# Eindexamen Economie VWO 2013 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2013/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2013
tijdvak 2
woensdag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
economie

Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1022-a-13-2-o

### Pagina 2

Op gave 1

De bal is rond
In 2009 overweegt Nederland zich kandidaat te stellen voor de organisatie van het wereldkampioenschap voetbal (WK) in 2018.
Een organisatiecomité, bestaande uit vertegenwoordigers van het Rijk, de gemeenten, de organisaties voor het betaalde voetbal, de politie en de horecabranche, laat een onderzoek uitvoeren naar kosten en baten van een WK.
Uit het onderzoek komen de volgende resultaten:

verwachte kosten voor de leden van het organisatiecomité en verwachte externe effecten (in miljoenen euro's; toegerekend naar 2018)

[FIGUUR: Tabel met kostenrubrieken en bedragen.
netto kosten van de uitbreiding van de stadions | 280
kosten voor de veiligheid | 153
overige kosten | 43
waarde van de negatieve externe effecten | tussen 50 en 110]

Toelichting:
De netto kosten van de uitbreiding van de stadions zijn de bruto kosten
van de uitbreiding minus de toekomstige opbrengsten uit de uitbreiding
van de stadions. Deze opbrengsten worden op 60% van de bruto kosten
geschat.

verwachte baten voor de leden van het organisatiecomité en verwachte externe effecten (in miljoenen euro's; toegerekend naar 2018)

[FIGUUR: Tabel met batenrubrieken en bedragen.
bijdrage van de Wereldvoetbalbond | 137
opbrengst van het verblijf van de teams en de medewerkers van de media | 97
opbrengst van het toerisme | 142
waarde van de positieve externe effecten | tussen 70 en 160]

In de opsomming van de baten komt de verkoop van tickets voor de
wedstrijden niet voor, omdat deze baten naar de Wereldvoetbalbond
gaan.
Bovendien stellen de onderzoekers dat het WK de bestedingen en
daardoor de economische groei in Nederland stimuleert.

VW-1022-a-13-2-o
2 / 13
lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Critici van de organisatie van het WK geven de volgende argumenten
voor hun kritiek:
- De exploitanten van de stadions hebben na het WK geen opbrengsten
ter grootte van 60% van de bruto uitbreidingskosten, maar slechts van
30% bij een gelijkblijvende bruto investering.
- Het uiteindelijke effect van het WK op de economische groei van
Nederland zal beperkt zijn, doordat de totale bestedingen niet veel
toenemen.
- De waarde van de negatieve externe effecten in de tabel zal maximaal
zijn, terwijl de waarde van de positieve externe effecten minimaal zal
zijn.

2p 1 Bereken het verschil in verwachte opbrengsten uit de uitbreiding van
stadions tussen de onderzoekers en de critici.

2p 2 Leg het tweede argument van de critici uit.

2p 3 Geef een voorbeeld van een negatief extern effect dat kan ontstaan als
gevolg van de organisatie van het WK. Leg hierbij uit waarom dit effect
extern is en waarom dit effect negatief is.

2p 4 Bereken, op basis van de resultaten van het onderzoek, de maximale
positieve bijdrage aan de welvaart in 2018 die de organisatie van het WK
Nederland kan opleveren.

VW-1022-a-13-2-o 3 / 13 lees verder ► ►►

### Pagina 4

Opave 2

Afgekeurd
In een land krijgen volledig arbeidsongeschikte jongeren zonder
arbeidsverleden vanaf hun 18e verjaardag een WAJ-uitkering
(Wet Arbeidsongeschiktheid Jongeren).
De WAJ-uitkering bedraagt 75% van het wettelijk minimumloon (wml).
In onderstaande tabel staan de instroom- en uitstroomgegevens van de
WAJ gedurende een aantal jaren.

jaren | instroom (in personen) | uitstroom (in personen)
------- | -------- | --------
2009 | 4.440 | 1.080
2010 | 6.800 | 1.188
2011 | 13.600 | 1.307
2012 | 27.200 | 1.438

