# Eindexamen Economie VWO 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2016
tijdvak 1
donderdag 19 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-16-1-o

### Pagina 2

Dit is een examentekst, specifiek 'Opgave 1', gericht op economie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het richt zich op macro-economische concepten en de gevolgen van politieke onrust. De casus betreft 'Agazia', een fictief land dat geconfronteerd wordt met kapitaalvlucht, inflatie, daling van de muntwaarde (agau), en de impact hiervan op consumptieve bestedingen, exporterende bedrijven, binnenlandse rente en structurele economische ontwikkeling. De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten vraag- en aanbodfuncties van een munt, uitgedrukt als lineaire vergelijkingen: Qv = -0,2 P + 20 (vraag) en Qa = 0,3 P - 5 (aanbod), waarbij Qv de vraag in miljarden agaus is, Qa het aanbod in miljarden agaus, en P de koers van de agau in dollarcenten. Van de student wordt gevraagd om economische verbanden te verklaren (o.a. tussen inflatie en consumptie, wisselkoersdaling en winst exporteurs), de invloed van kapitaalvlucht op rente en structurele ontwikkeling uit te leggen, en berekeningen uit te voeren met de gegeven vraag- en aanbodfuncties om de omvang van de kapitaalvlucht in US dollars te bepalen. Dit vereist inzicht in economische modellen en de toepassing daarvan op een specifieke casus.

### Pagina 3

Deze pagina is een onderdeel van een examenopgave, gericht op het vak economie en de werking van financiële markten. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig; de pagina bestaat puur uit tekst. De tekst beschrijft een scenario waarin de Centrale Bank van Agazia overweegt de koers van de 'agau' (een fictieve valuta) te beïnvloeden via interventies op de valutamarkt. De beschreven wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten monetaire economie, valutamarktinterventie, rol van de centrale bank, koersfluctuaties, speculatie en marktvertrouwen. De student wordt gevraagd om twee economische fenomenen te verklaren: (1) de stijging van de valutakoers van de agau als gevolg van speculatie nadat de intentie van de Centrale Bank bekend is geworden (vraag 5, 2 punten), en (2) het gebrek aan vertrouwen van economen in het langdurige effect van de interventie van de Centrale Bank (vraag 6, 1 punt). Dit vereist inzicht in hoe verwachtingen, speculatie en marktvertrouwen de effectiviteit van monetair beleid beïnvloeden.

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 2: Investeren om af te schrikken'. De pagina behandelt een economisch scenario rondom het farmaceutische bedrijf Hanse en het medicijn Faldrahyl. Centrale visuele elementen zijn een grafiek (figuur 1) en tekstuele informatie. De grafiek, een lijngrafiek, toont op de Y-as prijzen in euro's en op de X-as de geproduceerde hoeveelheid in 1.000 doosjes. In deze grafiek zijn drie lijnen afgebeeld: de marginale kosten (MK), de gemiddelde opbrengst (GO) en de marginale opbrengst (MO), wat essentiële concepten zijn binnen de micro-economie. De tekst boven de grafiek beschrijft de context: Hanse heeft een patent en streeft naar maximale winst. Onder de grafiek worden de afkortingen MK, GO en MO uitgelegd. Vervolgens wordt een nieuwe situatie geïntroduceerd: de overheid stelt een maximumprijs van €50 per doosje in voor Faldrahyl. De student wordt gevraagd twee berekeningen uit te voeren op basis van de gegeven informatie: Vraag 7 vraagt om de toename van het consumentensurplus te berekenen als gevolg van de maximumprijs. Vraag 8 vraagt om de daling van de totale winst voor Hanse te berekenen als gevolg van de maximumprijs. Beide vragen vereisen inzicht in micro-economische concepten zoals kosten, opbrengsten, winstmaximalisatie, consumentensurplus en de effecten van prijsinterventie op een markt met een monopolist.

### Pagina 5

Dit is een examenpagina die betrekking heeft op economie, specifiek speltheorie en strategische besluitvorming. De pagina bevat een inleidende tekst die de context van het probleem schetst: een farmaceutische markt met twee bedrijven (Hanse en Lako) en overheidsinterventie. Het centrale visuele element is een spelboom, een soort flowchart, die de mogelijke acties van de bedrijven ('Lako': wel/niet aanbieden, 'Hanse': prijs gelijkhouden/verlagen) en de daaruit voortvloeiende winstveranderingen in euro's voor beide partijen visualiseert. Dit is een sequentieel spel waarbij de beslissingen van de ene partij de strategieën en uitkomsten voor de andere partij beïnvloeden. De wiskundige concepten omvatten het analyseren van winsten/verliezen en het maken van berekeningen om de rationaliteit van beslissingen te beoordelen. De student wordt gevraagd om de geloofwaardigheid van een dreiging van prijsoorlog te bepalen op basis van de winstcijfers in de spelboom. Daarnaast wordt gevraagd de impact van een externe factor (kostenverlaging door procesinnovatie) op de geloofwaardigheid van deze dreiging te analyseren, waarbij specifieke berekeningen nodig zijn om de veranderde uitkomsten te kwantificeren. Het betreft hier dus zowel een kwalitatieve analyse van de geloofwaardigheid als een kwantitatieve onderbouwing met berekeningen van winstveranderingen.

