# Eindexamen Economie VWO 2018 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2018/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2018 tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30 - 16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1022-a-18-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Zakelijk boeren Een land importeert een groot deel van het benodigde voedsel. Een economie meent dat in dit land de productiekosten van voedsel relatief hoog zijn doordat de voedselproductie minder kapitaalintensief is dan in andere landen. Dit kan volgens haar veranderen als voor de voornaamste landbouwproducten tijdelijk een importverbod wordt ingesteld. Dat gaat weliswaar tijdelijk ten koste van de welvaart van de consumenten, maar geeft binnenlandse producenten de gelegenheid om in de periode waarin het importverbod van kracht is, hun productie efficiënter te maken. De economie hanteert het onderstaande model voor de binnenlandse vraag en het binnenlands aanbod op de markt voor één van de betreffende landbouwproducten. De valuta van het land is de UR. $Q_v = -2P + 100$ $Q_a = 4P - 80$ $Q_a = Q_v$ P = prijs per ton in UR $Q_v$ = binnenlandse vraag in duizenden tonnen $Q_a$ = binnenlands aanbod in duizenden tonnen De situatie op de betreffende markt met import bij een prijs op de wereldmarkt van 25 UR per ton is in figuur 1 weergegeven. Figuur 1 marktsituatie voor het geselecteerde landbouwproduct [FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'prijs' en op de x-as 'hoeveelheid'. Twee lijnen zijn getekend. De ene lijn loopt van boven naar links naar beneden naar rechts (vraaglijn). De andere lijn loopt van beneden naar links naar beneden naar rechts (aanbodlijn). Er is een horizontale stippellijn getekend die de wereldmarktprijs van 25 UR weergeeft. De aanbodlijn en de vraaglijn kruisen elkaar. Verschillende gebieden zijn gemarkeerd met letters A, B, C, D, E, F, G, H. Labels geven aan: 'binnenlands aanbod', 'wereldmarkt- prijs' en 'binnenlandse vraag'.] 1p 1 Noem de letters van de vlakken in figuur 1 waarmee het totale gerealiseerde surplus wordt weergegeven, voordat het importverbod wordt ingesteld. VW-1022-a-18-1-o 2 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 3 Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk voor het vak Economie of Bedrijfseconomie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar in de tekst worden wel 'vlakken' en concepten als 'welvaartsverlies' en 'importverbod' genoemd, wat sterk suggereert dat er een bijbehorende grafiek (waarschijnlijk vraag en aanbod met effecten van beleid) is die op een eerdere of latere pagina staat en waar de student de symbolen van moet kennen. De opgaven zijn tekstueel en vragen om analyse, berekeningen en verklaringen over economische concepten. Het gaat specifiek over de economische gevolgen van een importverbod op landbouwproducten. Belangrijke concepten die aan bod komen zijn: welvaartsverlies, importverbod, prijsstijging, gemiddelde variabele kosten, gemiddelde vaste kosten, protectionistisch beleid, en de rol van de Consumentenbond in overheidsbeleid. Studenten worden gevraagd om: 1) bepaalde vlakken (in een vermoedelijk bijgevoegde grafiek) te identificeren die welvaartsverlies representeren ten gevolge van een importverbod, 2) een berekening uit te voeren met betrekking tot een toegestane importhoeveelheid bij een specifieke prijsstijging (10%), 3) een berekening te doen over de benodigde daling van variabele kosten om import te voorkomen na afschaffing van het importverbod, 4) te verklaren waarom gemiddelde vaste kosten kunnen dalen door een importverbod, en 5) uit te leggen waarom het geloofwaardig afschaffen van een importverbod belangrijk is voor het succes van het protectionistische beleid. De pagina is onderdeel van een groter examen, zoals aangegeven door '3/12' en een verwijzing naar 'lees verder'. ### Pagina 4 Dit is een examenpagina (Opgave 2) genaamd 'Monetair beleid goed geregeld' die zich richt op macro-economische concepten en beleid. