# Eindexamen Economie VWO 2019 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2019/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 27 – Opgave 27 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2019 tijdvak 2 maandag 17 juni 13.30 - 16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1022-a-19-2-o ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld `Opgave 1 Rookremmers`, gericht op economische concepten. Visuele elementen op deze pagina omvatten een tabel getiteld `tabel 1 scenario's van een antirookbeleid`. Deze tabel presenteert drie scenario's voor antirookbeleid, elk met een omschrijving en de bijbehorende Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (MKBA) in miljarden euro's. De wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om economie, specifiek maatschappelijke kosten-batenanalyse, negatieve externe effecten, accijnzen, en marginale kosten- en opbrengstenlijnen. Van de student wordt gevraagd om in vraag 1 uit te leggen waarom zorgkosten en productiviteitsverliezen als gevolg van roken worden beschouwd als negatieve externe effecten. De tekst introduceert verder de casus van sigarettenproducent Mores, die de scenario's analyseert op basis van financiële gegevens en marginale kosten/opbrengsten, met een verwijzing naar een (niet-zichtbare) tabel 2 en figuur 1, die respectievelijk de financiële gegevens en de grafische weergave van marginale kosten en opbrengsten zouden tonen. De context omvat maatschappelijk antirookbeleid, overheidsingrijpen via accijnzen, en de impact daarvan op zowel maatschappij als bedrijven in een markt van heterogene producten. ### Pagina 3 tabel 2 financiële gegevens Mores in 2017 (scenario 1) verkoopprijs € 11,20 afzet q = 120 totale omzet € 134,4 miljoen totale winst € 62 miljoen totale kosten in euro's (inclusief € 2,50 accijns) TK = ($0,01q^2 + 4q + 100$) × 100.000 prijs-afzetfunctie P = -0,04q + 16 q is het aantal pakjes sigaretten (× 100.000) figuur 1 kosten en opbrengsten voor Mores, scenario 1 en 2 [FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de prijs/kosten in euro's (MO, MK, P (€ per pakje sigaretten)) en op de x-as de afzet in honderdduizenden pakjes sigaretten (q (x 100.000 pakjes sigaretten)). Er zijn drie lijnen getekend: een dalende lijn 'MO' (marktopbrengst), een stijgende lijn 'MKzonder accijns' (marginale kosten zonder accijns), een stijgende lijn 'MKscenario1' (marginale kosten scenario 1) en een stijgende lijn 'MKscenario2' (marginale kosten scenario 2).] 1p 2 Is er bij Mores sprake van proportioneel variabele kosten? Licht je keuze toe. 3p 3 Toon met een berekening aan dat Mores in scenario 2 maximale totale winst behaalt bij een productie van 10 miljoen pakjes. 2p 4 Bereken de maximale totale winst voor Mores in scenario 2. 1p 5 Bereken hoeveel procent van de accijnsverhoging door Mores wordt doorberekend in de verkoopprijs bij winstmaximalisatie in scenario 2. 2p 6 Zal het accijnsbedrag dat Mores bij scenario 3 zou moeten afdragen hoger of lager zijn dan bij scenario 2? Licht je keuze toe zonder berekening. VW-1022-a-19-2-o 3 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 4 Dit is een examenpagina met opgaven over zorgverzekeringen en economie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen (hoewel er in de tekst wordt verwezen naar 'tabel 1', deze is niet zichtbaar op de pagina). De opgaven zijn gebaseerd op een scenario waarin de overheid een zorgverzekeringsstelsel overweegt waarbij particuliere verzekeringsmaatschappijen de zorg uitvoeren, met een verplicht basispakket en geen uitsluitingsmogelijkheid. Vervolgens wordt de invoering van een verplicht eigen risico van €300 per verzekerde per jaar besproken, met analyse van de economische gevolgen. Er wordt verder ingegaan op de mogelijkheid van een vrijwillig eigen risico van €400 bovenop het verplichte eigen risico. De belangrijkste concepten die getoetst worden, zijn: averechtse selectie in de context van zorgverzekeringen, de invloed van een eigen risico op de zorgkosten en premies, en economische redeneringen ter onderbouwing van dergelijke beleidsmaatregelen. Er wordt studenten gevraagd om uit te leggen hoe averechtse selectie kan optreden bij het ontbreken van een verzekeringsplicht (opgave 7) en hoe een eigen risico kan bijdragen aan het beperken van zorgkosten (opgave 8). Daarnaast wordt een berekeningsopdracht gesteld om een economische verwachting te controleren (opgave 