- In 2008 bedraagt het aantal WAJ-ers 120.000; zij ontvangen voor een
bedrag van € 1,75 miljard aan uitkeringen. Dit wordt gefinancierd uit
de belastingmiddelen.
- De overheid verwacht dat de verdubbeling van de instroom, die zich
vanaf 2011 voordoet, ook na 2012 zal blijven bestaan.
- De overheid verwacht verder dat de jaarlijkse groei van de uitstroom
de komende jaren dezelfde blijft als de jaarlijkse uitstroom in de
periode 2009-2012.
- Het wml is in de periode 2009-2012 met 2% per jaar gestegen. Ook in
2013 zal het wml met 2% worden verhoogd.

2p 5 Is de WAJ een sociale voorziening of een sociale verzekering? Licht de
keuze toe.

2p 6 Toon aan dat eind 2013 het aantal WAJ-ers 219.845 bedraagt.

2p 7 Bereken de kosten van de WAJ eind 2013.

Een politicus wil stimuleren dat een deel van de WAJ-ers toch gaat
werken. Daarbij gaat het ook om parttimebanen.
Hij stelt voor dat een WAJ-er die gaat deelnemen aan betaalde arbeid, de
mogelijkheid krijgt te werken tegen een loon onder het wml. Als een
WAJ-er van deze mogelijkheid gebruik maakt, houdt hij (een deel van) zijn
uitkering als aanvulling op zijn loon.
Een onderzoeker heeft de effectiviteit van deze voorgestelde regeling
onderzocht bij de doelgroep van deze regeling.

VW-1022-a-13-2-o 4 / 13 lees verder ►►►


### Pagina 5

De onderstaande figuur uit het onderzoeksrapport laat een van de
aspecten van de voorgestelde regeling zien.

loon (in % van het wml) en inkomen (in % van het wml) van de
doelgroep

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "inkomen (% van het wml)" met waarden van 0 tot 150, en op de x-as "loon (% van het wml)" met waarden van 0 tot 150. De grafiek toont een lijn die begint bij (0,0), stijgt naar (20,75), blijft horizontaal tot (50,120), daalt naar (60,100), en stijgt dan lineair naar (150,150).]

Toelichting:
Het loon wordt aangevuld met een WAJ-uitkering tot een inkomen
(loon + WAJ-uitkering) van maximaal 120% van het wml.
De onderzoeker geeft, op basis van deze figuur, aan dat hij verwacht dat
de voorgestelde regeling slechts tot een bepaalde loonhoogte effectief zal
zijn gelet op het stimuleren van deelname van WAJ-ers aan betaalde
arbeid.
2p 8 Welke loonhoogte (in % van het wml) bedoelt de onderzoeker? Licht de
keuze toe.