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Centraal staat de Taylor-regel, een wiskundige formule die de nominale beleidsrente (Rb) relateert aan actuele inflatie (Ia) en inflatiedoelstelling (Id): Rb = Ia + 2 + 0,5(Ia - Id). Later wordt een uitgebreidere versie van deze regel geïntroduceerd, die ook het actuele werkloosheidspercentage (Ua) en de natuurlijke werkloosheid (Un, NAIRU) meeneemt, met de formule: Rb = Ia + 2 + 0,5(Ia - Id) + ß(Ua - Un). De student wordt gevraagd om: 1) een berekening uit te voeren met betrekking tot de reële rente en deflatie (vraag 7), 2) uit te leggen waarom banken problemen kunnen krijgen bij een negatieve nominale rente (vraag 8), 3) uit te leggen hoe de beleidsregel bij een dalende inflatie kan leiden tot een stijgende inflatie (vraag 9), en 4) te verklaren waarom een coëfficiënt (ß) in de uitgebreide beleidsregel een negatieve waarde moet hebben (vraag 10). De vragen testen zowel rekenvaardigheden als begrip van economische theorieën en beleidsimplicaties. ### Pagina 5 Dit is een examenpagina met opgaven over macro-economische concepten. De pagina bevat tekstuele opdrachten zonder visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het hoofdonderwerp is monetair beleid en de rol van de Centrale Bank (CB) met betrekking tot inflatie, werkloosheid, en rentetarieven, met in het bijzonder aandacht voor de 'zero lower bound' en de NAIRU (Non-Accelerating Inflation Rate of Unemployment). Studenten worden gevraagd: (1) een berekening uit te voeren betreffende de effecten van de nulondergrens van de nominale rente op de werkloosheid, waarbij inflatie (1%) en een bètawaarde (-0,3) zijn gegeven. Dit vereist inzicht in de relatie tussen deze variabelen binnen een monetair beleidskader en mogelijk een formule die de nominale rente en werkloosheid relateert voor de 'zero lower bound' situatie. (2) uit te leggen hoe het consequent hanteren van een beleidsregel voor rente essentieel is voor prijsstabiliteit, met nadruk op de geloofwaardigheid van monetair beleid, inflatieverwachtingen, en de impact op loononderhandelingen. De pagina test conceptueel begrip van monetair beleid en de vaardigheid om economische redeneringen te formuleren op basis van gegeven parameters. ### Pagina 6 ```json { "description": "Dit is een examenpagina die deel uitmaakt van een examen voor het vak economie. De pagina bevat een opgave getiteld 'Opgave 3 Hun probleem ons probleem?'. \n\n**Visuele Elementen:**\n* **Tekstblokken:** De pagina begint met een uitgebreide inleidende tekst die de economische situatie in Nederland en de eurozone eind 2014/begin 2015 beschrijft. Hierin worden concepten als reëel bruto binnenlands product (bbp) groei, overheidstekort, uitvoersaldo, rentetarief op staatsobligaties en het maximale uitvoersaldo volgens de Europese Commissie behandeld.\n* **Tabel:** 'Tabel 1 macro-economische gegevens CPB voor Nederland' presenteert financiële en economische cijfers voor 2014 en 2015, uitgedrukt in miljarden euro's (mld.), inclusief percentages voor het overheidstekort. Specifieke rijen zijn: particuliere consumptie, particuliere bruto-investeringen, bruto-overheidsbestedingen, uitvoer, invoer, nominaal bbp en overheidstekort als % van het bbp.\n\n**Wiskundige/Wetenschappelijke Concepten:**\n* **Macro-economische indicatoren:** Bruto Binnenlands Product (bbp), overheidstekort, uitvoersaldo, rentetarief op staatsobligaties, particuliere consumptie, particuliere bruto-investeringen, bruto-overheidsbestedingen, uitvoer en invoer.\n* **Percentages en verhoudingen:** Het overheidstekort als percentage van het bbp is een centraal concept. De berekening hiervan wordt impliciet of expliciet gevraagd.\n* **Economische analyse:** Het leggen van verbanden tussen macro-economische variabelen (bijv. dalend overheidstekort en rentetarief, investeringen en tekortpercentage).\n\n**Van de student gevraagd wordt:**\n1. **Vraag 13 (2 punten):** Een verklaring geven waarom de Nederlandse overheid door een dalend overheidstekort tegen een lager rentetarief zou kunnen lenen. Dit vereist kennis van de relatie tussen overheidsfinanciën en financiële markten.\n2. **Opmerking van een econoom:** Er wordt een stelling gegeven over de oorzaak van de daling van het overheidstekort als percentage van het bbp, namelijk de toename van de particuliere bruto-investeringen.\n3. **Vraag 14 (2 punten):** ### Pagina 7 ```json { "description": "Dit is een examenpagina met opgaven die gericht zijn op het analyseren van economische gegevens en het verklaren van economische verbanden. De pagina bevat twee open vragen (vragen 15 en 16), elk met een puntentelling van 2 punten ('2p').