# Eindexamen Economie VWO 2019 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2019/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2019
tijdvak 1
dinsdag 14 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-19-1-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina die zich richt op de analyse van het arbeidsaanbod en gerelateerde economische concepten. De pagina bevat twee opgaven en diverse visuele elementen ter ondersteuning. Tekstuele informatie geeft context over de economische situatie in de VS tussen 2010 en 2014, waaronder de groei van het bruto binnenlands product (bbp), daling van de werkloosheid en de beperkte inflatie. De econome Janets introduceert het concept van de elasticiteit van het arbeidsaanbod als verklaring hiervoor, wat centraal staat in de opgaven. Een wiskundige formule definieert de loonelasticiteit van het arbeidsaanbod (ELA) als 'procentuele verandering arbeidsaanbod / procentuele verandering loon'.

Visuele elementen omvatten twee tabellen. Tabel 1, getiteld 'arbeidsmarktgegevens in de VS', presenteert kwantitatieve data over de beroepsbevolking, werkgelegenheid, werkloosheid en werkloosheidspercentage op 1-1-2010 en 1-1-2015. De waarden voor beroepsbevolking, werkgelegenheid en werkloosheid zijn weergegeven in duizendtallen. Tabel 2, 'procentuele groei van het gemiddelde loon in de VS', toont de jaarlijkse procentuele loongroei voor de jaren 2010 tot en met 2014.

Van de student wordt gevraagd om: 1) de stelling van Janets te verklaren over de relatie tussen lage werkloosheid, lage inflatie en een sterker reagerend arbeidsaanbod op loonstijgingen. 2) De loonelasticiteit van het arbeidsaanbod te berekenen voor de periode van begin 2010 tot en met eind 2014, hierbij gebruikmakend van de gegeven formule en de data uit de tabellen. Verdere tekstuele context bespreekt Janets' verwachtingen voor de periode vanaf 2015 met betrekking tot de inflatie, het bbp en de suggestie van een renteverhoging, inclusief de effecten hiervan via de kapitaalrekening van de betalingsbalans op de wisselkoers en de lopende rekening.

### Pagina 3

4p 3 Leg uit dat verhoging van de rente in de VS via de kapitaalrekening de wisselkoers van de US dollar beïnvloedt, en daarmee via de lopende rekening de groei van het bbp in de VS kan beperken.
    Econoom Kurt Paulman meent dat de daling van de groei van het arbeidsaanbod niet tot veel meer inflatie hoeft te leiden. Paulman stelt: "Het feit dat in de periode 2010 tot en met 2014 de inflatie jaarlijks lager uitviel dan de groei van het gemiddelde loon, kan namelijk ook verklaard worden uit de stijging van de arbeidsproductiviteit."
2p 4 Verklaar de stelling van Paulman.
VW-1022-a-19-1-o 3 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Dit betreft een examenpagina (Opgave 2) gericht op economie, getiteld 'Als het geld niet wil rollen'. De pagina beschrijft een economische situatie van langdurige laagconjunctuur met inflatie dicht bij nul procent en het uitblijven van economisch herstel. Visueel bevat de pagina één figuur: 'Figuur 1 verbanden tussen prijspeil en geaggregeerde vraag'. Dit is een blokschema dat de relaties weergeeft tussen 'prijspeil', 'financiële bezittingen', 'reële rente', 'schulden' en 'geaggregeerde vraag'. Er zijn pijlen die de causale verbanden aanduiden. De pagina bevat tekstopgaven die de student vragen om uitleg te geven over diverse economische concepten en verbanden. De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten inflatie, beleidsrente, zero lower bound, laagconjunctuur, prijspeil, financiële bezittingen, reële rente, schulden en geaggregeerde vraag. Studenten moeten uitleggen waarom de Centrale Bank een negatieve beleidsrente zou willen vaststellen voor het inflatiedoel (vraag 5), en de aard (negatief/positief) van de verbanden tussen prijspeil en geaggregeerde vraag via financiële bezittingen (vraag 6), reële rente (vraag 7) en schulden (vraag 8) verklaren, zoals geïllustreerd in het blokschema.

