# Eindexamen Economie VWO 2018 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2018/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2018 tijdvak 2 maandag 18 juni 13.30 - 16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1022-a-18-2-o ### Pagina 2 Dit is een examentoets ('Opgave 1') gericht op economische aspecten van de zorg. De pagina bevat een inleidende tekst die context biedt over de stijgende zorgkosten in relatie tot het bruto binnenlands product (BBP) en leeftijdsgebonden zorguitgaven. Er wordt naar voren gebracht dat de zorgkosten in 2016 9% van het BBP bedragen en stijgen met 3,5% per jaar, terwijl het BBP met 1,32% per jaar groeit. Bovendien zijn de zorgkosten per persoon voor 70-plussers in 2016 ruim drie keer zo hoog als voor jongere mensen, en deze verhouding zal verder toenemen. Visuele elementen omvatten een schematisch diagram, 'Figuur 1: Systeem van financiering van de zorg', dat de relaties weergeeft tussen 'verzekerden', 'verzekeraars' en 'zorgaanbieders' met pijlen die 'premies', 'vergoedingen' en 'zorg' aangeven. Dit diagram illustreert een financieringsmodel. De opgave stelt twee vragen. Vraag 1 (2 punten) vraagt de student om met een berekening aan te tonen dat de totale zorgkosten in 2040 meer dan 14% van het BBP zullen bedragen, wat wiskundige vaardigheden vereist om groeicijfers te extrapoleren over tijd (samengestelde groei). Vraag 2 (2 punten) introduceert het concept 'nettozorgprofijt' (gedefinieerd als 'kosten van genoten zorg - betaalde bijdragen aan de zorg') en een veronderstelling van een journaliste over verplichte solidariteit en het toekomstige positieve nettozorgprofijt voor jongere verzekerden over hun hele levensloop. De student wordt gevraagd deze veronderstelling uit te leggen, wat inzicht in economische en sociale systemen van de gezondheidszorg vereist, in het bijzonder het concept van intergenerationele solidariteit en de financiële duurzaamheid van zorgstelsels. ### Pagina 3 Een manier om rekening te houden met verschillen tussen generaties is het instellen van twee verzekeringen: één voor mensen jonger dan de pensioengerechtigde leeftijd, en één voor ouderen, die dan gemiddeld hogere premies betalen. Dan wordt minder beroep gedaan op de solidariteit tussen de generaties, wat de onvrede bij de jongere verzekerden ten aanzien van de zorgverzekering zou kunnen verminderen. De journaliste stelt dat verzekerden uit deze groep bij de financiële planning over hun levensloop dan wel rekening dienen te houden met de vraag wat het bestaan van twee verschillende verzekeringen voor hen betekent wanneer zij zelf eens de pensioengerechtigde leeftijd zullen hebben bereikt. 2p 3 Leg deze stelling van de journaliste uit. Volgens het rapport kan de verwachte stijging van de zorgkosten worden aangepakt met een nieuw zorgsysteem waarbij de overheid een basispakket gezondheidszorg verplicht stelt met een vast eigen risico. Mensen kunnen in dat systeem zelf kiezen bij welke verzekeraar zij zich willen verzekeren. Verzekeraars mogen niemand weigeren, maar mogen wel zelf de hoogte van hun premie vaststellen. Volgens het rapport kan dit systeem via de marktrelaties tussen verzekerden, verzekeraars en zorgaanbieders, zoals weergegeven in figuur 1, een matigende invloed hebben op de stijging van de zorgkosten. 2p 4 Leg deze stelling uit. Betrek alle drie de partijen uit figuur 1 in het antwoord. De journaliste voorziet echter een effect waaraan in het rapport geen aandacht is geschonken: “Een systeem met een eigen risico kan leiden tot denivellering van de beschikbare inkomens van huishoudingen na aftrek van betaalde bijdragen aan de zorg.” 1p 5 Leg deze stelling van de journaliste uit. VW-1022-a-18-2-o 3 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Arbeidsproductiviteit in de lift'. De pagina presenteert gegevens over arbeidsproductiviteit en loonkosten in een land voor de periode 2003-2014. De tekst introduceert het onderwerp, benoemt ICT en scholing als verklarende factoren voor arbeidsproductiviteitsverandering, en sluit af met twee beweringen die de student mogelijk moet analyseren of verifiëren. \n\nVisuele elementen omvatten: \n1. **Figuur 1: Lijnendiagram** - getiteld \"Arbeidsproductiviteit en loonkosten, ontwikkelingen 2003-2014 (indexcijfers, 2003 = 100)\". Dit diagram