# Eindexamen Economie VWO 2014 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2014/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2014 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30 - 16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1022-a-14-2-o ### Pagina 2 Dit is een examenpagina (Opgave 1) die zich richt op de economische concepten van inkomensongelijkheid, arbeidsbeloning en het principaal-agentprobleem. Visuele elementen omvatten een tabel (Bron 1) getiteld 'percentages van de totale arbeidsbeloning van de meestverdienende werknemers'. Deze tabel toont percentages van de totale arbeidsbeloning voor de jaren 1999 en 2006, gespecificeerd voor de 'top 10%', 'top 5%', 'top 1%' en 'top 0,1%' van de meestverdienende werknemers. De pagina bevat vier open vragen. De eerste twee vragen richten zich op het analyseren van de gegevens in Bron 1 om conclusies over toegenomen ongelijkheid in arbeidsbeloning te bevestigen of te onderbouwen, waarbij de student een berekening moet uitvoeren bij vraag 2. De laatste twee vragen gaan in op het principaal-agentprobleem: vraag 3 vraagt om een uitleg van de principaal-agentverhouding tussen eigenaren en bestuurders, en vraag 4 vraagt om uit te leggen waarom informatie-asymmetrie groter kan zijn bij beursgenoteerde ondernemingen dan bij niet-beursgenoteerde ondernemingen in deze context. De pagina vereist van de student om gegevens te interpreteren, berekeningen uit te voeren en economische concepten (inkomensongelijkheid, principaal-agentprobleem, informatie-asymmetrie) te analyseren en uit te leggen. ### Pagina 3 Dit is een examenpagina (opgave) uit een economie-examen. De pagina bevat twee open vragen (vragen 5 en 6). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. De vragen zijn gericht op concepten binnen de economie, met name bedrijfseconomie en macro-economie. Vraag 5 (2 punten) vraagt de student uit te leggen waarom eigenaren van een beursgenoteerde onderneming het uitkeren van extra beloning in aandelen beschouwen als een oplossing voor het principaal-agentprobleem. Dit vereist kennis van de relatie tussen management en eigenaars (principaal-agenttheorie) en de rol van aandelenbeloning bij het afstemmen van belangen. Vraag 6 (2 punten) presenteert een citaat van een econoom over sterke beloningsverschillen tussen bestuurders en de positieve impact daarvan op efficiënte allocatie van productiefactor arbeid, het totale surplus en de welvaart. De student wordt gevraagd een argument voor deze stelling te geven en dit argument toe te lichten. Dit concept omvat ideeën rond arbeidsmarkt, beloningsstructuren, efficiëntie, allocatie en welvaartseconomie. Van de student wordt verwacht dat deze economische concepten kan definiëren, uitleggen en argumenteren, en de verbanden daartussen kan leggen in de context van de gegeven vragen. ### Pagina 4 Opgave 2 Noord en Zuid In een artikel op een economische opiniesite geeft politicus Nordholt een analyse van de ontwikkeling van de Economische Unie (EU) tot een Economische en Monetaire Unie (EMU). Hij wijst op grote verschillen in de (verwachte) economische ontwikkeling tussen de noordelijke lidstaten (Noord) en de zuidelijke lidstaten (Zuid). Deze zijn weergegeven in onderstaande tabel. De economie van Noord groeit sterker dan die van Zuid. [FIGUUR: Tabel met twee kolommen: Noord en Zuid. De rijen zijn onderverdeeld in fase 1 vóór euro, fase 2 met euro, en fase 3 met euro. Elke cel bevat specifieke economische kenmerken voor die fase en regio.] De rente op staatsobligaties is in een land direct van invloed op de hoogte van de rente op de kapitaalmarkt (bijvoorbeeld voor hypothecaire leningen) in dat land. In de tabel wordt steeds kortweg gesproken over de rente. Met de invoering van de euro (fase 2) breekt een periode aan waarin bedrijven en overheden van Zuid bij beleggers uit Noord kunnen lenen tegen aanvankelijk relatief lage rentetarieven. Dit stimuleert de economische groei en maakt het mogelijk bezuinigingen op de overheidsbegrotingen in Zuid uit te stellen. In fase 3 neemt in Zuid de inflatie toe terwijl deze in Noord juist afneemt. De concurrentiepositie van Zuid verzwakt, zowel op de interne markt van de EMU als op de wereldmarkt. De concurrentiepositie van Noord wordt nu juist sterker. 