# Eindexamen Economie VWO 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2016
tijdvak 2
dinsdag 21 juni
13.30 - 16.30 uur
economie

Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1022-a-16-2-0

### Pagina 2

Deze examenpagina is een opgavepagina met de titel "Opgave 1: Eieren voor je geld". De pagina bevat tekstuele informatie die de context van de economische situatie in het land Ovaria beschrijft, waar de export van eieren is weggevallen als gevolg van een internationaal conflict. Visuele elementen op de pagina zijn beperkt tot een tabel met wiskundige vergelijkingen en de bijbehorende definities. De vergelijkingen zijn: Qa = 4P - 120 (aangeboden hoeveelheid eieren in miljoenen kilo's) en Qv = -2P + 240 (gevraagde hoeveelheid eieren in miljoenen kilo's), waarbij P staat voor de prijs per kilo eieren in coins. Er wordt verwezen naar een "figuur 1" die de marktsituatie (lijnen A, V1, en V0) illustreert, maar deze figuur is niet op de pagina aanwezig. De wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om vraag- en aanbodfuncties in de economie, evenwichtsprijzen, export, kostenstructuren (constante en variabele kosten), productiecapaciteit, winst- en verliesanalyse, en overheidsinterventie in de vorm van minimumprijzen. Studenten worden gevraagd om middels berekeningen en redeneringen economische vraagstukken op te lossen. Dit omvat onder andere het berekenen van geëxporteerde hoeveelheden, het analyseren van de korte-termijn bedrijfsbeslissingen van een eierboer (wel of niet stoppen bij verlies), en het bepalen van een minimumprijs om verlies te voorkomen, waarbij de antwoorden gebaseerd moeten zijn op de gegeven formules en situatiebeschrijving.

### Pagina 3

De overheid besluit tot een minimumprijs van 80 coin per kilo eieren.
Dit zal het totale consumenten- en producentensurplus veranderen.
1p 4 Welk vlak of combinatie van vlakken in figuur 1 geeft de verandering weer
van het totale consumenten- en producentensurplus? Noteer de letter(s).
figuur 1 Markt van eieren in Ovaria
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as prijs (P in coins) van 0 tot 120, en op de x-as hoeveelheid (Qa en Qv in miljoenen kilo's) van 0 tot 300. Er zijn twee lijnen getekend: een afnemende vraaglijn (V0) en een toenemende aanbodlijn (A). Er is een horizontale lijn getekend op prijsniveau 80, gelabeld Pmin. Verschillende gebieden zijn gemarkeerd met letters: D, C, B, E, F, G.]
A = aanbod van eieren
V0 = vraag naar eieren in de oorspronkelijke situatie
V1 = vraag naar eieren na het wegvallen van de export
Pmin = minimumprijs, ingesteld door de overheid
De kosten die de de economen de
toename van het totale consumenten- en producentensurplus echter
overtreffen.
2p 5 Bereken de kosten voor de overheid van het aankopen van de eieren.
VW-1022-a-16-2-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Deze examenpagina is een opgavepagina met de titel 'Opgave 2: Mission Zero'. De pagina presenteert een casus over autoproducent Abec, die een plan genaamd 'Mission Zero' opstelt om restafval te verminderen tot bijna nul in 2022, zonder dat de productiekosten stijgen. De casus schetst twee stappen van dit plan, met een focus op de ontwikkeling en introductie van nieuwe technieken om grondstoffen efficiënter in te zetten (stap 1) en de verkoop van restafval voor recycling (stap 2). Er wordt specifiek vermeld dat het management eerst onderzoek laat doen naar de uitvoering van stap 1, waarvan de resultaten worden weergegeven in 'figuur 1' en 'bron 1' (bron 1 is niet op deze pagina). Het belangrijkste visuele element op de pagina is 'figuur 1', een staafdiagram genaamd 'Prognose restafval van de productie per auto bij stap 1'. Dit diagram toont de prognose van restafval (in kilo's) per auto van 2011 tot en met 2022, met de bijbehorende waarden numeriek boven elke staaf weergegeven. De verticale as, gelabeld 'kilo's', loopt van 0 tot 70. De horizontale as, gelabeld 'jaar', loopt van 2011 tot 2022. De waarden dalen over het algemeen van 62,8 kg in 2011 naar een verwachte 1,8 kg in 2022. De student wordt gevraagd de gepresenteerde informatie, waaronder de tekstuele uitleg van Mission Zero en de gegevens in het staafdiagram, te analyseren om waarschijnlijk vervolgvragen te beantwoorden over de haalbaarheid, effecten of verdere details van Mission Zero, specifiek met betrekking tot afvalreductie en mogelijk aanverwante kosten of milieuaspecten.