toont de ontwikkeling van twee variabelen over tijd: 'arbeidsproductiviteit per uur' (ononderbroken lijn met vierkante markeringen) en 'reële loonkosten per uur' (gestippelde lijn met ruitvormige markeringen). Beide reeksen zijn gepresenteerd als indexcijfers met 2003 als basisjaar (index 100). De Y-as varieert van 94 tot 112 en de X-as van 2003 tot 2014. Specifieke numerieke waarden worden bij vrijwel elk datapunt vermeld. \n2. **Tabel 1: Tabel** - getiteld \"verandering arbeidsproductiviteit (%) per verklarende factor¹)\". Deze tabel kwantificeert de bijdrage van 'ICT' en 'scholing van de beroepsbevolking' aan de verandering in arbeidsproductiviteit per uur, uitgesplitst over drie periodes: 2003-2008, 2009 en 2010-2014. De percentages zijn cumulatief voor de aangegeven periodes. \n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om economische indicatoren zoals arbeidsproductiviteit, reële loonkosten, indexcijfers en de identificatie van verklarende factoren voor economische groei/verandering. De student wordt gevraagd om grafieken en tabellen te interpreteren, economische beweringen te evalueren en mogelijk berekeningen met indexcijfers en percentages uit te voeren. De opgave test inzicht in macro-economische concepten en data-analyse. Specifiek wordt er gesproken over de winstgevendheid van bedrijven in relatie tot reële loonkosten per eenheid product, wat duidt op een verd ### Pagina 5 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economische concepten gerelateerd aan arbeid, productiviteit, kosten en scholing. Visueel is er één tabel aanwezig, 'Tabel 2', die de jaarlijkse verandering van het aantal gewerkte uren (%) weergeeft over periodes 2003-2008, 2009 en 2010-2014, met waarden van respectievelijk +0,7, -1,4 en -0,2. De pagina bevat vragen (6 t/m 11) die de student verplichten tot berekeningen, uitleg, en het trekken van conclusies op basis van gegeven informatie, inclusief verwijzingen naar een (niet-zichtbare) 'figuur 1' en 'tabel 1'. De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten: procentuele veranderingen (vraag 6, 8), reële loonkosten, reële winst, arbeidsproductiviteit, effecten van ICT op productiviteit (vraag 8), werkloosheid, inzet van arbeid, productie, scholing (vraag 10, 11), kapitaal en werkgelegenheid. De student wordt gevraagd om te rekenen met procenten, economische verbanden uit te leggen (kosten-winst, scholing-arbeidsbeloning), conclusies te onderbouwen met gegevens uit tabellen en figuren, en motieven te benoemen voor economische keuzes van werkgevers. Vraag 9 en 11 refereren naar andere delen van het examen (figuur 1 en tabel 1) die niet op deze specifieke pagina zichtbaar zijn, wat impliceert dat de complete context van het examen een breder beeld schetst over economische trends en analyses. ### Pagina 6 ```json { "description": "Dit is een examenpagina voor het vak Economie, specifiek 'Opgave 3: Huizenmarkt als financiële zeepbel'. De pagina presenteert een casus over de huizenmarkt in land Mantano, waar ondanks een neergaande conjunctuur steeds meer mensen een eigen huis kopen via hypothecaire leningen. De econoom Ron Estate onderzoekt of dit procyclisch kan uitwerken en presenteert zijn bevindingen.\n\nVisuele elementen omvatten drie tabellen die gegevens over de huizenmarkt in Mantano presenteren voor de jaren 2004, 2009, 2014 en 2016:\n- **Tabel 1: verdeling eigen huizen en huurhuizen in het land Mantano** toont het aantal woonhuizen, het percentage eigen huizen en het percentage huurhuizen.\n- **Tabel 2: gebruik van hypothecaire lening bij aankoop eigen huis** geeft het percentage bezitters van een eigen huis met een uitstaande hypothecaire lening.\n- **Tabel 3: omvang van hypothecaire lening en aankoopprijs van een eigen huis** (gemiddelden omgerekend in euro's) presenteert de gemiddelde omvang van een hypothecaire lening en de gemiddelde aankoopprijs van een eigen huis.\n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om macro-economie, conjunctuur, huizenmarkt, hypothecaire leningen, vermogensmarkt, bruto binnenlands product (bbp) en procyclisch gedrag. Er wordt gebruik gemaakt van percentages, absolute getallen en geldbedragen.