# Eindexamen Economie VWO 2015 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2015/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2015 tijdvak 1 dinsdag 19 mei 13.30 - 16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1022-a-15-1-0 ### Pagina 2 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economische concepten gerelateerd aan de markt van zonnepanelen en overheidssubsidies. De pagina bevat een inleidende tekst die de context schetst van een overheid die zonnepanelen promoot door middel van subsidies voor leveranciers, uitgaande van volkomen concurrentie. Er zijn twee wiskundige vergelijkingen gegeven: `Qa = -200.000 + 2.000P` voor het aanbod (aangeboden hoeveelheid zonnepanelen in stuks Qa, P is marktprijs in euro's) en `Qv = 400.000 - 1.000P` voor de vraag (gevraagde hoeveelheid zonnepanelen in stuks Qv, P is marktprijs in euro's). Een belangrijke toevoeging is de rol van 'terugverdientijd' bij consumentenbeslissingen. De student moet conceptueel uitleggen waarom er een minteken in de vraagvergelijking staat, gebruikmakend van de opmerking over de terugverdientijd. Visueel is er een gedetailleerd lijngrafiek met de titel 'marktsituatie zonnepanelen met en zonder subsidie'. Deze grafiek toont de prijs per zonnepaneel op de y-as en het aantal zonnepanelen (x 1.000) op de x-as. Het bevat twee aanbodcurves ('aanbod zonder subsidie' en 'aanbod met subsidie') en één vraagcurve ('vraag'). Verschillende gebieden (a, b, c, d, e, f) zijn gearceerd of aangeduid, wat impliceert dat de student deze mogelijk moet interpreteren of berekenen in latere vragen (niet zichtbaar op deze pagina). De grafiek illustreert de verschuiving van de aanbodcurve door een subsidie en de interactie met de vraagcurve, wat duidt op economische concepten zoals marktevenwicht, producenten- en consumentensurplus, en de impact van overheidsingrijpen.", "summary": "Examenpagina over de zonnepanelenmarkt met vraag- en aanbodfuncties (`Qa = -200.000 + 2.000P`, `Qv = 400.000 - 1.000P`), een lijngrafiek van de marktsituatie met en zonder subsidie, en een vraag over de interpretatie van het minteken in de vraagvergelijking gerelateerd aan 'terugverdientijd'. Kernbeg ### Pagina 3 Dit is een examenpagina (pagina 3 van 13) uit een economie-examen, gericht op het analyseren van een subsidie op zonnepanelen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar verwijst wel naar een 'figuur 1' die op een vorige of volgende pagina moet staan en essentieel is voor de beantwoording van de vragen. De context beschrijft een subsidie van € 60 per zonnepaneel, met gegevens over energiebesparing (500 kWh/jaar) en gebruiksduur (10 jaar) per paneel. Wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten berekeningen van subsidiebedrag per bespaarde kWh, analyse van consumenten- en producentensurplus, welvaartsverlies door overheidssubsidie, en de impact van vraagvergelijkingen. Economische begrippen die worden behandeld zijn subsidies, welvaart, consumenten- en producentensurplus, volkomen concurrentie, en productheterogeniteit. Van de student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren (vraag 2, 4), specifieke vlakken in een figuur te identificeren die welvaartsverlies representeren (vraag 3), een conclusie te onderbouwen met berekeningen en een nieuwe vraagvergelijking op te stellen (vraag 4), en een economische conclusie te verklaren aan de hand van marktkenmerken (vraag 5). ### Pagina 4 Dit is een examenpagina (Opgave 2) gericht op speltheorie in een economische context. De pagina beschrijft een situatie waarin twee medicijnfabrikanten, Pharmax en Medix, beslissen welk type medicijn tegen maagklachten zij zullen ontwikkelen. De tekst introduceert concepten als maximale