2p 7 Verklaar het verschil in gemiddelde koersontwikkeling van de munteenheden van de beide groepen landen in fase 1. Maak hierbij gebruik van het in de tabel beschreven verschil in de economische situatie tussen Noord en Zuid in fase 1. VW-1022-a-14-2-o 4 / 14 lees verder ►►► ### Pagina 5 Volgens politicus Zangaro uit een van de zuidelijke lidstaten draagt de zwakke economische positie van Zuid in fase 3 bij aan de sterke economische groei van Noord. Hij stelt: "Noord heeft de euro nodig om te voorkomen dat de euro op de valutamarkt te sterk wordt en daarmee de concurrentiepositie van Noord weer verzwakt." 2p 8 Leg de stelling van politicus Zangaro uit. Een econome voegt toe: "Na invoering van de euro (fase 2) betaalden overheden in Zuid in vergelijking met fase 1 een lage rente aan beleggers in Noord. De relatief lage rente op de kapitaalmarkt die hierdoor in Zuid ontstond leidde tot een hoge productie in de bouwsector." Daarnaast merkt ze op: "Als overheden van Noord in fase 3 steeds garanties blijven geven aan overheden van Zuid voor leningen om overheidstekorten te dekken, geeft dit kans op moral hazard (moreel wangedrag)." 2p 9 Leg uit op welke manier de lage rente in fase 2 in Zuid heeft geleid tot een hoge productie van onroerend goed. 2p 10 Leg de tweede opmerking van de econome uit. VW-1022-a-14-2-o 5 / 14 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 Deze pagina betreft Opgave 3 van een examen, geclassificeerd als een opgavepagina. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar verwijst wel naar een figuur op een volgende pagina (pagina 7) die de effecten op de markt van groene stroom schetst. Er worden twee typen stroom beschreven: grijze stroom (geproduceerd met fossiele brandstoffen, oligopolie, negatieve milieugevolgen) en groene stroom (geproduceerd met biomassa, windmolens, zonnecollectoren, minder negatieve milieugevolgen, veel producenten). Mathematische concepten omvatten een vraag- en aanbodmodel voor groene stroom, weergegeven door de lineaire vergelijkingen (1) Qv = -300P + 120 (vraagcurve), (2) Qa = 600P – 60 (aanbodcurve) en (3) Qv = Qa (marktevenwicht). Hierbij is P de prijs in euro per kWh en Qv/Qa de hoeveelheid in miljarden kWh. Specifieke economische concepten die aan bod komen, zijn marktevenwicht, prijs, hoeveelheid, oligopolie, subsidie, milieukwaliteit, en de overgang van grijze naar groene stroom. De student wordt gevraagd deze informatie te analyseren, mogelijk berekeningen uit te voeren op basis van de gegeven formules en de informatie, en de impact van beleidsmaatregelen (zoals een subsidie) op de marktwerking van groene stroom te begrijpen. De verwijzing naar de figuur op pagina 7 impliceert dat de student ook in staat moet zijn grafische representaties te interpreteren om scenario's te evalueren. ### Pagina 7 Dit is een examenpagina (pagina 7/14) die zich richt op micro-economische concepten, specifiek de analyse van subsidies in de markt voor groene stroom. Het bevat een vraag- en aanbodgrafiek, definities van de gebruikte symbolen en vier open vragen (11 t/m 14). Het visuele element is een standaard micro-economische vraag- en aanbodgrafiek. Op de y-as (P) staat de prijs van groene stroom per kWh in euro's en op de x-as (Q) staat de hoeveelheid groene stroom in miljarden kWh. De grafiek toont een dalende vraagcurve (Qv) en twee stijgende aanbodcurven: Qa0 (aanbod voor subsidie) en Qa1 (aanbod na subsidie), wat duidt op een verschuiving in het aanbod als gevolg van de subsidie. Diverse punten (a, b, c, d, e, f, g, h) en hoeveelheden (Q0, Q1) zijn aangegeven op de grafiek om specifieke gebieden en evenwichtspunten te markeren. De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten vraag en aanbod, prijs, hoeveelheid, subsidie, consumentensurplus, producentensurplus en externe effecten. Studenten moeten berekeningen uitvoeren, oppervlakten in de grafiek interpreteren in termen van economische concepten (afname/toename producentensurplus), en economische afwegingen en externe effecten uitleggen. Van de student wordt gevraagd om: 1. Een berekening te maken van de totale subsidie-uitgaven (vraag 11). 