### Pagina 5

Dit is een examenpagina die deel uitmaakt van een opgavenreeks, specifiek 'bron 1' genaamd, met actuele gegevens en verwachtingen met betrekking tot een project getiteld 'Mission Zero'. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar presenteert informatie in een genummerde en opgesomde tekstuele indeling. Het behandelt bedrijfseconomische en maatschappelijke concepten rondom kostenstructuren, investeringsbeslissingen en maatschappelijke verantwoordelijkheid. De tekst begint met gedetailleerde gegevens over kostenverdelingen in 2011 (constante en variabele kosten, inclusief die gerelateerd aan restafval) en verwachte veranderingen voor 2022, waaronder procentuele stijgingen en dalingen van kostencomponenten en een groei in afzet. Vervolgens worden vier opdrachten (6 t/m 9) gesteld. Opdracht 6 vraagt om een berekening die aantoont dat de kosten per auto zullen toenemen, waarbij zowel 'figuur 1' (die niet op deze pagina zichtbaar is) als de 'bron 1'-gegevens moeten worden gebruikt. Opdracht 7 vereist een verklaring voor de huiver van een afvalverwerkingsbedrijf (TRF) om te investeren in een nieuwe verwerkingsinstallatie. Opdracht 8 vraagt hoe de aankoop van aandelen in TRF door Abec kan bijdragen aan het vertrouwen van TRF om tot die investering te besluiten. Ten slotte vraagt opdracht 9 om de bezorgdheid van een milieuorganisatie ('De Groene Planeet') over negatieve externe effecten van een 'vergroenings'-trend uit te leggen, gebruikmakend van het begrip 'externe effecten'. De student wordt gevraagd deze opdrachten uit te voeren op basis van de verstrekte tekstuele informatie en de kennis van bovenstaande concepten.

### Pagina 6

```json
{
  "description": "Deze pagina maakt deel uit van een examenopgave (Opgave 3) dat zich richt op economie, specifiek internationale handel, fiscaliteit en de rol van multinationale ondernemingen. De pagina bevat geen wiskundige formules, maar wel een numerieke tabel met economische data.\n\nVisuele elementen omvatten:\n- **Tabel 1: 'Kerngegevens over productie en belasting in drie landen waar multinationals zijn gevestigd'**: Deze tabel presenteert gegevens voor drie fictieve landen (Alagne, Belanië, Cervoland) en heeft drie kolommen:\n    - (1) 'bruto binnenlands product in euro's' (BBP),\n    - (2) 'totale productiewaarde van de voornaamste lokaal gevestigde multinationals in euro's',\n    - (3) 'tarief van winstbelasting'.\nDe waarden in de tabel zijn uitgedrukt in miljarden euro's en percentages.\n\nConcepten die aan bod komen zijn:\n- **Belastingconcurrentie**: Overheden die lagere winstbelastingen aanbieden om bedrijven aan te trekken en de economie te stimuleren.\n- **Gevangenendilemma**: Een speltheoretisch concept dat wordt toegepast op overheidsbeleid inzake belastingconcurrentie, waarbij individuele rationele keuzes leiden tot een suboptimaal collectief resultaat.\n- **Multinationale ondernemingen (multinationals)**: Bedrijven die in meerdere landen actief zijn en hun invloed aanwenden voor gunstige belastingtarieven.\n- **Winstbelasting**: De belasting die bedrijven betalen over hun winst.\n- **Bruto Binnenlands Product (BBP)**: Een indicator voor de totale economische activiteit van een land.\n- **Thuisland, opkomende economie, ontwikkelingsland**: Classificaties van landen gebaseerd op hun economische ontwikkeling, relevant voor de onderhandelingspositie van multinationals.\n\nDe student wordt gevraagd om twee vragen te beantwoorden:\n- **Vraag 10**: De stelling van een econoom toe te lichten dat belastingconcurrentie leidt tot een gevangenendilemma voor overheden die hun belastingopbrengsten op peil willen houden. (2 punten)\n- **Vraag 11**: Aan de hand van kolom (1) en (2) van tabel 1 te verklaren waarom multinationals vooral in een ontwikkelingsland een sterke onderhandelingspositie hebben over de winstbelasting. (2 punten)\n\nDe pagina vereist analyse van economische theorie en interpretatie van numerieke gegevens. Het is gericht op het begrij

### Pagina 7

Dit is een examenpagina die deel uitmaakt van een economie-examen, gericht op internationale economische concepten. Het is een opgavepagina zonder visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De pagina bevat twee opgaven (vraag 12 en 13) die voortbouwen op een inleidende tekst over winstbelastingverdragen tussen landen en de gevolgen hiervan voor multinationals. De tekst introduceert het concept van winstbelastingverdragen, hun argumenten vanuit zowel overheden als multinationals, en geeft een concreet voorbeeld van een verdrag tussen Alagne, Belanië en Cervoland en de impact daarvan op de multinationale onderneming EMNO. Kernconcepten die aan bod komen zijn winstbelastingverdragen, dubbele belastingheffing, belastingtarieven, belastingontvangsten, en het gevangenendilemma. Van de student wordt gevraagd in vraag 12 om uit te leggen waarom een lager belastingtarief meer zekerheid kan bieden voor belastingontvangsten in het geval van Cervoland. In vraag 13 moet de student analyseren of het besproken winstbelastingverdrag een oplossing kan bieden voor het gevangenendilemma, mogelijk gerelateerd aan belastingconcurrentie of de verplaatsing van hoofdkantoren van multinationals. Er wordt van de student verwacht dat hij/zij economische principes toepast en zijn/haar antwoorden toelicht.

### Pagina 8

