# Eindexamen Economie VWO 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2017
tijdvak 1
dinsdag 23 mei
13.30 - 16.30 uur
economie

Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 53 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1022-a-17-1-o


### Pagina 2

Dit is een examenpagina (Opgave 1) die zich richt op de economische analyse van een windmolenpark genaamd 'Quichote'. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar presenteert informatie in twee tekstuele fragmenten met betrekking tot de kosten, opbrengsten en marktrisico's. Fragment 1 ('Kosten en opbrengsten') beschrijft concrete financiële gegevens zoals constante kosten (€ 0,4 miljoen/week), variabele kosten (€ 0,05/kWh), maximale productie (2,5 miljoen kWh/week) en de huidige verkoopprijs van elektriciteit (€ 0,18/kWh). Het vermeldt ook dat de afzet gelijk is aan de productie en dat directiebeloning afhankelijk is van winst. Fragment 2 ('Vooruitzichten op de markt voor elektriciteit') beschrijft de langetermijnverwachtingen voor prijsstijging door economische groei en aanboddaling, en waarschuwt voor kortetermijnrisico's door 'conjuncturele ontwikkelingen'. Studenten worden gevraagd om twee taken uit te voeren. Ten eerste (Vraag 1) moeten ze berekenen bij welke elektriciteitsprijs het windmolenpark winst genereert (door de break-even prijs te vinden). Hierbij past de wiskundige concepten van kosten- en opbrengstanalyse, en het berekenen van het winstpunt. Ten tweede (Vraag 2) moeten ze uitleggen hoe een conjuncturele neergang, gebruikmakend van beide fragmenten, kan leiden tot een lagere winst voor Quichote. Dit vereist het begrip van economische concepten zoals conjunctuur, vraag en aanbod, en de impact daarvan op de bedrijfsresultaten.

### Pagina 3

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'fragment 3 Milieuvriendelijkheid voorop'. De pagina bevat teksten en vragen over economische concepten. Visuele elementen zijn beperkt tot de paginanummering, een examencode, en navigatietekst ('lees verder'). De tekst introduceert een fictieve organisatie, Quichote, die waarde hecht aan milieuvriendelijkheid en duurzame bedrijfsvoering, zelfs als dit hogere kosten met zich meebrengt. Dit vormt de context voor de vragen. De vragen zijn gericht op wiskundige/wetenschappelijke concepten binnen de economie, specifiek het 'principaal-agentprobleem' en de eigenschappen van 'aandelen' en 'obligaties'.

Van de student wordt gevraagd om: 
1. Uit te leggen hoe een principaal-agentprobleem kan ontstaan in de context van maatschappelijke organisaties die in Quichote beleggen, gegeven fragment 1 (waarvan de inhoud niet op deze pagina zichtbaar is) en fragment 3 (dat wel op deze pagina staat). Deze vraag (vraag 3, 2 punten) vereist inzicht in de definitie en toepassing van het principaal-agentprobleem.
2. Voor een fictief persoon, Sancho, die risico-avers is en overweegt obligaties van Quichote te kopen, een voordeel en een nadeel van aandelen ten opzichte van obligaties te beschrijven, in relatie tot beleggen in Quichote. Deze vraag (vraag 4, 2 punten) toetst de kennis van de student over financiële instrumenten en risicoprofielen.

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 2 Phillipscurve richtsnoer voor beleid', die zich richt op macro-economische concepten. De pagina bevat een tekstuele introductie waarin een discussie binnen de regering over belastingverlaging om laagconjunctuur te bestrijden wordt geschetst. Er worden standpunten van de minister van Financiën en Sociale Zaken gepresenteerd, waarbij specifieke inflatie- en werkloosheidspercentages (punt A: 1,5% inflatie, 5,25% werkloosheid) en een gewenste situatie (punt B) worden genoemd, evenals criteria voor acceptabele inflatietoename en werkloosheidsafname. 

Het visuele element is 'grafiek 1 Phillipscurves', een lijngrafiek met twee curven: een kortetermijnverband (dalend) en een langetermijnverband (verticale lijn). De X-as vertegenwoordigt 'werkloosheid (%)' en de Y-as 'inflatie op jaarbasis (%)'. Punten A en B zijn duidelijk aangegeven op de kortetermijn-Phillipscurve. Onder de grafiek staat een toelichting die belangrijke concepten verduidelijkt, waaronder de afhankelijkheid van de kortetermijn-Phillips curve van de conjunctuur, inflatieverwachtingen en de Non-Accelerating Inflation Rate of Unemployment (NAIRU), die in de beginsituatie 3,5% bedraagt.