### Pagina 5

Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op het analyseren van economische modellen. Het sleutelelement is 'Figuur 2', een grafiek die de geaggregeerde vraag (GV) en het geaggregeerd aanbod op korte (GAkt) en lange termijn (GAlt) weergeeft. De verticale as representeert het 'prijspeil' en de horizontale as het 'reëel bbp'. De grafiek toont: een neerwaartse GV-lijn, een verticale GAlt-lijn die de productiecapaciteit voorstelt, en een horizontale GAkt-lijn die op een lager niveau ligt dan de potentiële capaciteit, wat duidt op een starheid van lonen en prijzen op korte termijn. Onder de grafiek worden de afkortingen GV, GAlt en GAkt verklaard, essentieel voor het begrip van het model. Daarnaast is er een korte tekst die de betekenis van de GAlt- en GAkt-lijnen verder verdiept vanuit theoriekader. De student wordt gevraagd om opgave 9 te beantwoorden, waarvoor hij/zij een uitleg moet geven waarom uit de grafiek kan worden afgeleid dat de economie zich in een laagconjunctuur bevindt. Dit vereist inzicht in de relatie tussen geaggregeerde vraag en aanbod op korte en lange termijn, en de indicatoren voor economische conjunctuurcycli binnen dit model.

### Pagina 6

Dit is een examenpagina met opgave 3 getiteld 'Markt voor hoger onderwijs'. De pagina bevat tekstuele informatie over twee private onderwijsinstellingen (BSA en BSB) en publieke instellingen, hun prijsstrategieën en omzetdoelstellingen. Er zijn twee wiskundige vraagfuncties (vraag naar studenten voor BSA en BSB) gedefinieerd: Qva = -0,2 Pa + 0,1 Pb + 0,05 Po + 4.500 en Qvb = 0,25 Pa – 0,3 Pb + 0,04 Po + 8.000, waarbij Q staat voor het aantal studenten en P voor collegegeld, met subscripts die verwijzen naar de instelling (a=BSA, b=BSB, o=publieke instellingen). De student wordt gevraagd de concurrentieverhoudingen tussen de instellingen te analyseren (vraag 10) aan de hand van de coëfficiënten, de bovengrens van betalingsbereidheid voor een opleiding aan BSA te berekenen (vraag 11), en een specifieke waarde in een <br> tabel (Matrix 1) te berekenen (vraag 12). Matrix 1 is een 2x2 pay-off matrix die de procentuele veranderingen van de totale opbrengsten aan collegegelden weergeeft bij verschillende prijsverhogingsstrategieën van BSA en BSB, gerelateerd aan de speltheorie. Elk vakje in de matrix bevat twee waarden, waarschijnlijk de procentuele opbrengstverandering voor BSA en BSB. De student moet de berekening tonen voor een specifieke waarde in deze matrix. De pagina is onderdeel van een langer examen, zoals blijkt uit '6/13' en 'Pagina: 361'.

### Pagina 7

Deze pagina is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk voor het vak Economie of Maatschappijwetenschappen, gezien de terminologie. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. De pagina bevat twee open vragen (vragen 13 en 14), die beide betrekking hebben op overheidsbeleid en maatschappelijke concepten in de context van hoger onderwijsfinanciering. 

Vraag 13 vraagt de student om te beargumenteren wat er gebeurt met het verschil in collegegeld tussen 'BSA' en 'BSB' (deze afkortingen zijn niet uitgelegd op de pagina zelf, maar kunnen verwijzen naar verschillende soorten studenten of onderwijsinstellingen) op basis van een 'pay-off matrix'. Dit concept komt uit de speltheorie, een wiskundig/economisch model dat strategische interacties analyseert. De student moet dus economische besluitvorming en speltheorie toepassen om de vraag te beantwoorden. De specifieke context is de mogelijke invoering van collegegeld voor publieke instellingen voor hoger onderwijs. 

Vraag 14 verwijst naar een stelling van de minister van Onderwijs. De student moet de drie onderdelen van deze stelling verklaren. De stelling bevat de volgende concepten: 'verplichte solidariteit' in de financiering van openbaar onderwijs, 'moral hazard' bij studenten doordat er geen collegegeld betaald hoeft te worden, en het risico dat het 'draagvlak' voor deze solidariteit wordt aangetast. Van de student wordt verwacht dat deze deze sociaal-economische en bestuurlijke concepten kan uitleggen en toepassen in de gegeven context. Beide vragen vereisen inzicht in beleidsanalyse, economische theorieën en maatschappelijke vraagstukken.