VW-1022-a-13-2-o 5 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opave 3
Hoe vlak?
Lisoland is een land dat model staat voor de relatief jonge lidstaten van
de Europese Unie (EU), waar de economische politiek is gericht op
versterking van de vriiemarkteconomie en groei van de
grensoverschrijdende handel. In Lisoland geven enkele economen in 2005
de overheid het advies het huidige stelsel van inkomstenbelasting te
veranderen in een vlaktaks. Hieronder wordt verstaan één tarief voor de
belasting op inkomen. De economen denken dat de invoering van de
vlaktaks met het daarbij behorende lagere tarief, de economische groei in
Lisoland zal stimuleren.
Binnen de regering van Lisoland wordt verschillend gedacht over dit
voorstel. De minister van Financiën: "Ik ben een voorstander van de
invoering van de vlaktaks. De lagere tarieven zullen de economie
stimuleren."
De minister van Sociale Zaken: "Ik ben tegen de invoering van het
vlaktaksstelsel en wil het huidige stelsel behouden, omdat ik denk dat de
progressieve tarieven de beste manier zijn om inkomenspolitiek te
voeren."
In bron 1 staan het huidige stelsel van inkomstenbelasting in Lisoland en
het voorgestelde vlaktaksstelsel. Bron 2 geeft enkele economische
kengetallen van Lisoland en van enkele jonge EU-lidstaten.
8p 9
Schrijf een advies gericht aan de regering van Lisoland.
– Maak een keuze vóór de invoering van dit stelsel van vlaktaks of
tegen deze invoering en dus vóór het handhaven van het huidige
stelsel.
– Verwerk, ter ondersteuning van het advies, vier van de zes
onderstaande aspecten van de economie van Lisoland. Leg hierbij uit
welke gevolgen de keuze kan hebben voor deze aspecten van de
economie van Lisoland.
– Gebruik de bronnen op de volgende bladzijde om het advies te
onderbouwen.
aspecten van de economie van Lisoland
a de mogelijkheid om de personele inkomensverdeling te beïnvloeden
b de mate van economische groei
c het begrotingssaldo van de overheid
d de mate van deelname aan betaalde arbeid
e de secundaire inkomens van personen van 65 jaar en ouder
f de gemiddelde scholingsgraad
VW-1022-a-13-2-0
6 / 13
lees verder

### Pagina 7

Aanwijzingen
- De bronnen 1 en 2 moeten minimaal één keer in het advies gebruikt worden.
- De onderdelen van het advies moeten logisch op elkaar aansluiten.
- Gebruik voor het advies maximaal 150 woorden; een afwijking van 30 woorden is toegestaan.

bron 1 stelsels voor inkomstenbelasting in Lisoland

[FIGUUR: Tabel met tarieven voor inkomstenbelasting in Lisoland, opgesplitst naar inkomen en leeftijd.]

*
In het huidige stelsel bedraagt de arbeidskorting voor personen van 65 jaar en ouder € 0.

bron 2 economische kengetallen van enkele relatief jonge lidstaten van de EU (stand 2005)

[FIGUUR: Tabel met economische kengetallen voor Estland, Letland, Litouwen, Tsjechië en Lisoland.]

VW-1022-a-13-2-o 7 / 13 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.ssl-eindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 737

### Pagina 8

Opave 4
De concurrentie gewogen
De internationale concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven wordt
door diverse factoren beïnvloed. Een belangrijke factor voor de
exporterende bedrijven is het verschil in prijspel tussen Nederland en
landen waar de concurrerende bedrijven gevestigd zijn. De
concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven die concurrenten hebben
die buiten de eurozone gevestigd zijn, is ook nog afhankelijk van de koers
van de euro.
Een onderzoeksbureau wil de ontwikkeling van de internationale
concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven in kaart brengen en maakt
hiertoe gebruik van de volgende gegevens uit 2009.

[FIGUUR: Tabel met kolommen "Nederland en handelspartners", "aandeel in Nederlandse export" en "eurokoersindex (2008 = 100)", "prijsindex (2008 = 100)". Rijen: Nederland, Eurolanden, Groot-Brittannië, Verenigde Staten (VS), Overige landen. Bijbehorende waarden zijn gegeven.]

1) Het exportaandeel is het deel van de Nederlandse export dat naar het
aangegeven land gaat. Dit wordt gebruikt als wegingsfactor.
2) De eurokoersindex is een indexcijfer dat de koers van de euro ten opzichte
van de valuta van de handelspartner weergeeft.

Als maatstaf voor deze concurrentiepositie gebruikt het onderzoeksbureau
de concurrentie-index; een index gebaseerd op een samengesteld
gewogen indexcijfer (sgi).
Deze maatstaf wordt bepaald door de berekening van:

sgi van de $(\frac{\text{prijsindexen van de handelspartners}}{\text{eurokoersindexen van de handelspartners}}) \times 100$

Een onderzoeker van het onderzoeksbureau stelt dat de internationale
concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven gevoeliger is voor een
toename van het verschil tussen de prijsindexcijfers dan voor een
appreciatie van de euro.