\n\nVan de student wordt gevraagd om vanuit de gepresenteerde bevindingen van Estate en de bijbehorende tabellen:\n- **Vraag 12:** Bevinding b van Estate uit te leggen (2 punten), die stelt dat een neergaande conjunctuur mogelijk de vermogensmarkt beïnvloedde, waardoor het percentage 'eigen huizen' per saldo toch steeg.\n- **Vraag 13:** Met een berekening aan te tonen dat bevinding c van Estate juist is (1 punt). Bevinding c stelt dat de totale hypothecaire schuld van bezitters van een eigen huis aan het eind van 2016 hoger was dan het bruto binnenlands product (bbp) van € 450 miljard in datzelfde jaar.", "summary": "Examenpagina over de huizenmarkt, conjunctuur, hypothecaire leningen en bbp. Bevat drie tabellen met woninggegevens, percentages eigen/huur ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina van een examen, onderdeel van een groter document (pagina 7 van 11). De pagina bevat drie open vragen (14, 15, 16) met bijbehorende puntentelling (2p). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren direct op deze pagina zichtbaar, maar vraag 15 verwijst expliciet naar 'tabel 3', wat impliceert dat een dergelijke tabel op een eerdere of bijgevoegde pagina aanwezig moet zijn. De vragen behandelen economische concepten gerelateerd aan de woningmarkt en overheidsbeleid. Vraag 14 vraagt naar de procyclische werking van een hoge hypothecaire leenschuld en het BBP tijdens een conjuncturele neergang. Vraag 15 vereist een berekening op basis van gegevens uit 'tabel 3' en een toelichting om aan te tonen dat huizenbezitters zich minder zorgen maken over financiële risico's. Vraag 16 vraagt om een uitleg over het effect van een maximale hypotheekrenteaftrek op het aangaan van hypothecair krediet. De student wordt gevraagd om te analyseren, te verklaren, te berekenen, en uit te leggen, gebruikmakend van economische kennis en mogelijk externe gegevens uit een tabel. ### Pagina 8 ```json { "description": "Deze pagina maakt deel uit van een examenopgave genaamd 'Opgave 4 Armer door muntunie', en richt zich op de economische gevolgen van de Economische en Monetaire Unie (EMU) binnen de eurozone. Het analyseert specifiek de ongelijkheid in economische groei tussen de 'Noordelijke' (Duitsland, Nederland) en 'Zuidelijke' (Griekenland, Portugal, Spanje) landen, zoals gesteld door econoom Joseph Stiglitz.\n\nVisuele elementen omvatten een staafdiagram (Figuur 1) met de titel 'cumulatieve procentuele groei reële bbp, 2007-2015'. Dit diagram toont negatieve en positieve procentuele groeicijfers voor het reële bruto binnenlands product (bbp) voor de genoemde landen. De x-as toont de landen en de y-as de procentuele groei, variërend van -30% tot 15%.\n\nDe wiskundig/wetenschappelijke concepten en onderwerpen die aan bod komen, zijn onder andere: reëel bruto binnenlands product (bbp), procentuele groei, verhoudingen, arbeidsproductiviteit, concurrentiepositie, wisselkoers, rentebeleid en begrotingsbeleid. Deze concepten worden gekoppeld aan de werking en de effecten van de EMU en de euro.\n\nVan de student wordt gevraagd om:\n1. **Vraag 17 (1 punt):** Een berekening uit te voeren van de procentuele toename van de verhouding tussen het reële bbp van Duitsland en het reële bbp van Griekenland, gebruikmakend van de gegevens uit Figuur 1 voor de periode 2007-2015. Dit vereist inzicht in procentuele veranderingen en het werken met verhoudingen gebaseerd op waarden uit een grafiek.\n2. **Vraag 18 (2 punten):** Een verklaring te geven waarom een achterblijvende groei van de arbeidsproductiviteit in de 'Zuidelijke' landen kan leiden tot een verslechtering van de internationale concurrentiepositie ten opzichte van de 'Noordelijke' landen, hierbij mogelijk de context van de EMU en de genoemde aanpassingsmechanismen (of het ontbreken daarvan) te betrekken. Deze vraag vereist economisch inzicht en argumentatievaardigheden.", "summary": "Examenpagina over economische ongelijkheid in de eurozone. Bevat staafdiagram met cumulatieve procentuele reëel bbp groei (2007-20 ### Pagina 9 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar is uitsluitend tekstueel. Het document bespreekt verschillende macro-economische concepten en beleidsmechanismen, met name binnen de context van de Eurozone. Belangrijke wiskundige/wetenschappelijke concepten en onderwerpen die aan bod komen zijn: concurrentiepositie, wisselkoersmechanismen, arbeidsproductiviteit, aanpassingsprocessen op de