2. Met behulp van letters in de figuur een afname en toename van het producentensurplus aan te geven (vraag 12). 3. Met een berekening aan te tonen waarom de minister niet kiest voor invoering van de subsidieregeling, en dit toe te lichten (vraag 13), waarbij een reeds gegeven netto toename van het producentensurplus van 0,63 miljard euro en een gegeven subsidiebedrag van 1,98 miljard euro gebruikt moeten worden. 4. Uit te leggen hoe externe effecten de totale welvaart kunnen beïnvloeden, leidend tot zowel een toename als een afname (vraag 14). Deze vraag impliceert kennis van de relatie tussen grijze en groene stroom en hun prijsverhoudingen. ### Pagina 8 Opave 4 Koop een nieuw huis! Een econoom heeft onderzoek gedaan naar de betalingsbereidheid van potentiële kopers van nieuwbouwwoningen. Hij vat zijn voornaamste onderzoeksresultaten samen in het onderstaande pijlenschema. [FIGUUR: Pijlenschema met de volgende elementen: - Box 1: 'collectieve vraag naar nieuwbouwwoning' met een pijl ernaartoe met '1 (+)' - Box 2: 'prijs van een nieuwbouwwoning' met een pijl ernaartoe met '2 (+)' - Box 3: 'betalingsbereidheid van potentiële kopers voor een nieuwbouwwoning' met een pijl ernaartoe met '3 (?)' en een pijl ernaartoe uit het schema met '3' - Box 4: 'huurprijs per jaar van een huurhuis' met een pijl ernaartoe met '4 (+)' - Box 5: 'de prijs van bestaande koopwoningen' met een pijl ernaartoe met '5 (+)' - Box 6: 'tijdsvoorkeur van dezelfde consument' met een pijl ernaartoe met '6 (+)' - Box 7: 'het huidige jaarinkomen van dezelfde consument voordat de inkomstenbelasting is ingehouden' met een pijl ernaartoe met '7 (+)' - Box 8: 'mate van consumentenvertrouwen' met een pijl ernaartoe met '8 (+)' - Box 9: 'de mate waarin de hypotheekrente een aftrekpost voor de inkomstenbelasting is' met een pijl ernaartoe met '9 (+)' - Er lopen pijlen van Box 3 naar Box 1 en van Box 3 naar Box 2. - Er lopen pijlen van Box 4, Box 5, Box 6, Box 7 en Box 9 naar Box 3. - Er is een pijl van Box 3 naar Box 2, met een "?" erbij.] 2p 15 Moet het teken bij pijl 3 negatief of positief zijn? Verklaar het antwoord. De economie van een land is de afgelopen jaren in een neergaande conjunctuur beurt. Dit kan leiden tot een lagere betalingsbereidheid voor nieuwbouwwoningen. Dit blijkt in het schema onder meer uit pijl 8. 4p 16 Geef aan de hand van het pijlenschema twee andere verbanden die laten zien dat een neergaande conjunctuur kan leiden tot een verminderde betalingsbereidheid voor nieuwbouwwoningen. Verklaar het antwoord. Het inzakken van de vraag naar nieuwbouwwoningen kan op zijn 2p 17 beurt een neergaande conjunctuur ook versterken. Leg dit uit. VW-1022-a-14-2-o 8 / 14 lees verder ►►► ### Pagina 9 De econoom schrijft een open brief in een nationaal dagblad. Hij komt met gebruikmaking van zijn pijl schema tot de volgende adviezen om de nieuwbou wmarkt van koopwoningen te stimuleren: a de hypotheekrente-aftrek moet voor ten minste 10 jaar een aftrekpost blijven voor de inkomstenbelasting, om daarmee een eind te maken aan de onzekerheid, b de huurtoeslag (subsidies voor mensen met een laag en middeninkomen) moeten worden beperkt en c mensen met een midden- en hoog inkomen moeten niet meer in aanmerking komen voor een goedkope huurwoning en als ze daar al in wonen moet de huur voor hen veel sneller stijgen. 