VW-1022-a-13-2-o 8/13 lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.slleiden.nl. Pagina: 738

### Pagina 9

2p 10 Leg uit op welke manier een appreciatie van de euro ertoe leidt dat Nederlandse bedrijven elkaar sterker gaan beconcurreren op de Nederlandse markt.
2p 11 Leg uit op welke manier de wisselkoersverandering van het Britse pond ten opzichte van de dollar de concurrentiepositie van Britse bedrijven ten opzichte van bedrijven uit de VS heeft gewijzigd.
2p 12 Laat met een berekening zien dat in 2009 de concurrentie-index 99,8 (afgerond) bedraagt.
2p 13 Leg met behulp van zowel de teller als de noemer van de concurrentie-index uit of het gaat om een verbetering of een verslechtering van de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven in 2009 ten opzichte van 2008.
2p 14 Leg uit waarop de stelling van de onderzoeker gebaseerd is.
VW-1022-a-13-2-o 9 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Opave 5

Eerlijk zullen we alles delen...
In een land heeft de economische ontwikkeling van de laatste jaren ertoe
geleid dat de collectieve sector een klein overschot heeft. De regering
stelt voor dit overschot in te zetten voor een inkomensverbetering van de
burgers. Er worden twee opties bekeken: een lagere marginale
belastingdruk (optie A) of hogere uitkeringen (optie B). Om de effecten
van beide opties te analyseren, wordt het onderstaande model gebruikt.

Bij optie A wordt gekozen voor een verlaging van de marginale
belastingquote met 1 procentpunt van 0,25 tot 0,24.
Bij optie B wordt gekozen voor een verhoging van de gemiddelde uitkering
met € 1.125.
De collectieve sector bestaat uit de centrale overheid en een aparte
sector 'sociale verzekeringen'. De invloed van het buitenland is buiten
beschouwing gelaten.

|       |                                           |       |                                             |
| :---- | :---------------------------------------- | :---- | :------------------------------------------ |
| (1)   | $C = 0,8(Y - B - S_p) + S_u + 16$           | C     | = particuliere consumptie                   |
| (2)   | $I = 30$                                  | I     | = particuliere investeringen                |
| (3)   | $O = 167$                                 | O     | = overheidsbestedingen                      |
| (4)   | $B = 0,25Y + 50$                          | B     | = belastingontvangsten                      |
| (5)   | $S_p = 0,15Y$                             | $S_p$ | = sociale premies                           |
| (6)   | $S_u = u(A_a - A_v) + uA_v$               | $S_u$ | = sociale uitkeringen                       |
| (7)   | $A_v = \frac{Y}{a}$                       | $A_v$ | = werkgelegenheid (miljoen personen)        |
| (8)   | $EV = C + I + O$                          | EV    | = effectieve vraag                          |
| (9)   | $W = EV$                                  | W     | = nationaal product                         |
| (10)  | $Y = W$                                   | Y     | = nationaal inkomen                         |

Verder is gegeven:

|                                     |                                          |
| :---------------------------------- | :--------------------------------------- |
| u = 20                              | u = gemiddelde uitkering per persoon (€ 1.000) |
| $A_a = 5$                           | $A_a$ = beroepsbevolking (miljoen personen)  |
| $A_o = 3$                           | $A_o$ = overige uitkeringsgerechtigden (miljoen personen) |
| a = 100                             | a = arbeidsproductiviteit (€ 1.000)           |

VW-1022-a-13-2-o
10 / 13
lees verder

### Pagina 11

- Alle gegevens luiden in miljarden euro’s, tenzij anders is vermeld.
- In de uitgangssituatie bedraagt het nationaal inkomen € 462,5 miljard en heeft de collectieve sector een overschot van € 0,5 miljard.
- Bij uitvoering van optie A stijgt het evenwichtsinkomen met € 5,2 miljard.
- Bij uitvoering van optie B stijgt het evenwichtsinkomen eveneens met € 5,2 miljard.