### Pagina 8

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina met een opgave over economie, specifiek handelspolitiek en macro-economische analyse. De pagina bevat teksten en een tabel. Er zijn geen grafieken, hoewel de tekst verwijst naar 'grafiek 1 en 2' die op andere pagina's moeten staan. De hoofdvraag is 'Protectie een lapmiddel?'.\n\nVisuele elementen:\n- Een tabel getiteld \"Tabel 1 macro-economische waarden van Pesthan in miljard pesto\". Deze tabel toont macro-economische indicatoren (particuliere consumptie, bruto-bedrijfsinvesteringen, bruto-overheidsbestedingen, exportwaarde goederen en diensten, importwaarde goederen en diensten) voor twee jaren (1995 en 2015).\n- Een omkaderde formule voor de 'internationale handelsquote' inclusief de definities van de gebruikte afkortingen (egd, mgd, bbp).\n\nWiskundige/wetenschappelijke concepten:\n- Economische concepten: protectionisme, importheffingen, importquota, infant industry argument, internationale handelsquote, bruto binnenlands product (BBP), exportwaarde, importwaarde, particuliere consumptie, bruto bedrijfsinvesteringen, bruto overheidsbestedingen.\n- Een wiskundige formule om de internationale handelsquote te berekenen: `(exportwaarde goederen en diensten + importwaarde goederen en diensten) / bruto binnenlands product` (of `(egd + mgd) / bbp`).\n\nVan de student wordt gevraagd:\n- Vraag 15 (1 punt): Uitleggen hoe importheffingen de vraag naar importen beperken (economisch inzicht).\n- Vraag 16 (2 punten): Uitleggen hoe importbeperkingen binnenlandse bedrijven de kans geven om beter te concurreren op de wereldmarkt (economisch inzicht, infant industry argument).\n- Vraag 17 (2 punten): Berekenen of de internationale handelsquote van Pesthan in 2015 is toe- of afgenomen ten opzichte van 1995, gebruikmakend van de gegeven formule en de gegevens uit Tabel 1. Hierbij moeten mogelijk eerst het BBP voor beide jaren berekend worden met de bestedingsmethode (C + Ibruto + Obruto + (E - M)).\nDaarnaast wordt de student gevraagd om te gaan met de context van een ontwikkelingsland (Pesthan) en het Economisch Adviesorgaan (EA) dat mogelijke beleidsveranderingen onderzoekt

### Pagina 9

Deze examenpagina is een opgavepagina met twee grafieken en drie tekstuele vragen. De pagina bevat vragen 18, 19 en 20, waarbij de eerste twee (18 en 19) verwijzen naar externe informatie (tabel 1), die niet op deze pagina zichtbaar is. Vraag 18 vraagt de student om uit te leggen hoe een stijging van de exportwaarde beïnvloed kan zijn door een waardeverandering van de pesto, uitsluitend op basis van tabel 1. Vraag 19 vereist een uitleg over de mogelijke toename van het prijsniveau in Pesthan als gevolg van de depreciatie van de pesto. De twee visuele elementen, Grafiek 1 en Grafiek 2, tonen lineaire relaties tussen 'gemiddelde jaarlijkse verandering handelsquote (%)' op de x-as en respectievelijk 'gemiddelde jaarlijkse groei bbp' en 'gemiddelde jaarlijkse verandering Gini-coëfficiënt' op de y-as. Grafiek 1 illustreert een positieve correlatie tussen handelsquote en bbp-groei, terwijl Grafiek 2 een negatieve correlatie toont tussen handelsquote en de verandering van de Gini-coëfficiënt. Vraag 20 vraagt de student om het advies van het EA (Economisch Adviesinstituut) toe te lichten, gebaseerd op de informatie in de grafieken 1 en 2. Dit advies is om meer vrijhandel toe te laten, met als verwachte gevolgen een verkrapte arbeidsmarkt en gelijker wordende inkomensverdeling. De student moet hierbij aandacht besteden aan de genoemde onderdelen i. (arbeidsmarkt/lonen) en ii. (inkomensverdeling). De pagina combineert concepten als exportwaarde, waardeverandering, prijsniveau, depreciatie, handelsquote, bbp-groei, Gini-coëfficiënt, vrijhandel, arbeidsmarkt en inkomensverdeling.