arbeidsmarkt, Bruto Binnenlands Product (bbp), het Groei- en Stabiliteitspact (met nadruk op het overheidstekort van maximaal 3% van het bbp), rentebeleid van de Europese Centrale Bank (ECB), inflatie, economische groeipercentages en arbeidsmigratie binnen de Eurozone. De student wordt gevraagd om diverse economische verbanden en gevolgen uit te leggen en te verklaren, vaak gebaseerd op een gegeven scenario of stelling. Dit omvat het verklaren van de rol van wisselkoersen voor de muntunie, het uitleggen hoe aanpassingsprocessen tot hogere bbp-groei kunnen leiden, de impact van het Groei- en Stabiliteitspact op de structurele ontwikkeling van landen met een krimpend bbp, de gevolgen van het ECB-rentebeleid voor Noord- en Zuid-Europese landen, en de impact van arbeidsmigratie op economische groeipercentages binnen de Eurozone. De vragen vereisen analyse en begrip van complexe economische beleidsimplicaties. ### Pagina 10 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk voor het vak economie of aardrijkskunde gezien de focus op milieubeleid en economische mechanismen. De pagina bevat twee figuren en een tekstblok met uitleg en een vraagstelling.\n\nHet tekstblok introduceert 'Opgave 5: Inperken van de uitstoot' en beschrijft twee benaderingen van een overheid om CO2-uitstoot te verminderen: een heffing en een systeem van emissierechten. Bij de heffing wordt de moeilijkheid van het bepalen van de juiste hoogte door een informatieachterstand bij de overheid benadrukt. Dit leidt tot vraag 24, die 2 punten waard is, waarin van de student wordt gevraagd uit te leggen waarom een heffing dan een onzeker effect heeft. Het alternatieve systeem van emissierechten wordt gedetailleerd uitgelegd, inclusief de verhandelbaarheid en het jaarlijkse emissieplafond dat met 1,7% wordt verlaagd. Een econoom heeft factoren geïdentificeerd die de prijs van een emissierecht bepalen en deze verbanden zijn weergegeven in Figuur 1. Figuur 2 toont het historische prijsverloop van een emissierecht.\n\nVisuele elementen omvatten:\n- **Figuur 1: prijs van een emissierecht; bepalende factoren en gevolgen**. Dit is een conceptueel diagram (spinnenweb/mindmap-achtige structuur) met 'prijs van een emissierecht' in het midden. Vanuit het midden wijzen pijlen naar bepalende factoren zoals 'conjunctuur', 'investeringen in uitstootbesparende technieken', 'kosten van uitstootloze energieopwekking' en 'aanbod/emissieplafond'. Er zijn ook labels A en B bij pijlen, wat mogelijk duidt op vraagstellingen die hierop voortbouwen op volgende pagina's.\n- **Figuur 2: prijs van een emissierecht in euro per ton CO2-uitstoot**. Dit is een lijngrafiek (tijdreeksgrafiek) die het prijsverloop in euro's van een emissierecht toont over een periode van september 2014 tot mei 2016. De x-as toont data (september 2014, januari 2015, mei 2015, september 2015, januari 2016, mei 2016) en de y-as toont de prijs in euro's per ton CO2-uitstoot, variërend van 3 ### Pagina 11 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economische concepten en berekeningen. De pagina bevat vragen 25 tot en met 30. Visueel prominent is een tabel met financiële en milieutechnische gegevens voor twee productiewijzen ('productiewijze in 2016 (bestaand)' en 'alternatieve productiewijze'). Deze tabel omvat 'constante kosten in euro's', 'variabele kosten in euro's per product (exclusief kosten van emissierechten)', en 'emissie van CO2 per product'. Er zijn verwijzingen naar 'figuur 1' en 'figuur 2' en 'pijl A' en 'pijl B', wat impliceert dat er bijbehorende figuren en grafieken (niet op deze pagina zichtbaar) zijn die de student nodig heeft om de vragen te beantwoorden. De wiskundige en wetenschappelijke concepten omvatten: emissierechten, CO2-uitstoot, conjunctuur, constante en variabele kosten, financiële voordelen, en het berekenen van het omslagpunt voor bedrijfsprocessen op basis van de prijs van emissierechten. Studenten worden gevraagd om stellingen te beargumenteren en uit te leggen (vragen 25, 26, 28, 29), verbanden te identificeren en toe te lichten (vraag 27), en een berekening uit te voeren met betrekking tot het optimale moment om over te stappen op een alternatieve productiewijze (vraag 30). De opgaven vereisen inzicht in micro- en macro-economische principes, milieueconomie en kostenanalyse.