9). De vraagstelling en context sluiten aan bij het vakgebied economie, specifiek micro-economie en de economie van gezondheidszorg. ### Pagina 5 Dit is een examenpagina (pagina 5 van 11) met opgaven die gericht zijn op het analyseren van financiële risico's en solidariteit in een verzekeringscontext. Visueel prominent is 'Tabel 1: verwachte jaarlijkse zorgkosten per verzekerde per risicogroep'. Deze tabel is een datatabel die de verdeling van zorgkosten (in euro's: 0, 300, 1000, 10000) toont over vier verschillende risicogroepen (I, II, III, IV), uitgedrukt in percentages. Een begeleidende tekst geeft een toelichting op de interpretatie van percentages in de tabel. De pagina bevat twee open vragen (opgaven 10 en 11). Opgave 10 vraagt de student om met een berekening na te gaan of verzekerden in groep III financieel voordeel (inclusief het concept 'vrijwillig eigen risico') zullen hebben. Dit vereist het toepassen van waarschijnlijkheidsberekeningen en financiële analyse aan de hand van de gegeven tabelgegevens. Opgave 11 vraagt de student om een bewering van een verzekeringsdirecteur uit te leggen, waarbij de focus ligt op de begrippen 'uniforme premies' en 'onderlinge solidariteit' versus 'vrijwillig eigen risico'. Dit vereist conceptueel begrip van verzekeringsprincipes. ### Pagina 6 Opgave 3 Drukte in de spits Vervoersmaatschappij Trains heeft het wettelijk monopolie op het verzorgen van het treinvervoer in een land gekregen. In een overeenkomst heeft de overheid opgenomen dat Trains voorafgaand aan een geplande prijsstijging eerst de noodzaak daarvan moet aantonen. 3p 12 Leg uit dat een principaal-agentprobleem tussen de overheid en Trains kan optreden, en leg uit hoe de overeenkomst dit probleem vermindert. De minister van Verkeer hoort veel klachten over de kwaliteit van het treinvervoer. Uit tabel 1 blijkt dat de treinen tijdens de spits steeds overvol zijn en reizigers dan moeten staan. De minister wil dat daar iets aan gebeurt. tabel 1 bezettingsgraad van vervoersmaatschappij Trains | | spitsuren | daluren | spitsuren | daluren | | :---------------- | :------------ | :-------------- | :------------ | :-------------- | | | 06:00 uur tot | 10:00 uur tot | 16:00 uur tot | na 19:00 uur | | | 10:00 uur | 16:00 uur | 19:00 uur | | | | 109%\* | 45% | 109%\* | 30% | | | *Er zijn gemiddeld 9% meer reizigers dan er zitplaatsen beschikbaar zijn. | | | | De directie van Trains buigt zich over de kritiek. Een directielid stelt voor om reizen tijdens de spitsuren 10% duurder te maken en reizen tijdens de daluren 10% goedkoper: "Reizigers zullen voor hun reis steeds meer de spits mijden en voor de daluren kiezen, waardoor de overbezetting tijdens de spitsuren vermindert. Bovendien is tijdens de daluren extra afzet te verwachten door een toeloop van extra reizigers." De minister betwijfelt of dit voorstel het probleem kan oplossen: "Berekening op basis van prijselasticiteiten (tabel 2) laat zien dat er bij dit prijsvoorstel sprake blijft van overbezetting tijdens de spits." tabel 2 prijselasticiteiten van de vraag naar treinreizen | | | | | :------------------------------ | :------------------------------------------------- | :------------------------------------------------------------------- | | | prijselasticiteit van de vraag naar reizen tijdens spitsuren | kruislingse prijselasticiteit van de vraag naar reizen tijdens spitsuren als reactie op de prijs van reizen tijdens daluren | | | - 0,2 | + 0,3 | 3p 13 Bereken aan de hand van tabel 2 de bezettingsgraad tijdens de spits als gevolg van het prijsvoorstel. VW-1022-a-19-2-o 6 / 11 ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina van een examen, onderdeel van een grotere set met de aanduiding 7/11, wat de zevende pagina van elf aanduidt. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren; het bestaat uitsluitend uit tekst. Centraal staan twee examenopdrachten, genummerd 14 en 15, elk voorafgegaan door een '2p' indicatie die het aantal te behalen punten aangeeft. Dit suggereert dat de opgaven betrekking hebben op economie of bedrijfskunde, gezien de vermelding van 'prijzen', 'kosten', 'tarieven', 'consumentensurplus' en 'openbaar vervoer'. Bij opgave 14 wordt van de student gevraagd een verwachting van een directeur van 'Trains' te verklaren, die stelt dat totale kosten ongeveer gelijk blijven en kosten per reiziger dalen, als gevolg van een prijsvoorstel. Dit vereist inzicht in de