### Pagina 10

Opgave 5 Wie krijgt de opslag?
Twee bedrijven, Westeropslag (WOP) en Oostbox (OBX), verhuren
containeropslagruimte aan particulieren in een land. Er is sprake van een
heterogeen duopolie. Het land bestaat uit de regio's Oost en West. De
afzet van de bedrijven wordt gemeten naar het aantal vierkante meter
opslagruimte dat ze verhuren. OBX realiseert zestig procent van de totale
eigen afzet in regio Oost, WOP 60% van de totale eigen afzet in regio
West.
Met het oog op stijging van de kosten overweegt WOP om de verkoopprijs
met tien procent te verhogen. WOP gaat ervan uit dat ook OBX een
dergelijke stap overweegt. WOP onderzoekt de marktverhoudingen en de
effecten op de omzet van een verandering van de prijs (matrix 1). In de
uitgangssituatie verhuurt WOP 36.500 m² opslagruimte.
Matrix 1 prijscombinaties en verwachte omzet (× 1.000 euro's)
OBX
P*
5,30
5,83
WOP
5
182,5; 146,3
195,8; 136,2
5,50
173,3; 156,9
187,8; 147,9
* prijzen per m² opslagruimte
1p 21 Bereken het marktaandeel van WOP, gemeten in afzet, in de uitgangssituatie.
WOP stelt aan OBX voor om een prijsafspraak te maken waarbij beide de
prijs verhogen met 10%. OBX doet een tegenvoorstel om per regio een
prijsafspraak te maken. OBX zou in regio West de prijs verhogen met
100%, waardoor WOP hier als monopolist kan optreden. Door eenzelfde
prijsverhoging van WOP in regio Oost zal OBX daar ook geen
concurrentie meer ondervinden.
WOP wil alleen akkoord gaan met het voorstel van OBX als de verwachte
totale omzet van WOP daarbij minstens gelijk is aan die bij het eigen
voorstel. Een medewerker van WOP stelt op basis van een analyse: “Om
bij het voorstel van OBX eenzelfde omzet te behalen als bij ons eigen
voorstel, zal WOP een prijs per vierkante meter moeten rekenen van
6 euro. Er is dan van uitgegaan dat de totale afzet in regio West hierbij
daalt met 5% ten opzichte van de uitgangssituatie."
2p 22 Laat met een berekening zien dat, gegeven de genoemde daling van de
afzet in regio West, WOP bij het voorstel van OBX een prijs van 6 euro
moet rekenen om eenzelfde omzet te behalen als bij het eigen voorstel.
VW-1022-a-19-1-o
10 / 13
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 11

Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk voor economie of bedrijfskunde, gericht op speltheorie en mededingingsrecht. De pagina bevat uitgebreide tekst die de context schetst van een kartelafspraak tussen twee bedrijven, WOP en OBX, en de rol van de Landelijke Mededingingsautoriteit (LMA) bij het opsporen en beboeten van kartels. Het beschrijft de boeteregeling van de LMA, waaronder de hoogte van boetes voor niet-meldende bedrijven en de vrijstelling van boete voor het eerste bedrijf dat meldt. 

Het centrale visuele element is een spelboom, getiteld 'Figuur 1: spelboom met verwachte waarden van boetes als percentage van de extra omzet'. Deze spelboom, een veelvoorkomend figuur in de speltheorie, toont de beslissingsvolgorde en de uitkomsten voor zowel WOP als OBX, afhankelijk van hun keuzes ('melden' of 'niet melden'). De uitkomsten worden weergegeven als paren van boetes (voor WOP; voor OBX) als percentage van de extra omzet. De boom start met WOP's beslissing, gevolgd door OBX's beslissing. Er zijn vier mogelijke einduitkomsten: (0; 100), (0; 400), (400; 0), en (300; 300).