De student wordt gevraagd in vraag 5 (2 punten) om via de arbeidsmarkt het dalende verloop van de Phillipscurve op korte termijn te verklaren. Hierbij moet de student de relatie tussen inflatie en werkloosheid op de korte termijn uitleggen, gebruikmakend van kennis van de arbeidsmarkt en de Phillipscurve concepten.

### Pagina 5

```json
{
  "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina die deel uitmaakt van een economie-examen, gericht op macro-economische concepten en beleidsanalyse. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen direct zichtbaar op deze pagina, al wordt in vraag 7 verwezen naar 'grafiek 1', wat impliceert dat deze elders in het examen of op een voorgaande pagina aanwezig is. De pagina bevat vier open vragen (6 t/m 9), elk met een puntenwaardering van 2 punten ('2p').\n\nDe vragen behandelen verschillende wiskundige en wetenschappelijke concepten binnen de economie:\n- **Vraag 6** vraagt om een berekening en beoordeling van de kortetermijn-afruil tussen inflatie en werkloosheid (Phillips-curve concept) aan de hand van een specifieke situatie, waarschijnlijk gerelateerd aan gegevens in een eerdere opgave die hier niet zichtbaar is.\n- **Vraag 7** gaat dieper in op het concept van 'inverdieneffecten' voor de overheid, specifiek in relatie tot de sociale zekerheid en aan de hand van een voorgestelde overheidsmaatregel (verhoging van heffingskorting). Van de student wordt gevraagd een ander inverdieneffect te beschrijven.\n- **Vraag 8** en **Vraag 9** vereisen een verklaring van twee beweringen van een econoom over de gevolgen van belastingverlagingen of verhogingen van de arbeidskorting. Deze beweringen betrekken belangrijke macro-economische concepten zoals:\n    - **NAIRU (Non-Accelerating Inflation Rate of Unemployment)**: Het natuurlijke werkloosheidspercentage waarbij de inflatie stabiel blijft.\n    - **Geldillusie**: Het fenomeen waarbij mensen hun koopkracht verkeerd inschatten als gevolg van inflatie, wat vooral op korte termijn effecten heeft op de arbeidsmarkt.\n    - **Lange-termijn Phillips-curve**: De verticale Phillips-curve op lange termijn die de afwezigheid van een permanente afruil tussen inflatie en werkloosheid aangeeft.\n    - **Loonniveau**: De hoogte van de lonen binnen een economie en de invloed van beleidsmaatregelen hierop.\n\nVan de student wordt verwacht dat deze:\n1. Een economische berekening kan uitvoeren en interpreteren (Vraag 6).\n2. Verschillende economische concepten, zoals inverdieneffecten, kan uitleggen en toepassen op beleidsmaatregelen (Vraag 7).\n3. Inzicht heeft in de Phillips-curve en de theorieën

### Pagina 6

Opgave 3 Financiële blessuretijd voor BVV

Voetbalclub BVV in de gemeente Brudam speelt, als enige club in de
regio, in de hoogste klasse (eredivisie) van het betaald voetbal. BVV heeft
in 2004 een nieuw voetbalstadion laten bouwen. In 2009 raakte BVV in
grote financiële problemen. De gemeente Brudam heeft daarop het
voetbalstadion en de grond van BVV gekocht voor een bedrag van
€ 15 miljoen. BVV huurt het voetbalstadion van de gemeente voor een
bedrag van € 1,3 miljoen per jaar.
In de zomer van 2014 blijkt BVV opnieuw in financiële problemen te zijn
beland. Als er geen oplossing gevonden wordt, zal de club failliet gaan.
Directeur Fens van BVV spreekt met de sponsors, supporters en de
gemeente over de ontstane situatie. Hij maakt gebruik van de informatie
uit tabel 1, die zowel van toepassing is op het seizoen 2013-2014 als op
het seizoen 2014-2015.

tabel 1 gegevens over stadion en thuiswedstrijden

[FIGUUR: Een tabel met twee kolommen. De linkerkolom bevat de afkortingen TO, TK, Qsk, Qlv, Qvb, W. De rechterkolom bevat de formules en definities die bij deze afkortingen horen:
TO = 200 × Qsk + 15 × Qlv × W
TK = 25.000 × W + 14.000.000
Qsk = 0,675 × Qvb
Qlv = 0,69 × (Qvb - Qsk)
Qvb = 20.000
W = 17
Qlv = aantal toegangskaarten in losse
verkoop per wedstrijd
Qsk = aantal seizoenkaarten
Qvb = maximale stadionbezetting per
wedstrijd
W = aantal thuiswedstrijden per seizoen
TK = totale kosten per seizoen (mln. euro)
TO = totale omzet per seizoen (mln. euro)]

Fens stelt: “Ondanks hard werken is het BVV de afgelopen seizoenen niet
altijd gelukt om het gewenste sportieve resultaat in de competitie te
behalen. Desondanks bleef de club populair bij de supporters en was de
bezettingsgraad van het stadion altijd erg hoog. Er is daardoor niet veel
ruimte voor meer betalende supporters tijdens de thuiswedstrijden. Wel