winst, concurrentie, gesunken costs (verzonken kosten) en de rol van een Marktautoriteit. Er wordt gesproken over een eenmalig simultaan spel, wat een kernbegrip is in de speltheorie. De pagina bevat een visueel element: 'tabel 1', een 3x3 beslissingsmatrix (payoff matrix) die de mogelijke winsten (in miljoenen euro's) voor beide bedrijven weergeeft, afhankelijk van hun gezamenlijke keuze uit medicijntypen (Type I, Type II, Type III). Elke cel in de tabel bevat twee waarden, de eerste voor Pharmax en de tweede voor Medix, die de uitkomst van een strategiecombinatie representeren. De student wordt gevraagd om de Nash-evenwichten in deze tabel te identificeren en de keuze te verklaren. Hierna wordt een vervolgsituatie beschreven waarin een sequentieel spel kan ontstaan, waarbij een 'spelboom' (figuur 1, die niet zichtbaar is op deze pagina) wordt genoemd voor verdere analyse. De focus ligt op het toepassen van speltheoretische concepten op een realistische economische casus. ### Pagina 5 figuur 1 spelboom bij keuze van te ontwikkelen type medicijn [FIGUUR: Een boomdiagram met Pharmato als beginpunt. Pharmato vertakt naar Medix. Medix vertakt vervolgens naar drie opties: I, II en III. Elke optie heeft een waarde die aangeeft wat de uitkomst is van die keuze.] 2p 7 Voor welk type medicijn zal Pharmiex kiezen op basis van de gegevens in de spelboom? Licht de keuze toe. De adviseur plaatst hierbij wel een kanttekening: "Om ervoor te zorgen dat deze sequentiële spelsituatie zich inderdaad ontwikkelt, is het essentieel dat Pharmiex zijn eerste keuze zo overtuigend maakt, dat daarover bij Medix geen twijfel meer kan bestaan. Dit kan Pharmiex bereiken door direct bekend te maken dat er grote specifieke investeringen zijn gedaan in de ontwikkeling van het gekozen type medicijn. Medix zal zich er namelijk van bewust zijn wat het verschijnsel 'verzonken kosten' voor een bedrijf betekent." 2p 8 Verklaar de kanttekening van de adviseur. 2p 9 Geef een voordeel en een nadeel voor de patiënten ingeval er een verdeling van de markt tot stand komt waarbij beide fabrikanten een verschillend type medicijn op de markt brengen. VW-1022-a-15-1-o 5 / 13 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 Dit is een examenpagina (Opgave 3) die zich richt op de zorgsector en economische vraagstukken rondom zorgverzekeringen en zorgaanbieders, specifiek logopedisten. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, enkel tekst. Het document presenteert een casus over een systeem van verplichte ziektekostenverzekering, waarin zorgverzekeraars contracten afsluiten met zorgverleners (logopedisten) en tarieven vaststellen. Centrale begrippen zijn verplichte ziektekostenverzekering, tarieven per afspraak, kwaliteitseisen, praktijkkosten, en premieberekening. De tekst beschrijft de standpunten van logopedisten die de tarieven te laag vinden (€30-€35) en zorgverzekeraars die premies laag willen houden, met een expert die €38 als redelijk beschouwt. De student wordt gevraagd om twee taken uit te voeren: (1) een voordeel te benoemen dat logopedisten hebben binnen dit systeem van verplichte verzekeringen en vaste contracten (kwalitatief inzicht), en (2) een berekening uit te voeren van het verschil in premie dat een specifieke zorgverzekeraar (ZVI) per jaar zou moeten rekenen als het tarief voor logopedisten zou stijgen van €30 naar €38 per afspraak, gebaseerd op het aantal verzekerden, het percentage dat logopedische hulp aanvraagt, en het gemiddelde aantal afspraken per behandeling (kwantitatief probleemoplossen). ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economische concepten in de zorgsector. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar presenteert een tekstfragment dat fungeert als bronmateriaal voor de vragen. Dit fragment is een citaat uit een fictieve brief van de directeur van de Mededingingsautoriteit, gericht aan een medisch vakblad. De brief bespreekt de rol van zorgverzekeraars, de marktverhoudingen voor logopedisten, en de implicaties van fusies in de sector op prijs en kwaliteit. Kernconcepten die aan bod komen zijn 'principaal-agentprobleem', 'gedifferentieerde tarieven', 'marktverhoudingen', 'fusies', 'prijsopdrijving' en 'prijs-kwaliteitverhouding'. Van de student wordt gevraagd om twee taken uit te voeren: 1. **Vraag 12 (3 punten):** De verwachting van de directeur te verklaren dat er een principaal-agentprobleem bestaat tussen zorgverzekeraars en logopedisten, en hoe dit deels ondervangen kan worden door gekozen contractvoorwaarden. Dit vereist inzicht in de definitie en implicaties van een principaal-agentprobleem in de context van de gezondheidszorg en de rol van contracten. 2. **Vraag 13 (3 punten):** Het vervolg van de brief te schrijven (ongeveer 80 woorden) waarin de directeur de 'tegenstelling' onderbouwt, verwijzend naar de spanning tussen lagere tarieven en het gevaar van prijsopdrijving als gevolg van fusies. Dit vereist het vermogen om een economische analyse te formuleren in een coherente tekst, gebaseerd op de gegeven informatie. ### Pagina 8 Opgawe 4 Zeker flexibel Econoom Theo Julot bestudeert de werking van de arbeidsmarkt in Nederland. In een publicatie in 2013 onderscheidde hij twee deelmarkten: de markt met vaste contracten en die met flexibele contracten (zie tabel). tabel 1 deelmarkten binnen de arbeidsmarkt vaste contracten flexibele contracten ontslagbescherming sterk zwak / niet aanpassing lonen neerwaarts star flexibel proeftijd mogelijk niet van toepassing relatie werkgever - werknemer relatief sterke loyaliteit meer vrijblijvend van karakter Julot meent dat de mobiliteit tussen de arbeidsmarkt met vaste arbeidscontracten en de arbeidsmarkt met flexibele arbeidscontracten onvoldoende is. Zowel de doorstroming van vaste naar flexibele arbeidscontracten (pijl 1 in figuur 1) als de doorstroming van flexibele naar vaste arbeidscontracten (pijl 2 in figuur 1) beschouwt hij als stroef. figuur 1 mobiliteit tussen contractvormen [FIGUUR: Een cirkeldiagram met twee ringen. De binnenste ring is 'vaste contracten met ontslagbescherming' en de buitenste ring is 'flexibele contracten zonder ontslagbescherming'. Een pijl met het cijfer '1' wijst van de binnenste ring naar de buitenste ring. Een pijl met het cijfer '2' wijst van de buitenste ring naar de binnenste ring.] VW-1022-a-15-1-o 8 / 13 lees verder ### Pagina 9 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op het vak economie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar bestaat volledig uit tekstuele vragen en inleidende paragrafen. De besproken wiskundige/wetenschappelijke concepten draaien om macro-economische aspecten zoals loonstarheid, ontslagbescherming, recessie, de arbeidsmarkt (flexibele en vaste contracten), loonniveau, winstrisico, ontslagrisico, en het concept van menselijk kapitaal en het berovingsprobleem. De introductie stelt dat loonstarheid en ontslagbescherming de prijsvorming op de goederenmarkt tijdens een recessie kunnen hinderen, vooral in een open economie, waardoor recessies hardnekkiger worden. Het standpunt van 'Julot' wordt geïntroduceerd, die vindt dat vaste contracten makkelijker omgezet zouden moeten kunnen worden in flexibele contracten. Vervolgens worden studenten gevraagd om uit te leggen hoe loonstarheid en ontslagbescherming een recessie hardnekkiger maken (Vraag 14). Vraag 15 vraagt om een verklaring en argumentatie van de stelling van Julot over een hoger loonniveau bij flexibele contracten op beter