van importheffingen op
buitenlandse goederen het tekort op de gezamenlijke lopende rekening op
korte termijn verminderen. De journaliste schrijft dat hierdoor het saldo
lopende rekening op langere termijn juist kan verslechteren.

2p 29 Leg uit hoe de overheden van de CFA-landen via de importheffing het
tekort op de lopende rekening op korte termijn kunnen verminderen en
tevens op langere termijn juist kunnen vergroten.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1022-a-21-3-0
12/12
einde