relatie tussen totale kosten, variabele kosten per eenheid (reiziger) en mogelijke schaalvoordelen of efficiëntieverbeteringen. Opgave 15 presenteert een contrast tussen de mening van de 'Vereniging voor Beter Openbaar Vervoer' (VBOV) en een woordvoerder van 'Trains'. De VBOV meent dat belangen van consumenten worden geschaad door een tariefverhoging in de spits, terwijl de woordvoerder argumenteert dat een prijsvoorstel voor recreatieve gebruikers het consumentensurplus kan laten toenemen. De student moet de stelling van de woordvoerder verklaren, wat kennis van het concept consumentensurplus, prijselasticiteit van de vraag en mogelijk prijsdiscriminatie (spits versus recreatief) vereist. Het examen test dus het vermogen van de student om economische concepten toe te passen en argumenten te analyseren en te verklaren aan de hand van bedrijfseconomische principes in de context van openbaar vervoer. ### Pagina 8 ```json { "description": "Deze pagina maakt deel uit van een examenopgave en is getiteld 'Opgave 4 Zorgen om bezorgen'. Het is gericht op economische concepten, specifiek de analyse van marktconcentratie en concurrentie binnen de pakketbezorgingsmarkt voor bedrijven aan consumenten. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen (er wordt gerefereerd aan 'figuur 1' op de volgende pagina). De tekst is opgedeeld in drie delen: een introductie en twee 'fragmenten'.\n\nDe introductie beschrijft de rol van de Nationale Concurrentie Autoriteit (NCA) bij het onderzoeken van de concurrentie en tarieven op de pakketbezorgingsmarkt en introduceert de Herfindahl-Hirschman Index (HHI) als een maatstaf voor marktconcentratie, met een drempel van 2.000 voor onvoldoende concurrentie.\n\nFragment 1 geeft context over de pakketbezorgingsmarkt, benoemt vier actieve koeriersbedrijven (Rapservice, OBAR, ThuisBest, VDTD) en vermeldt een sterke jaarlijkse groei van 11,3% in 2015.\n\nFragment 2 preciseert de berekening van de HHI: de som van de gekwadrateerde marktaandelen (in procenten) van alle spelers. Het geeft de schaal aan (0 voor volledige concurrentie, 10.000 voor monopolie) en presenteert de wiskundige formule `HHI = α₁² + α₂² + α₃² + ... + αn²`, waarbij `α` staat voor het marktaandeel van een bedrijf.\n\nDe pagina eindigt met een conclusie van de NCA over onvoldoende concurrentie in 2015 en een specifieke vraag (vraag 16) die van de student vraagt om deze conclusie aan te tonen met een berekening, verwijzend naar 'figuur 1' op de volgende pagina (die hier niet getoond wordt). Dit betekent dat de student de data uit 'figuur 1' moet gebruiken in combinatie met de HHI-formule om de marktconcentratie te berekenen en te beoordelen of deze boven de drempel van 2.000 ligt.", "summary": "Examenpagina over marktconcurrentie in pakketbezorging. Bevat de definitie en formule van de Herfindahl-Hirschman Index (HHI) (`α₁² + ... + αn²`), informatie over vier koeriersbedrijven, en een vraag om de NCA-conclusie van ### Pagina 9 ```json { "description": "Dit is een examenpagina die zich richt op bedrijfseconomie of management. De pagina bevat twee figuren en twee opdrachten (vragen 17 en 18) gebaseerd op deze figuren en begeleidende tekst. \n\nVisuele elementen:\n- **Figuur 1: Cirkeldiagram** getiteld 'marktaandelen pakketbezorging in 2015, % van totale marktafzet'. Dit diagram toont de verdeling van marktaandelen onder vier pakketbezorgdiensten: Rapservice (60%), OBAR (25%), ThuisBest (8%) en VDTD (7%). De legenda linkt namen aan de sectoren van het cirkeldiagram.\n- **Figuur 2: Staafdiagram** getiteld 'gemiddeld tarief in euro's per pakket'. Dit diagram toont de gemiddelde tarieven in euro's per pakket voor dezelfde vier pakketbezorgdiensten: Rapservice (€6,95), OBAR (€6,75), ThuisBest (€6,53) en VDTD (€6,25). De y-as schaal loopt van 5,8 tot 7,2 euro.\n\nDe tekst tussen de figuren en de vragen geeft context over Rapservice en NetShop, met specifieke vermeldingen over de afzet en omzet van Rapservice gerelateerd aan NetShop, en de onderhandelingspositie van NetShop. Het noemt ook een tevredenheidsonderzoek dat de dominante positie van Rapservice op de markt verklaart en de bezorgdheid van de NCA hierover.\n\nWiskundige/wetenschappelijke concepten:\n- Analyse van marktaandelen (percentages in cirkeldiagram).\n- Vergelijking van gemiddelde tarieven (waarden in staafdiagram).\n- Procentuele berekeningen (vraag 17).