### Pagina 6

Deze pagina is een opgave uit een examen over economie, specifiek gericht op de arbeidsmarkt in China. Centraal staat de analyse van econoom Michaels over de groei van het bruto binnenlands product (bbp) en de rol van investeringen en export. De tekst beschrijft twee factoren die de sterke exportgroei mogelijk maakten: een initieel laag loonniveau in industriële gebieden en een significant aanbod van arbeidskrachten uit agrarische gebieden. De visuele elementen bestaan uit twee grafieken, 'figuur 1a' en 'figuur 1b', die de arbeidsmarkt in respectievelijk industriële en agrarische gebieden weergeven. Beide grafieken tonen een vraag- en aanbodcurve voor arbeid (weergegeven op de x-as als 'aangeboden en gevraagde hoeveelheid arbeid' en op de y-as als 'loon'). In figuur 1a verschuift de vraaglijn naar rechts (vraagtoename, aangegeven met pijlen en stippellijnen), en de aanbodcurve heeft een knik, wat mogelijk duidt op een elastischere aanvoer van arbeid bij lagere lonen. Figuur 1b toont een neerwaarts hellende vraagcurve en een verticale, verschuivende aanbodcurve (aangegeven met stippellijnen en pijlen voor een aanbodverschuiving naar links), wat mogelijk duidt op een afname van het aanbod in agrarische gebieden. De wiskundige/wetenschappelijke concepten betreffen basisprincipes van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, loonniveaus, elasticiteit van vraag en aanbod, en de relatie tussen economische groei (bbp, export) en arbeidsmarktontwikkelingen. Van de student wordt gevraagd de verschuiving van de vraaglijn in de industriële arbeidsmarkt te verklaren op basis van de tekst (Opgave 11) en een verklaring te geven waarom industriële productie kon toenemen zonder dat lonen stegen, met behulp van de figuren (Opgave 12).

### Pagina 7

Dit is een examenpagina van het type opgave, gericht op economie of aardrijkskunde, met een focus op internationale handel en arbeidsmarktontwikkelingen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het presenteert twee vraagstukken (vragen 13 en 14) die gebaseerd zijn op tekstuele informatie over economische ontwikkelingen in China, specifiek na 2011. De tekst beschrijft een keerpunt in de Chinese economie met betrekking tot lonen, arbeidsproductiviteit en werkgelegenheid in de industriële sector. Kernconcepten die aan bod komen zijn loonstijging, arbeidsproductiviteit, loonverschil, industriële export, binnenlandse productie en de vraag naar arbeid. Bij de eerste vraag (13) wordt de student gevraagd een mening van Michaels te verklaren, die stelt dat de werkgelegenheid in de Chinese industriële sector onder druk is komen te staan door hogere loonstijgingen dan in minder ontwikkelde landen en een niet noemenswaardig gestegen arbeidsproductiviteit. De tweede vraag (14) vereist een verklaring waarom de binnenlandse productie in China kon toenemen na 2011, ondanks een afname van de industriële export, met verwijzing naar de stijgende lonen en de aanhoudende vraag naar arbeid en binnenlandse productie. Beide vragen testen het analytisch vermogen van de student om economische causale verbanden te leggen op basis van de gegeven informatie. De pagina bevat ook paginanummers ('7/13' en 'Pagina: 510') en informatie van de uitgever van de examenpagina's, waaronder URL's voor aanvullende studiematerialen.