\n\nVraag 15 is een rekenopgave die de student vraagt om met behulp van 'tabel 1' (die niet op deze pagina zichtbaar is) aan te tonen dat het uitvoersaldo van Nederland als percentage van het bbp in 2015 hoger is dan in 2014. Hierbij wordt verwezen naar een eerder gegeven gegeven: het positieve uitvoersaldo van Nederland over 2014 bedroeg 10,73% van het bbp. Dit impliceert dat de student gegevens uit 'tabel 1' moet gebruiken om het uitvoersaldo als percentage van het bbp voor 2015 te berekenen en vervolgens te vergelijken met het 2014-cijfer. De wiskundige concepten hier betreffen percentagerekening en vergelijking van numerieke waarden.\n\nVraag 16 is een verklarende vraag die vraagt om een economisch verband te duiden. De inleiding van deze vraag beschrijft een economische situatie: 'Sommige economen zien in het groeiende uitvoersaldo en het lage overheidstekort van Nederland ruimte voor een stimuleringsbeleid. Dat zou Zuid-Europese landen helpen bij hun economisch herstel, wat op zijn beurt ook de continuïteit van de groei in Nederland zou kunnen bevorderen.' De student moet vervolgens verklaren hoe een toename van de productie in Zuid-Europese landen uiteindelijk kan leiden tot een toename van de Nederlandse uitvoer. Dit vereist inzicht in internationale handel, economische groei, vraag en aanbod, en de onderlinge afhankelijkheid van economieën. Het focust op de principes van export en import en de impact van buitenlandse economische voorspoed op de binnenlandse handel.\n\nEr zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen direct op deze pagina zichtbaar. De pagina is een onderdeel van een groter examen, aangegeven door '7 / 12' onderaan en de verwijzing naar 'tabel 1'. De student wordt gevraagd om zowel kwantitatieve analyse als kwalitatieve verklaringen te geven op basis van economische principes en (vermoedelijk) eerder gegeven informatie.", "summary": "Examenpagina met economieopgaven. Vraag 15 vraagt om berekening van uitvoersaldo als % bbp voor ### Pagina 8 Deze pagina is een opgave van een examen en behandelt 'Middeninkomens trekken aan het kortste eind', een onderwerp binnen de economie, specifiek gericht op de woningmarkt en overheidsbeleid. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het bevat wel wiskundige concepten in de vorm van economische marktmodellen (vraag- en aanbodfuncties) en algebraïsche vergelijkingen. De context beschrijft de effecten van huurtoeslag en hypotheekrenteaftrek op verschillende inkomensgroepen en de woningmarkt. De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren met betrekking tot de huurtoeslag (vraag 17 en 18) en om economische concepten uit te leggen (vraag 19). Specifieke formules voor vraag (Qv^t, Qv) en aanbod (Qa) als functie van de huurprijs (P) worden gegeven, waarbij Q-waarden keer 100.000 en P-waarden keer 100 moeten worden geïnterpreteerd. Dit duidt op een kwantitatieve analyse van de marktwerking. ### Pagina 9 De onderzoeker stelt dat aan het ongewenste prijseffect van de huurtoeslag weinig is te doen. Hij betoogt dat er wel mogelijkheden zijn om de denivellerende effecten van de hypotheekaftrek tegen te gaan en stelt een combinatie van drie maatregelen voor, waarbij de ontvangsten van de overheid per saldo niet zullen worden aangetast: – verlaging van de maximale belastingteruggave over de hypotheekrente van 50% (het tarief van de hoogste inkomensschijf) naar 40%; – beperking van de fiscale aftrek van hypotheekrente tot een maximale hypotheekschuld van € 400.000 (bij een hogere schuld wordt voor de aftrek uitgegaan van € 400.000); – verlaging van het marginale belastingtarief voor de middelste inkomensschijf van 42% naar 40%. 2p 20 Verklaar dat dit voorstel een nivellerend effect kan hebben tussen de hoogste inkomens en de middeninkomens. Betrek alle drie onderdelen van het voorstel in je antwoord. 