3p 18 Schrijf namens de econoom hoe elk van de drie beleidsadviezen de vraag naar nieuwbou wkoop woningen kan stimuleren. Ga hierbij uit van het getekende pijlenschema en noem de gebruikte pijlen. Gebruik ongeveer 100 woorden. VW-1022-a-14-2-o 9 / 14 lees verder ### Pagina 10 Dit is een examentekstpagina (Opgave 5) die zich richt op de analyse van bedrijfsgegevens van 'Melodycloud', een online muziekstreamingdienst. De pagina bevat geen grafieken of figuren, maar wel een gedetailleerde tabel met 'gegevens maand december 2011'. Deze tabel presenteert zeven belangrijke bedrijfseconomische metrics zoals 'aantal abonnementen met flatfee' (1,8 miljoen), 'flatfee' (10 euro), 'gemiddeld aantal streams per luisteraar' (1.000), 'reclameopbrengst per stream' (0,007 euro), 'aantal streams met voorafgaande reclame' (80% van totaal aantal streams), 'variabele kosten (royalty's per stream)' (0,0065 euro) en 'vaste kosten' (11 miljoen euro). De tekst beschrijft het bedrijfsmodel van Melodycloud, inclusief streaming, reclameopbrengsten, 'flatfee'-abonnementen en royalty's aan artiesten. Vervolgens worden de bevindingen van de directie van Melodycloud in hun jaarverslag van 2011 besproken, waarin ondanks verlies een toename in omzet, betalende abonnees en streams per luisteraar wordt gesignaleerd. Tot slot presenteert de pagina de analyse van een economisch analist in een blog, waarin kritische kanttekeningen worden geplaatst bij de financiële prestaties en de toekomstige winstontwikkeling, met name met betrekking tot royalty's en het effect van een constante 'flatfee' op de winst. Van de student wordt gevraagd om deze gegevens te analyseren en waarschijnlijk conclusies te trekken of berekeningen uit te voeren op basis van de gepresenteerde cijfers en scenario's. ### Pagina 11 Deze pagina maakt deel uit van een examen of oefenmateriaal en bevat opgaven met betrekking tot bedrijfseconomie en financiële analyse voor een fictief bedrijf genaamd 'Melodycloud'. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig op deze specifieke pagina. De pagina bevat vijf open vragen (19-23), elk met een puntenaanduiding (2p) en instructies voor de student. De vragen vereisen begrip van financiële concepten zoals omzet, royalty's, vaste kosten, abonnementen, winstvooruitzichten, substitutie-effecten en bedrijfsstrategie. Studenten moeten berekeningen uitvoeren, verklaringen geven en analyses maken op basis van de verstrekte context. Specifiek wordt van de student gevraagd om: (19) een berekening te tonen van het percentage omzet dat aan royalty's wordt uitgegeven, (20) het aantal benodigde abonnementen te berekenen om vaste kosten te dekken, (21) een ontwikkeling te identificeren en toelichten, en (22, 23) verklaringen te geven voor en de negatieve effecten te lichten van specifieke financiële strategieën (verhoging abonnementsprijs en verlaging royalty's). De voettekst bevat een paginanummer (11/14) en een copyrightvermelding met verwijzing naar een stichting voor studiebegeleiding. ### Pagina 12 Opave 6 Beleggen, wat schuift het? Een accountmanager van een bank heett met iedere klant minimaal één keer per jaar een gesprek. In januari 2013 voert hij met een rentenierende klant een gesprek over het afgelopen beleggingsjaar 2012. Daarbij wordt tevens gesproken over het nieuwe beleggingsjaar 2013. De klant is te beschouwen als een gemiddelde belegger. De klant, die alleen via deze bank belegt, krijgt van zijn accountmanager een financieel overzicht over 2012 (zie tabel 1). tabel 1 financieel overzicht over 2012 voor de klant beginsaldo 1-1-2012 gebeurtenissen in 2012 rente / dividend eindsaldo 31-12-2012 spaarrekening € 87.000 opnames / stortingen geen opnames of stortingen koers- ontwikkeling ontvangen spaarrente € 1.500 spaarrekening na bijschrijving rente € 88.500 obligatiebezit € 36.000 geen mutaties door aan- of verkopen op de effectenbeurs koersdaling € 6.000 obligatiebezit € 30.000 aandelenbezit € 79.000 geen mutaties door aan- of verkopen op de effectenbeurs koersdaling € 9.000 ontvangen rente op obligaties € 1.200 aandelenbezit € 70.000 liquide middelen (rekening courant) € 15.000 saldo van privé- opnames en privé-stortingen € 10.100 liquide middelen 15.000 - 10.100 + 1.200 + 1.500 = € 7.600 In het gesprek geeft de accountmanager de klant de volgende toelichting: "De aandelenmarkt en de conjunctuur beïnvloeden elkaar wederzijds. In 2012 waren de veranderingen van de aandelenkoersen het gevolg van de ontwikkelingen in de conjunctuur in 2011-2012 en dat heeft u ook gemerkt." 