functionerende arbeidsmarkten, waarbij zowel de vraag- als aanbodkant van de arbeidsmarkt betrokken moet worden. Tenslotte introduceert 'collega-econoom Grootmeester' het idee van het berovingsprobleem in relatie tot flexibele contracten. Gebaseerd hierop vraagt Vraag 16 om een verklaring waarom werkgevers minder zullen investeren in menselijk kapitaal bij flexibele contracten dan bij vaste contracten, en Vraag 17 vraagt om een verklaring waarom werknemers met flexibele contracten juist méér in hun menselijk kapitaal zouden investeren. ### Pagina 10 Opgave 5 Zekerheid voor de armen In een land bestaat een groot deel van de bevolking uit arme huishoudens, voor wie het vinden van voedsel en een dak boven het hoofd steeds een onzekerheid is. Het gezinsinkomen van krap tien dollar per week wordt, meestal met meerdere gezinsleden, vaak verdiend met eenvoudige bedrijfjes: straathandel, vervoer met een handkar of het bereiden van eten op straat. Vaste banen bij grotere bedrijven of de overheid zijn voor deze armen niet bereikbaar vanwege een gebrek aan scholing. Arme mensen zijn gezien hun levensomstandigheden heel vatbaar voor ziektes. Goede medische hulp is vaak niet betaalbaar. Veel armen komen dan terecht in een situatie van almaar toenemende armoede, zonder mogelijkheden om hieraan te ontsnappen, de zogenaamde poverty trap. Een econoom gaat uit van een model voor de verwachte inkomensontwikkeling van gezinnen met relatief lage inkomens. Dit model, waarbij wordt afgezien van inflatie, wordt weergegeven in figuur 1. figuur 1 huidige en verwachte gezinsinkomens [FIGUUR: Een grafiek met op de x-as "huidig gezinsinkomen in dollars per week" met waarden van 0 tot 20, en op de y-as "verwacht gezinsinkomen na 5 jaar in dollars per week" met waarden van 0 tot 24. Er is een gestippelde diagonale lijn die start bij (0,0) en eindigt bij (20,20). Er is ook een doorgetrokken lijn die start bij (0,0) en daarna met kleine stapjes omhoog gaat tot ongeveer (4,6), dan verder stijgt met een zachtere helling tot ongeveer (8,10) en dan met een steilere helling doorloopt tot (20,22). Twee punten zijn aangegeven met pijlen: punt 'a' wijst van de doorgetrokken lijn bij x=10 naar de gestippelde lijn bij y=10, en punt 'b' wijst van de doorgetrokken lijn bij x=16 naar de gestippelde lijn bij y=19.] De gestippelde diagonaal geeft ter referentie de punten waarbij het verwachte gezinsinkomen na 5 jaar gelijk is aan het huidige gezinsinkomen. VW-1022-a-15-1-o 10 / 13 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economische concepten. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar verwijst wel naar een 'figuur' en 'pijlen a en b' die waarschijnlijk op een eerdere pagina te vinden zijn. Het document behandelt de volgende wiskundige en wetenschappelijke concepten: 'poverty trap', 'risico-aversie', 'tijdsvoorkeur', 'averechtse selectie' en 'ziektekostenverzekering'. Studenten worden gevraagd om: 1. Uitleg te geven over een economische uitspraak met betrekking tot een 'poverty trap' en ziekte (vraag 18). 2. Uitleg te geven over een economische uitspraak betreffende 'ruilen over de tijd', en het verband met de lengte van pijlen a en b (vraag 19). 3. De verwachting van een econoom te verklaren over de haalbaarheid van een vrijwillige basisverzekering tegen ziektekosten voor armen, specifiek met betrekking tot averechtse selectie (vraag 20). 