### Pagina 8

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld "Opgave 4: Communicatie te duur?". De pagina bevat een inleidende tekst die de context schetst: twee telecommunicatieaanbieders (Com en Blue) opereren op een markt waar de btw op abonnementen zal stijgen van 19% naar 21% per 1 januari 2014. Bedrijven hebben verschillende strategieën om hiermee om te gaan (niet, deels of volledig doorberekenen). De pagina bevat twee wiskundige formules, namelijk de prijsafzetvergelijkingen voor Com (Qc = -2.3 Pc + 1.8 Pb + 85) en Blue (Qb = -1.9 Pb + 1.5 Pc + 59). Deze formules drukken de verkochte abonnementen (Q in miljoenen) uit in afhankelijkheid van de prijzen (P in euro's per maand inclusief btw) van beide aanbieders. Een tabel definieert de symbolen Pc, Pb, Qc en Qb. Er worden ook concrete abonnementsprijzen voor 2013 gegeven: Com €24,99 en Blue €22,50. Studenten moeten twee vragen beantwoorden. Vraag 15 (2 punten) vraagt hoe uit de gegeven informatie blijkt dat consumenten de producten van Com en Blue als heterogeen zien. Vraag 16 (3 punten) vereist de berekening van de prijselasticiteit van de vraag naar abonnementen bij Com, onder de voorwaarde dat Com de btw-verhoging volledig doorberekent en Blue niet. Dit impliceert kennis van economische concepten zoals BTW, prijsafzetfuncties en prijselasticiteit van de vraag.

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina van een examen Economie, gericht op marktbepaling en speltheorie. Centraal staat een matrix, 'matrix 1', die de verwachte omzet ('exclusief btw in miljoenen euro's') weergeeft voor twee bedrijven, Com en Blue, afhankelijk van hun strategieën met betrekking tot het doorberekenen van btw (niet doorberekenen, deels doorberekenen, of volledig doorberekenen). De matrix presenteert combinaties van omzetcijfers voor Com en Blue (bijv. '1.405 ; 999') voor elke mogelijke combinatie van strategieën. Deze omzetcijfers dienen als input voor het analyseren van het keuzegedrag van de bedrijven. De pagina bevat twee open vragen (17 en 18) met bijbehorende puntentoekenning. 
Vraag 17 vraagt de student te identificeren welke partij geen financiële prikkel heeft om zich aan een afspraak van volledig doorberekenen te houden, waarbij een toelichting vereist is. Dit betekent het vergelijken van omzetcijfers onder verschillende scenario's om de optimale keuze te bepalen. Vraag 18 vereist dat de student, met behulp van de matrix, beredeneert welke strategie bedrijf Com zal kiezen. Dit impliceert het toepassen van concepten uit de speltheorie, zoals dominante strategieën of Nash-evenwicht, om de optimale keuze voor één partij te bepalen, mogelijk onder aannames over het gedrag van de andere partij. Studenten moeten de matrix zorgvuldig interpreteren en hun redenering duidelijk formuleren.