zie ik een mogelijkheid tot verhoging van de toegangsprijzen. Ik verwacht
dat de supporters dit zullen accepteren.”

2p 10 Toon met een berekening aan dat de gemiddelde bezettingsgraad per
thuiswedstrijd van BVV gedurende het afgelopen seizoen hoger is
geweest dan 85%.

De sponsors blijken niet bereid om het tekort op de begroting volledig te
dekken en dringen aan op financiële ondersteuning van de gemeente.
BVV verzoekt daarom de gemeente om de huur te verlagen met
€ 350.000.

2p 11 Bereken het bedrag dat de sponsors zouden moeten bijleggen om na de
huurverlaging een sluitende begroting voor BVV te krijgen.

VW-1022-a-17-1-o 6/12 lees verder ►►►

### Pagina 7

Deze pagina maakt deel uit van een examenopgave, gericht op economische concepten. Visueel bevat de pagina enkel tekst; er zijn geen grafieken, tabellen, of figuren direct op deze pagina aanwezig, hoewel er in vraag 14 wordt verwezen naar 'tabel 1', wat impliceert dat deze tabel zich op een andere pagina of in een bijlage bevindt. De hoofdonderwerpen zijn gemeentelijke financiën, huurverlaging, en de economische impact van betaald voetbal op een gemeente, inclusief prijsbeleid van sportclubs. Specifieke wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet direct zichtbaar, maar economische concepten zoals 'berovingsprobleem' en 'positief extern effect' komen aan bod. De vragen testen het begrip van de student over deze economische termen en hun toepassing in realistische scenario's rond sportmanagement en gemeentelijk beleid. De student wordt gevraagd om stellingen te verklaren, effecten te beschrijven en een verwachting te onderbouwen met behulp van externe gegevens (tabel 1).

### Pagina 8

Dit is een examenpagina (Opgave 4) gericht op economische concepten. De pagina bevat een inleiding over hypotheekrenteverschillen tussen twee fictieve landen, Hoogland en Laagland, gevolgd door twee tabellen en twee vragen. 

Visuele elementen omvatten twee tabellen. Tabel 1 presenteert de 'rente van een standaard hypothecaire lening van € 150.000 in 2013' met kolommen voor 'looptijd van de hypothecaire lening' (5, 10, 20 en 30 jaar), 'hypotheekrente in Hoogland' (als percentages) en 'hypotheekrente in Laagland' (als percentages). Tabel 2 toont de 'consumentenprijsindex (cpi 2010=100)' voor 'december 2012' en 'december 2013' met kolommen voor 'CPI Hoogland' en 'CPI Laagland' (als indexcijfers). Er wordt verwezen naar niet-getoonde cirkeldiagrammen 1 en 2 over de marktpositie van banken.

De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten het berekenen van de reële rente (nominale rente minus inflatiepercentage), prijsindexcijfers (CPI) en procentpuntverschil. Economische concepten die aan bod komen zijn hypotheekrente, inflatie, inkomstenbelasting en de rol van kapitaalverkeer tussen landen.

Van de student wordt gevraagd:
1. Berekening van het procentpuntverschil in reële rente tussen Hoogland en Laagland voor een hypotheek met een looptijd van 5 jaar over 2013, nauwkeurig tot twee decimalen (vraag 15).
2. Verklaring van opmerking b van de commissie, die stelt dat het renteverschil deels wordt verklaard doordat hypotheekrente in Hoogland aftrekbaar is voor de inkomstenbelasting en in Laagland niet (vraag 16).

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economie of bedrijfseconomie. De pagina bevat twee cirkeldiagrammen (pie charts) en drie opgaven die hierop betrekking hebben. Cirkeldiagram 1 toont de marktaandelen van verschillende verstrekkers (Raibank, Labank, Mercurbank, Rodobank en 'overige') van hypothecaire leningen in 'Hoogland' in 2013. Cirkeldiagram 2 toont het marktaandeel van de vier grootste hypotheekverstrekkers versus 'overige' in 'Laagland' in 2013. De visuele elementen zijn duidelijke, gelabelde cirkeldiagrammen met legendes.  De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten marktaandelen, hypotheekrenteverschillen, kapitaalverkeer, staatssteun, prijsbeleid en het economische concept van 'moral hazard'. Studenten worden gevraagd om: 1) een verklaring te geven voor hypotheekrenteverschillen tussen twee landen (Hoogland en Laagland) gebaseerd op de gepresenteerde marktaandelen, 2) een verwachting uit te leggen over de impact van verminderde beperkingen op kapitaalverkeer op hypotheekrente, en 3) uit te leggen waarom de overheid van Hoogland streng toezicht houdt op hypotheekverstrekkers die staatssteun hebben ontvangen, met verwijzing naar 'moral hazard'.