\n- Analyse van marktdominantie, concurrentiepositie en omzetverhoudingen in een bedrijfseconomische context (vraag 18).\n\nVan de student wordt gevraagd:\n- **Vraag 17:** Bereken een percentageverschil in tarieven tussen NetShop (impliciet) en Rapservice, gebaseerd op de gegeven tekst en tarieven.\n- **Vraag 18:** Verklaren van de bezorgdheid van de NCA over de dominante positie van Rapservice, gebruikmakend van de informatie in fragment 1 en de context.\n\nDe student moet informatie uit de figuren combineren met de gegeven tekst om de vragen te beantwoorden, wat duidt op analytische vaardigheden ### Pagina 10 ```json { "description": "Dit is een examentekst (opgave) uit een economie-examen, gericht op macro-economische concepten en beleid. Visueel bestaat de pagina uit doorlopende tekst, verdeeld in een inleidende alinea en vier genummerde open vragen (19 t/m 22), waarvan vraag 22 twee subvragen (a en b) bevat. Er zijn geen grafieken, tabellen, of figuren aanwezig. \n\nDe inleidende alinea beschrijft een economische situatie in een land tijdens en na de recessie van 2008-2010, waarin werkloosheid, inflatie (0,2% vs. streefdoel 2%), en rentebeleid van de Centrale Bank (CB) worden genoemd, evenals de groei van het BBP en hoogconjunctuur. Dit vormt de context voor de vragen.\n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten en onderwerpen die aan bod komen zijn: werkloosheid, inflatie (streefdoel, feitelijke inflatie), rentebeleid van de Centrale Bank, bruto binnenlands product (BBP), hoogconjunctuur, bestedingsinflatie, loonkosteninflatie, technologische ontwikkelingen, internationale handel, zero lower bound, stimulerend begrotingsbeleid, inflatiedoelstelling, inverdieneffecten, overheidstekort, en overheidsbestedingen.\n\nVraag 19 vraagt de student uit te leggen hoe een renteverlaging door de CB kan leiden tot inflatie, met onderscheid tussen bestedingsinflatie en loonkosteninflatie. Vraag 20 vereist een verklaring, via de arbeidsmarkt, hoe technologische ontwikkelingen bijdragen aan lage inflatie. Vraag 21 vraagt om een verklaring over de invloed van internationale handel op lage inflatie. Vraag 22, ten slotte, vraagt de student twee stellingen van een econoom toe te lichten over de rol van stimulerend begrotingsbeleid bij het bereiken van de inflatiedoelstelling en de implicaties van een overheidstekort, gegeven de zero lower bound.", "summary": "Examenopgave Economie over rentebeleid en inflatie. Behandelt: recessie, werkloosheid, inflatie (doelstelling, zero lower bound), CB rentebeleid, BBP, hoogconjunctuur, bestedingsinflatie, loonkosteninflatie, technologische ontwikkelingen, internationale handel, stimulerend begrotingsbeleid, inverdieneffecten, overheidstekort. Student moet economische concepten uitleggen en toepassen op ### Pagina 11 Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 6 Gedeelde vreugd...'. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar bestaat volledig uit tekst. Centraal staat een vraagstuk over economie, specifiek inkomensverdeling en economische groei in een ontwikkelingsland. De tekst introduceert een scenario waarin de inkomensverdeling schever is geworden en een minister een herverdeling voorstelt om de economische groei te stimuleren. Cijfers over de verwachte bbp-groei met en zonder herverdeling worden genoemd, inclusief procentuele stijgingen en procentpunten. Vervolgens worden verschillende argumenten van het Planbureau (PB) uiteengezet die de stelling ondersteunen dat verkleining van de inkomensongelijkheid economische groei kan stimuleren (argumenten a, b, c), gefocust op de vraagzijde van de goederenmarkt, onderwijskansen en opleidingsniveau. Daartegenover staat de visie van een oppositiepartij die stelt dat juist meer inkomensongelijkheid de economische groei kan bevorderen (argumenten I, II), met nadruk op consumptiepatronen, de vermogensmarkt en beloningsverschillen gekoppeld aan arbeidsproductiviteit. Van de student wordt gevraagd een berekening uit te voeren (vraag 23) om de procentuele toename van het bbp na vijf jaar te bepalen bij herverdeling versus ongewijzigd beleid. Daarnaast moet de student de argumenten a, c, I en bewering II uitleggen (vragen 24, 25, 26, 27). De onderwerpen omvatten macro-economische concepten zoals bbp-groei, inkomensverdeling, consumptie, arbeidsproductiviteit en de rol van overheidsbeleid (belastingen, subsidies) in het beïnvloeden van economische uitkomsten. Onder aan de pagina staat de bronvermelding.