### Pagina 10

```json
{
  "description": "Deze examenpagina is Opgave 5 van een examen, gericht op economische analyse binnen een verzekeringscontext. De pagina bevat inleidende tekst over een verzekeringsmaatschappij AOVZ die een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zzp'ers introduceert. De visuele elementen bestaan uit twee tabellen: Tabel 1 'gegevens verzekeringnemers AOVZ 2017' en Tabel 2 'verwachte kosten van AOVZ in 2017'.\n\nTabel 1 presenteert gegevens over de doelgroep, onderverdeeld in 'zzp'ers met een fysiek zwaar beroep' en 'zzp'ers met een fysiek licht beroep'. Voor elke groep zijn het 'aantal verzekeringsnemers', de 'uniforme jaarpremie per persoon' (€850), de 'kans op arbeidsongeschiktheid per groep' (respectievelijk 1/200 en 1/500) en de 'uit te keren bij arbeidsongeschiktheid per verzekeringsnemer' (€200.000) vermeld. De kansen op arbeidsongeschiktheid worden weergegeven als breuken.\n\nTabel 2 specificeert de 'verwachte kosten van AOVZ in 2017' geassocieerd met 'loon, rente & afschrijving' (constant, €400.000 per jaar), 'administratie' (variabel, €15 per klant) en 'schade-uitkeringen' (variabel, afhankelijk van de groep).\n\nDe opgaven vereisen de toepassing van wiskundige en economische concepten. Van de student wordt gevraagd om:\n1. Het verwachte verlies van AOVZ in 2017 te berekenen (vraag 19, 2 punten).\n2. Uit te leggen hoe het verlies veroorzaakt kan zijn door averechtse selectie, aan de hand van tabel 1 en de tekst (vraag 20, 2 punten).\n3. Het standpunt van de voorzitter van de directie uit te leggen, waarin de kans op 'moral hazard' bij arbeidsongeschiktheidsverzekering wordt verwaarloosd (vraag 21, 1 punt).\n\nDeze opgave test de student op het analyseren van financiële gegevens, het berekenen van winst/verlies in een verzekeringscontext, en het begrijpen en toepassen van economische concepten zoals averechtse selectie en moral hazard.",
  "summary": "Examenopgave over verzekeringen, financiële analyse.

### Pagina 11

Dit is een examenpagina die deel uitmaakt van een economie-examen, gericht op premietdifferentiatie en winstmaximalisatie. De pagina bevat twee grafieken (figuur 1 en figuur 2) die de opbrengsten en kosten voor twee verschillende doelgroepen van verzekerden (met een zwaar beroep en een licht beroep) visualiseren. Beide grafieken zijn lijngrafieken en tonen de Marginale Opbrengsten (MO), Gemiddelde Opbrengsten (GO) en Marginale Kosten (MK) als functie van het aantal verzekerden (Q). De y-as representeert euro's (€) en de x-as representeert het aantal verzekerden (x100). Specifieke waarden, zoals 1.015 en 415, zijn aangegeven op de grafieken ter illustratie van bepaalde kosten of opbrengsten. Onder de grafieken worden de afkortingen MO (Marginale Opbrengsten), MK (Marginale kosten) en GO (Gemiddelde Opbrengsten) verklaard. De vraag, aangeduid met '3p 22', vraagt de student om de maximale totale winst te berekenen die kan worden behaald door premietdifferentiatie toe te passen op deze twee deelmarkten. Dit vereist het aflezen van waarden uit de grafieken en het waarschijnlijk toepassen van economische principes zoals winstmaximalisatie (MO=MK) en het gebruik van aanvullende gegevens uit tabel 2 (niet zichtbaar op deze pagina). De student moet de berekening tonen om de winst per deelmarkt en de totale maximale winst te bepalen.

### Pagina 12

Dit is een examenpagina, specifiek opgave 6, gericht op economische concepten gerelateerd aan inkomensverdeling en belastingstelsels. De pagina bevat een inleidende tekst die de context schetst van een dalende netto participatiegraad, met name onder laagopgeleiden, en het concept van de 'armoedeval'. De regering wil daling tegengaan en de verdeling van netto inkomens egaler maken. Een centraal visueel element is 'Tabel 1: schijven en tarieven inkomensheffing in 2016', een driekoloms tabel die de belastingtarieven per inkomensschijf (belastbaar jaarinkomen) weergeeft (0 tot 13.000 euro: 25%; 13.001 tot 57.000 euro: 40%; vanaf 57.001 euro: 50%).

De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten inkomensbelasting, inkomensschijven, belastingtarieven, netto participatiegraad, armoedeval, heffingskorting (belastingkorting voor iedere belastingplichtige) en arbeidskorting (belastingkorting voor werkenden), en nivellering (verandering in inkomensverdeling). De student wordt gevraagd om twee meerkeuzevragen te beantwoorden, gebaseerd op de gegeven tekst en tabel. Vraag 23 (2 punten) vraagt naar welke van twee voorgestelde aanpassingen in de inkomstenbelasting (algemene heffingskorting of arbeidskorting van elk 1.000 euro) het minst nivellering van de netto inkomens veroorzaakt en om dit te motiveren. Vraag 24 (1 punt) vraagt welke van de twee aanpassingen naar verwachting het sterkst de arbeidsparticipatie van laagopgeleide uitkeringstrekkers zal stimuleren en dit te motiveren. De student moet dus economische beleidsmaatregelen analyseren en de impact ervan op inkomensverdeling en arbeidsmarktparticipatie beoordelen.

### Pagina 13

De overheid kiest voor invoering van aanpassing 2. Het schijventarief blijft
in 2017 hetzelfde als in 2016.

Jannie van Agt houdt van haar bijstandsuitkering in 2016 netto
12.000 euro over. Begin januari 2017 heeft zij de kans om als
medewerkster in een cateringbedrijf te werken. Haar brutojaarloon in 2017
zal 16.000 euro bedragen. Zonder werk zou haar netto bijstandsuitkering
voor 2017 12.200 euro zijn. Haar vriendin rekent haar voor dat ze dankzij
de aanpassing in de inkomstenbelasting die baan beter wel kan
accepteren: "Het extra netto-inkomen dat je ontvangt zal ruim het dubbele
zijn van het geld dat je extra krijgt als je in de bijstand blijft."
2p 25 Laat met een berekening zien dat haar vriendin gelijk heeft.

De minister van financiën argumenteert: "De introductie van elk van de
kortingen leidt tot een hoger besteedbaar inkomen en is daarmee van
invloed op de conjunctuur. Langs deze weg kan ook de bereidheid van
mensen om zich aan te bieden op de arbeidsmarkt toenemen."
2p 26 Leg de argumentatie van de minister uit.

VW-1022-a-16-1-o 13 / 13 einde