2p 21 Verklaar dat deze combinatie van maatregelen kan worden ingevoerd zonder dat de ontvangsten van de overheid per saldo hoeven terug te lopen. VW-1022-a-18-1-o 9 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 10 Dit is een algemene examenpagina (Opgave 5) gericht op het onderwerp 'Pensioen'. De pagina bevat een inleidende theoretische tekst over pensioenuitkeringen (eenmalig bedrag versus maandelijkse uitkeringen) en de keuzemogelijkheden die pensioenfondsen bieden. Het centrale visuele element is een grafiek, aangeduid als 'Figuur 1: combinaties van keuzemogelijkheden voor pensioen'. Deze grafiek is een lijngrafiek die de relatie weergeeft tussen het 'bedrag ineens in % van de pensioenwaarde' (Y-as, lopend van 0 tot 100) en de 'maandelijkse uitkering in % van de pensioenwaarde' (X-as, lopend van 0 tot 0.60). De grafiek toont een negatieve lineaire relatie, wat suggereert dat hoe meer men ineens ontvangt, hoe lager de maandelijkse uitkering zal zijn. De uitleg van econoom Theuns vormt de context voor de opgaven. De student wordt gevraagd om grafieken te lezen en interpreteren, financiële berekeningen uit te voeren gebaseerd op een gegeven scenario en de grafiek (opgave 22), economische concepten ('ruilen over de tijd') uit te leggen (opgave 23), en risicoanalyses met betrekking tot pensioenen te verklaren (opgave 24). ### Pagina 11 Deze pagina is onderdeel van een examen en richt zich op economische aspecten van pensioenen en levensverwachting. Het type pagina is een 'opgave'. Visuele elementen omvatten één tabel, 'Tabel 1', die de inschatting van de levensverwachting bij 65-jarigen toont, uitgesplitst naar geslacht, met percentages voor 'door personen zelf geschat' en 'demografisch bepaald' voor ouderdom van 75 jaar of meer. Wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om statistische gegevens over levensverwachting (zelf ingeschat versus demografisch bepaald) en de economische implicaties voor pensioenfondsen. De student wordt gevraagd om uit te leggen waarom een eenmalige uitbetaling kostbaar is voor pensioenfondsen (Vraag 25), te bepalen of het voor een pensioenfonds aantrekkelijker is om meer mannen of vrouwen in bestand te hebben in het 'huidige systeem' van maandelijkse betalingen, gebaseerd op de gegeven data (Vraag 26), en een conclusie van Theuns te verklaren, opnieuw met gebruikmaking van de gegevens in Tabel 1 (Vraag 27). De vragen zijn gestructureerd met puntentelling (1p, 2p). De pagina bevat contextuele tekst over de keuze tussen een bedrag ineens en maandelijkse uitkeringen, en de risico's van onjuiste inschatting van de levensverwachting. Onderaan de pagina staat de paginering '11/12' en een verwijzing naar de volgende pagina voor de laatste vragen. ### Pagina 12 Dit is een examenpagina van het type 'opgave'. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar bestaat uit tekst. De tekst beschrijft een economische casus over een land met hoge overheidsuitgaven en belastingen, oplopende loonkosten, een verslechterende internationale concurrentiepositie, een achterblijvende groei van het bruto binnenlands product (bbp) en een oplopend overheidstekort. Er wordt gesproken over activiteit op de valutamarkt, vermogensmarkt, goederenmarkt en arbeidsmarkt, en de aanwezigheid van neerwaartse loonstarheid. Een commissie onderzoekt de problemen en stelt dat overheidsbeleid afhankelijk is van ontwikkelingen op de markten. De student wordt gevraagd om verschillende economische concepten en verbanden uit te leggen op basis van de gegeven casus: - Oorzaak van neerwaartse loonstarheid te benoemen (vraag 28). - Uit te leggen hoe een verslechterde internationale concurrentiepositie heeft bijgedragen aan een oplopend overheidstekort, met een doorwerking van de goederenmarkt naar de arbeidsmarkt (vraag 29). - Uit te leggen hoe een verslechterde concurrentiepositie kan leiden tot een hoger rentepercentage op staatsobligaties, met een doorwerking van de goederenmarkt, via de valutamarkt naar de vermogensmarkt (vraag 30). - Uit te leggen hoe het voorgestelde beleid van extra overheidsbestedingen op de goederenmarkt kan leiden tot een daling van de werkloosheid (vraag 31). - Uit te leggen hoe het voorgestelde beleid via de vermogensmarkt kan leiden tot een stijging van de werkloosheid (vraag 32). De opgave vereist inzicht in macro-economische verbanden, zoals de invloed van concurrentiepositie op overheidsfinanciën, de werking van verschillende markten (goederenmarkt, arbeidsmarkt, valutamarkt, vermogensmarkt) en de effecten van overheidsbeleid.