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina van een examen, onderdeel van een grotere set met de aanduiding '10/12' onderaan. De pagina behandelt het onderwerp van ziektekostenverzekeringen en de economische aspecten daarvan. Visueel domineert een tekstblok over de invoering van een verplichte collectieve ziektekostenverzekering, asymmetrische informatie, averechtse selectie en een vereveningsfonds. Er wordt gesproken over de rol van particuliere verzekeraars, het vaststellen van premies en het omgaan met cliënten met verschillende gezondheidsrisico's. Centraal staat een tabel genaamd 'tabel 1 rekenschema ziektekostenverzekering'. Deze tabel bevat numerieke gegevens verdeeld over drie risicogroepen (groep I, groep II, groep III). De rijen in de tabel zijn: 'verwacht aantal verzekerden (x 1000)', 'premie per verzekerde in euro's *', 'verwacht bedrag per ziektekostenclaim', en 'gemiddelde kans op ziektekostenclaim'. De asterisk bij premie verwijst naar een voetnoot die aangeeft dat dit exclusief bedrijfskosten is.  Van de student wordt gevraagd om uit te leggen hoe asymmetrische informatie en averechtse selectie het functioneren van vrijwillige ziektekostenverzekeringen bemoeilijken (vraag 20) en om, gebaseerd op de informatie in de tekst en de tabel, berekeningen uit te voeren voor het vereveningsfonds. De economische concepten die hier centraal staan zijn asymmetrische informatie, averechtse selectie, risicoprofielen, premies, claims, en vereveningsfondsen in de context van de collectieve en vrijwillige ziektekostenverzekering.

### Pagina 11

Dit is een opgavepagina van een examen, wat blijkt uit de vraagstellingen en bijbehorende puntentellingen (bijv. '2p 21', '2p 22'). Visueel bevat de pagina geen grafieken, tabellen of figuren direct op deze pagina, maar vraag 22 refereert naar 'tabel 1', wat impliceert dat de tabel zich op een voorgaande of een bijlagepagina bevindt. De wiskundige en wetenschappelijke concepten richten zich voornamelijk op economie, in het bijzonder financiële risicoverdeling, verzekeringen, bedrijfskosten, overheidssubsidies, consumentensurplus en het vereveningsfonds. Er wordt gesproken over concepten zoals 'risico-avers', 'collectieve ziektekostenverzekering', 'premies' en 'betalingsbereidheid'. Van de student wordt gevraagd om argumenten te geven (vragen 21, 23, 24) en een conclusie met een berekening te ondersteunen (vraag 22), waarbij 'tabel 1' relevant is. De vragen vereisen een diepgaand begrip van economische principes en hun toepassing in maatschappelijke vraagstukken rondom gezondheidszorg en overheidsbeleid. Opvallend is de instructie onderaan de pagina: 'Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.', wat aangeeft dat dit niet de laatste pagina is van de opgavenset voor dit specifieke examenonderdeel, maar wel de (bijna) laatste van de huidige sectie.

### Pagina 12

Deze pagina is een opgavepagina van een examen economie, getiteld 'Opgave 6: Toch nog sparen?'. De pagina bevat uitsluitend tekst zonder visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren. De tekst introduceert verschillende economische concepten en beleidsmaatregelen rondom sparen en economische activiteiten in Nederland na de kredietcrisis van 2008. Er wordt gesproken over de toename van spaartegoeden, daling van de nominale en reële rente, laagconjunctuur, en het effect van besparingen op de maatschappelijke geldhoeveelheid. Specifieke wiskundige/economische concepten die aan bod komen zijn: nominale rente, reële rente, consumentenprijsindex (CPI), reëel rendement, belastingheffing op spaartegoeden, en de verkeersvergelijking van Fisher (M*V = P*T). De student wordt gevraagd om: 1) uit te leggen wat het effect van toenemende besparingen op de maatschappelijke geldhoeveelheid is (Opgave 25), 2) zonder berekening te verklaren dat het reële rendement op spaartegoeden negatief is na belasting (Opgave 26), 3) met behulp van de verkeersvergelijking van Fisher te verklaren hoe een belastingmaatregel op korte termijn kan bijdragen aan economisch herstel (Opgave 27), en 4) een tegenwerping uit te leggen over de stimulering van economische bedrijvigheid op lange termijn, eveneens gebaseerd op de verkeersvergelijking van Fisher (Opgave 28). De opgaven vereisen inzicht in macro-economische verbanden, monetaire theorie (Verkeersvergelijking van Fisher), inflatie, en het effect van overheidsbeleid op consumentengedrag en de economie.