De pagina bevat twee opgaven (23 en 24) die van de student vragen om toepassingen van de speltheorie te analyseren. Opgave 23 vraagt de student de uitkomst van een specifieke spelsituatie te verklaren waarbij beide bedrijven ervoor kiezen om niet te melden. Opgave 24 vereist dat de student de redenering van de directrice van WOP uitlegt, die stelt dat gezien het Nash-evenwicht, WOP zo snel mogelijk moet melden om boetes te voorkomen. Dit impliceert dat de student inzicht moet hebben in concepten zoals spelbomen, uitkomstmatrijzen, en het Nash-evenwicht binnen de context van economische besluitvorming en mededingingsbeleid.

### Pagina 12

Opgave 6 Een welverdiende oude dag

In een land bestaat een oudedagsvoorziening, gebaseerd op het omslagstelsel. Er is geen verplichte eigen pensioenopbouw. Een politicus pleit voor een verlaging van de bestaande uitkering. Een econoom onderzoekt de gevolgen van dit plan. Hij schetst daartoe een modelmatige weergave van de financiële positie van een werknemer tijdens diens werkzame periode en in de periode daarna (zie figuur 1). De econoom stelt het bruto-verdiempotentieel van een werknemer gelijk aan het totale arbeidsinkomen dat deze vanaf een bepaald moment nog zal verwerven tot aan diens pensionering. In figuur 1 schetst de econoom ook het verloop van het financieel vermogen van een werknemer, vanaf het betreden van de arbeidsmarkt tot het overlijden. Voor opbouw van dit financieel vermogen wordt een deel van het bruto-verdiempotentieel bestemd.

Figuur 1 model van de levensloop van een werknemer

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "euro's" met een markering "a 4 miljoen" en op de x-as de levensloop met de labels "betreden arbeidsmarkt", "pensioenering" en "overlijden". Er zijn twee lijnen: een rechte lijn van links beneden naar rechts boven, die eindigt bij de y-as-waarde van de pensioenering, gelabeld als "financieel vermogen". Een stippellijn begint op de y-as-waarde van de pensioenering, met de label "b 0,6 miljoen", en loopt schuin naar beneden.]

De uitgangspunten van de econoom bij het model zijn:
- De inflatie en de rente bedragen beide 0%.
- Het loonpeil blijft onveranderd.
- Heffingen op het inkomen (inclusief premies voor de oudedagsvoorziening) bedragen steeds 30% van het inkomen.
- Na pensionering wordt geen inkomen meer verdiend.

De econoom licht toe dat de punten a en c in dit model ook hoger of lager getekend zouden kunnen worden. Het financieel vermogen zou bij het betreden van de arbeidsmarkt negatief kunnen zijn, gekoppeld aan een hoger verdienpotentieel.

2p 25 Geef een verklaring voor de beschreven koppeling.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-1022-a-19-1-o 12 / 13 lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebengeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 13

26 1p De positie van punt b wordt onder andere bepaald door de tijdsvoorkeur van een werknemer gedurende diens werkzame leven.
Zal bij een toename van de tijdsvoorkeur gedurende het werkzame leven punt b hoger of lager komen te liggen? Licht het antwoord toe.
27 2p De econoom gaat er in figuur 1 van uit dat een vast deel van het inkomen wordt geconsumeerd.
Bereken welk percentage van het bruto-inkomen wordt geconsumeerd in de periode vóór de pensionering.
28 2p De econoom meent dat door verlaging van de uitkering van de oudedagsvoorziening figuur 1 zal veranderen. Hij beweert dat als wordt uitgegaan van een lagere uitkering punt b hoger zal komen te liggen.
Ondersteun de bewering van de econoom met een argument dat betrekking heeft op bestedingsmogelijkheden vóór de pensionering en een argument betreffende bestedingsmogelijkheden ná de pensionering.
De politicus pleit ervoor dat werknemers zelf via beleggingen een aanvullende oudedagsvoorziening regelen. Een beleggingsadviseur stelt dat in dat geval jonge werknemers vooral zouden moeten kiezen voor het hoge rendement van aandelen, ondanks het relatief hoge koersrisico. Naarmate de pensioenleeftijd dichterbij komt gaat volgens hem dit risico zwaarder wegen en hij raadt de dan inmiddels oudere werknemers aan om gaandeweg over te stappen op obligaties, of zelfs om een deel van het vermogen op een betaalrekening te houden.
29 3p Verklaar dit verschil in advies aan jongere en oudere werknemers.