```json
{
  "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 4: Tunnelvisie', gericht op de financiële haalbaarheidsstudie van een voorgestelde toltunnel tussen Denemarken en Duitsland. De pagina bevat een beschrijving, een tabel met elf gepresenteerde formules en definities, en twee open vragen (Vraag 14 en Vraag 15) met puntentelling. \n\nVisuele elementen omvatten een tabel met twee hoofdkolommen: de linker toont opeenvolgende nummers (1-11) en wiskundige formules, terwijl de rechterkolom de bijbehorende definities van de variabelen in de formules uiteenzet. De numerieke waarden zijn gegeven in miljoenen Deense kronen (DK).\n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om economische berekeningen met betrekking tot kosten (totale kosten TK, afschrijvingskosten AK, financieringskosten FK, overige kosten OK), investeringen (overheidsinvestering Oi), inkomsten (totale tolopbrengst TT, overige belastingopbrengsten OB, totale opbrengsten TO) en resultaten (totaal resultaat TR). Belangrijke formules zijn economische functies voor aanbod (Qv) en prijs (P). Er wordt gebruik gemaakt van lineaire vergelijkingen en basisrekenkunde (optellen, vermenigvuldigen).\n\nVan de student wordt gevraagd:\n*   **Vraag 14 (2 punten):** Een voorbeeld te geven en toe te lichten van een type belastingopbrengst (OB) dat de Deense overheid kan verwachten bij ingebruikname van de tunnel. Dit vereist inzicht in economische effecten van infrastructuurprojecten.\n*   **Vraag 15 (2 punten):** Met een berekening aan te tonen dat de Deense overheid op basis van de verstrekte informatie zal besluiten de toltunnel niet aan te leggen. Dit impliceert het toepassen van de gegeven formules en het beoordelen of het totale resultaat (TR) positief is, zoals de overheid als voorwaarde stelt.",
  "summary": "Examenopgave over de financiële haalbaarheid van een toltunnel. Bevat formules voor totale kosten (TK), opbrengsten (TO), en resultaat (TR). Economische concepten zoals afschrijvingen, financiering, toltarieven, en belastingopbrengsten worden behandeld. Studenten moeten economische redenen voor belastingopbrengsten geven en een rendementsbere

### Pagina 9

Dit is een examenpagina met twee opgaven (16 en 17) gericht op economische concepten. Het bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar bestaat louter uit tekst. De pagina is onderdeel van een langer examen, blijkens de paginanummering '9/13' en de 'lees verder' indicatie. De vragen zijn gerelateerd aan een casus over de aanleg en exploitatie van een tunnel in Denemarken. 

Opgave 16 (2 punten) vraagt om de berekening van de prijselasticiteit van de vraag naar tunnelpassages. Hierbij wordt vermeld dat een verhoging van het toltarief met DK 0,50 de jaarlijkse tolopbrengst zal doen toenemen. De student moet met de berekende prijselasticiteit aantonen of de conclusie van de minister, dat een toltariefverhoging de jaarlijkse tolopbrengst doet toenemen, juist is. Dit vereist kennis van de formule voor prijselasticiteit en de interpretatie ervan in relatie tot de omzet. 

Opgave 17 (1 punt) stelt een vraag over belanghebbenden (stakeholders) bij het tunnelproject. De minister merkt op dat diverse partijen profijt zullen hebben van het project en overtuigd moeten worden om financieel bij te dragen. De student moet één van deze belanghebbende partijen noemen en het antwoord toelichten. Dit test het begrip van de student over stakeholderanalyse in de context van grote infrastructurele projecten. 