2p 24 Geef aan of volgens de accountmanager in 2011-2012 sprake was van ontwikkelingen in de richting van een hoogconjunctuur of juist in de richting van een laagconjunctuur. Verklaar je keuze. VW-1022-a-14-2-o 12 / 14 lees verder ►►► ### Pagina 13 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk voor het vak Economie of Bedrijfseconomie, gezien de behandelde concepten. De pagina bevat twee open vragen (vragen 25 en 26) en een tabel met financiële gegevens. \n\nVisuele elementen:\n- **Tabel 2:** Een tabel getiteld \"drie scenario's van gemiddelde koersontwikkelingen van een gelijkblijvende portefeuille van aandelen en obligaties van de klant in 2013\". Deze tabel toont de kansen op verschillende gemiddelde koersontwikkelingen (daling van 10%, ontwikkeling van 0%, stijging van 20%) voor beleggingen in obligaties en aandelen. De rijen zijn 'in obligaties' en 'in aandelen', en de kolommen 'kans op een gemiddelde koersdaling van 10%', 'kans op een gemiddelde koersontwikkeling van 0%', en 'kans op een gemiddelde koersstijging van 20%'. De waarden zijn uitgedrukt in percentages.\n\nWiskundige/wetenschappelijke concepten:\n- **Economische indicatoren:** Het concept van aandelenkoersen als voorlopende indicator voor de conjunctuur.\n- **Beleggen en rendement:** De discussie over beleggen in staats- versus bedrijfsobligaties en het rendement daarvan (rente).\n- **Kansrekening en risicobeheer:** De tabel introduceert scenario's voor koersontwikkelingen met bijbehorende kansen, wat duidt op het evalueren van beleggingsrisico en potentieel rendement.\n- **Conjunctuur:** De algemene economische ontwikkeling.\n\nWat van de student wordt gevraagd:\n- **Vraag 25 (2 punten):** Een verklaring geven waarom aandelenkoersen vaak voorlopen op de ontwikkelingen in de conjunctuur. Dit vereist inzicht in economische mechanismen en marktverwachtingen.\n- **Vraag 26 (2 punten):** Vanuit het standpunt van de klant argumenten tégen en vóór een stelling van de accountmanager (over beter beleggen in staats- versus bedrijfsobligaties) formuleren. Dit vereist kritisch denkvermogen en het kunnen innemen van verschillende perspectieven.\n- Het interpreteren van de contextinformatie over een beleggingsportefeuille en koersrendementen, in voorbereiding op verdere vragen op de volgende pagina.", "summary": "Examenpagina met vragen over economische concepten, financiële markten, conjunctuur, beleggingsstrateg ### Pagina 14 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op economische analyse en grafiekinterpretatie. Visuele elementen omvatten een assenstelsel met een lineaire grafiek (rechte lijn) die 'verandering consumptie in %' (y-as) relateert aan 'koersrendement op belegd vermogen in %' (x-as). De grafiek toont een positief verband, waarbij de lijn nagenoeg door de oorsprong gaat en stijgend is, met een helling van ongeveer 1 voor positieve waarden van koersrendement en een steilere stijging voor negatieve waarden. Dit impliceert een asymmetrische reactie, waarbij negatieve koersrendementen een grotere impact hebben op consumptie dan positieve. De y-as strekt zich uit van -10% tot 10% en de x-as van -10% tot 10%. De vragen vereisen kennis van economische concepten zoals koersverliezen, koerswinsten, consumptie, en koersrendement. Specifiek wordt de student gevraagd om de bewering van een accountmanager te evalueren ('Koersverliezen zullen voor een gemiddelde belegger een sterker effect op de consumptie hebben dan koerswinsten') en dit te verklaren aan de hand van de grafiek (Vraag 27). Daarnaast moet de student, voor Vraag 28, een verwacht koersrendement berekenen voor een beleggingsportefeuille, waarbij gebruik gemaakt moet worden van, vermoedelijk, andere bijgevoegde gegevens uit 'tabel 2' en de 'effectenverdeling op 31 december 2012' (deze tabel en effectenverdeling zijn niet afgebeeld op deze specifieke pagina).