4. Een advies te schrijven binnen ongeveer 60 woorden, waarin de overheid wordt aanbevolen om ziektekostenverzekering verplicht te stellen, met inachtneming van risico-aversie en tijdsvoorkeur van arme huishoudens (vraag 21). De vragen vereisen diepgaande kennis van micro-economische concepten en hun toepassing in sociale vraagstukken. ### Pagina 12 Dit is een examentekstpagina (opgave) die deel uitmaakt van Opgave 6, getiteld 'Consumptiediamant'. De pagina introduceert een economisch model dat door Onderzoeksbureau Leon wordt gebruikt om het consumptiegedrag te analyseren en de toename van consumptie te voorspellen, vooral in een periode van laagconjunctuur en herstel. Het centrale visuele element is 'figuur 1: consumptiediamant van oktober', een spindiagram of radardiagram. Dit diagram visualeert de waarden van verschillende macro-economische indicatoren (rente, ontwikkeling van de werkloosheid, waarde woningbezit, waarde aandelenbezit, ontwikkeling van de koopkracht) die de consumentenbereidheid beïnvloeden. De schaal van de indicatoren loopt van -4 (zeer ongunstig) tot +4 (zeer gunstig), waarbij 0 neutraal is. Twee datasets worden in het diagram weergegeven: 'oktober' (doorgetrokken lijn) en 'neutraal' (gestippelde lijn). De tekst legt uit dat verder van het midden af gunstiger omstandigheden betekent. Er wordt ook vermeld dat niet elke indicator eenzelfde belang heeft en gecombineerd wordt met een 'wegingsfactor in tabel 1' (deze tabel is niet op de huidige pagina afgebeeld) om tot een samengestelde indicator te komen. Van de student wordt gevraagd om de informatie over de 'consumptiediamant' te begrijpen, de betekenis van de indicatoren en hun waarden te interpreteren, en mogelijk verdere berekeningen uit te voeren met wegingsfactoren (verwijzing naar een niet-getoonde tabel 1) om een samengestelde indicator te bepalen, zoals reeds gegeven voor september (-0,4). ### Pagina 13 ```json { "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina gericht op het beoordelen van economische concepten gerelateerd aan consumptie en macro-economische variabelen. Centraal staat 'tabel 1', een tabel met de titel 'wegingsfactoren bij beïnvloeding van consumptie'. Deze tabel toont vijf 'bepalende variabelen': rente, ontwikkeling van de werkloosheid, waarde woningbezit, waarde aandelenbezit, en ontwikkeling van de koopkracht, elk met een bijbehorende 'wegingsfactor' (respectievelijk 15, 25, 20, 15, 25), die optellen tot een totaal van 100. De pagina bevat geen figuren of grafieken, maar verwijst ernaar in de toelichting (punt C en vraag 24 & 25). Onder de tabel staat een 'toelichting van bureau Leon' met drie punten (a, b, c) die additionele informatie geven over de conceptuele achtergrond van de wegingsfactoren, consumptie-uitstel en de invloed van vermogenspositie. De vragen 22 t/m 26 (met puntenwaardes van 1 of 2 punten) vereisen van de student: conclusies trekken over de werkloosheid uit 'waarden van de consumptiediamant' (impliceert dat er een figuur is met deze 'consumptiediamant', hoewel deze niet op deze pagina staat), inzicht in de impact van automatische stabilisatoren op de werkloosheidsindicator, analyse van de financiële aantrekkelijkheid van consumptie-uitstel gebaseerd op rentewaarden, het beoordelen van de invloed van de vermogenspositie op consumptie met behulp van de tabel en (impliciet) een figuur, en tot slot een berekening en verklaring van de algemene consumptieontwikkeling door omstandigheden te vergelijken met een voorgaande periode. Het wordt verwacht dat de student macro-economische begrippen zoals werkloosheid, rente, koopkracht, vermogenspositie, conjunctuur, en automatische stabilisatoren kan toepassen en relateren aan consumptiegedrag.", "summary": "Examenpagina met tabel 'wegingsfactoren bij beïnvloeding van consumptie' (rente, werkloosheid, woningbezit, aandelenbezit, koopkracht). Vragen concentreren op macro-economische concepten, consumptie, werkloosheidsindicatoren, automatische stabilisatoren, en vermogenspositie. Vereist analyse van tabeldata, economische modellen ('consumptiediamant