### Pagina 10

```json
{
  "description": "Dit is een examenopgavepagina (Opgave 5) uit een economie-examen. De pagina presenteert een scenario over overheidsinvesteringen en monetaire beleidskeuzes van een centrale bank, en vraagt om interpretatie en analyse van de gevolgen. \n\nVisuele elementen omvatten een spelboom (beslisboom) met twee hoofdtakken die de keuze van de overheid weergeven (wel/geen extra overheidsinvesteringen). Elk van deze takken vertakt verder in drie beslissingen van de Centrale Bank (rente hoger, rente gelijk, rente lager). Naast elke uiteindelijke tak van de spelboom bevindt zich een tabel met twee kolommen: 'stijging reële bbp' (in procenten) en 'inflatie' (in procenten). Deze tabellen geven de resultaten weer van elke combinatie van overheids- en Centrale Bank-keuzes. In totaal zijn er 6 mogelijke uitkomsten met bijbehorende economische indicatoren. \n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten richten zich op micro- en macro-economie, inclusief: bruto binnenlands product (bbp), inflatie, rentetarief, overheidsinvesteringen, monetair beleid (Centrale Bank), stabiliteit van het prijspeil, en besluitvorming onder onzekerheid (gesimuleerd via de spelboom). De opgave beschrijft de doelstellingen van de overheid (maximaal reële bbp-groei) en de centrale bank (stabiel prijspeil, max 1,8% afwijking inflatie). Bartels, een econoom, gebruikt de spelboom om de scenario's te analyseren. \n\nVan de student wordt gevraagd om:\n1. (Opgave 18) Te verklaren waarom in een specifieke uitgangssituatie (geen extra investeringen, renteverlaging door CB) zowel de stijging van het reële bbp als de inflatie hoger is dan bij gelijke rente. Dit vereist inzicht in de relatie tussen monetair beleid (rente) en economische indicatoren.\n2. (Opgave 19) Op basis van de spelboom te bepalen hoeveel procentpunt het reële bbp méér zal stijgen als de overheid besluit tot extra investeringen, uitgaande van de doelstelling van de CB (stabiel prijspeil). Dit vereist een kwantitatieve analyse van de spelboom-gegevens en begrip van de doelstelling van de CB.",
  "summary": "Examenopgave Economie met een spelboom die economische scenario'

### Pagina 11

2p 20 Collega-econoom Schiffer veronderstelt dat de overheid zich vooral laat leiden door kortetermijnreacties van de kiezer. Met de verkiezingen voor de deur wil de overheid het nominale bbp zoveel mogelijk laten stijgen. Leg uit bij welke keuzecombinatie in de spelboom dit het geval is.

De economen raken in debat over de effecten van overheidsinvesteringen op de langere termijn. Bartels heeft vooral oog voor structurele effecten en verwacht dat deze investeringen in de toekomst tot hogere inkomens zullen leiden. Schiffer benadrukt dat er bij overheidsinvesteringen sprake is van ‘ruilen over de tijd’. Volgens hem zal de burger dit in de toekomst in zijn portemonnee merken.

2p 21 Verklaar het standpunt van Bartels.
2p 22 Verklaar de bezorgdheid van Schiffer.

VW-1022-a-16-2-o 11 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 12

Dit is een examentekstpagina (Opgave 6) gericht op economie/bedrijfskunde, specifiek over de markt van matchingsites voor het verhuren van vakantiehuizen. De pagina bevat een inleidende tekst die de context schetst van particulieren die hun woning verhuren via matchingsites en de rol van econoom Tonio die deze markt bestudeert. Een centraal visueel element is 'tabel 1: Markt van matchingsites voor verhuur van vakantiehuizen', een tabel met gegevens voor drie aanbieders: Sunhouse, Prontocasa en Appartrent. De tabel toont numerieke waarden voor marktaandeel (%), aandeel aangeboden vakantiehuizen (%), naamsbekendheid onder toeristen (%), en het bemiddelingstarief voor aanbieders, opgesplitst in een vast bedrag per jaar en een variabel percentage van de huursom per geslaagde transactie. Na de tabel wordt een reeks kenmerken van de markt besproken, zoals de afweging van aanbieders en toeristen tussen transactiekans en kosten, de groei van Sunhouse, verschillen in zoekgemak en assortiment, en de kostenstructuur van matchingsites. Er wordt ook vermeld dat aanbieders zich bij meerdere sites kunnen inschrijven. De pagina bevat een specifieke vraag (23) waarin van de student wordt gevraagd om te berekenen binnen welke huursomhoogtes de totale bemiddelingstarieven van Prontocasa het laagst zijn, gebaseerd op een stelling van Tonio over het afhankelijk zijn van het bemiddelingstarief van de huursom. Dit vereist het toepassen van analytische vaardigheden om de tarieven van de verschillende aanbieders te vergelijken, waarschijnlijk door het opstellen van vergelijkingen voor de totale kosten en snijpunten te bepalen, gebruikmakend van de vaste en variabele kosten zoals gepresenteerd in de tabel.

### Pagina 13