2p 15 Welke waarde heeft in dit model de marginale spaarquote van de uitkeringsgerechtigden? Verklaar het antwoord met behulp van het model.

2p 16 Toon met behulp van een berekening aan dat de gemiddelde belastingdruk met méér dan 1 procentpunt zal dalen als optie A wordt uitgevoerd.

De minister van Sociale Zaken is een groot voorstander van optie B. Hij ziet in deze optie ook een mogelijkheid te komen tot een meer rechtvaardige personele inkomensverdeling in dit land. De minister van Financiën vindt optie B niet aanvaardbaar. Hij stelt: “Als we optie B uitvoeren, wordt het saldo van de collectieve sector negatief.”

2p 17 Wat verstaat de minister van Sociale Zaken blijkbaar, indien optie B wordt uitgevoerd, onder een meer rechtvaardige personele inkomensverdeling in dit land? Licht het antwoord toe.

3p 18 Is de stelling van de minister van Financiën juist? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.

VW-1022-a-13-2-o 11 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 12

Opave 6
Werkloosheid test vertrouwen aan
In de periode 2004-2010 is de situatie op de arbeidsmarkt in de meeste
landen van de Europese Unie (EU) verslechterd. De tabel geeft een beeld
van de ontwikkeling van de bezettingsgraad, de werkloosheid in personen
en de openstaande vacatures in een Europees land in de periode
2004-2010.

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'jaar', 'bezettingsgraad', 'werkloosheid in personen (in % van de beroepsbevolking)' en 'openstaande vacatures'. Rijen voor de jaren 2004, 2007 en 2010.]

Naar aanleiding van de gegevens in de tabel stelde een journalist:
- De verdubbeling van het aantal werklozen in de periode 2004-2010 is
veroorzaakt door de conjuncturele ontwikkeling.
- In 2010 is er minder kwalitatieve structuurwerkloosheid dan in 2004.

2p 19 Kan op basis van de gegevens in de tabel geconcludeerd worden dat het
aantal werklozen in de periode 2004-2010 is verdubbeld? Verklaar het
antwoord.

2p 20 Klopt de stelling van de journalist dat de werkloosheidsstijging is
veroorzaakt door de conjuncturele ontwikkeling voor de gehele periode
2004-2010? Verklaar het antwoord.

2p 21 Leg uit hoe uit de tabel blijkt dat de kwalitatieve structuurwerkloosheid in
de periode 2004-2010 is afgenomen.

De journalist stelt verder dat door de toenemende werkloosheid en het
daarmee gepaard gaande inkomensverlies het consumentenvertrouwen is
aangetast. Niet alleen mensen die hun baan verliezen worden
geconfronteerd met een inkomensdaling. Toenemen de werkloosheid kan
ook een negatieve invloed hebben op het besteedbare inkomen van de
werkenden.

2p 22 Beschrijf hoe toenemende werkloosheid tot gevolg kan hebben dat het
besteedbare inkomen van de werkenden negatief wordt beïnvloed.

VW-1022-a-13-2-o 12/13 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Opave 7

Hypothecaire lening goedkoop
Bij een hypothecaire lening berekent de bank een rentepercentage dat
laag is in vergelijking met dat op andere leningen. In de jaren 2006-2011
is in een euroland de nominale rente op hypothecaire leningen bovendien
regelmatig verlaagd en in 2011 bereikte die rente een historisch laag
niveau. Onderstaande figuur illustreert die ontwikkeling.

rente in het euroland
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as het rentepercentage in % (van 0 tot 7) en op de x-as de jaren (2006 tot 2011). Twee lijnen: een dalende lijn voor de nominale rente (rond 6% in 2006 naar circa 4% in 2011) en een stijgende lijn voor de reële rente (rond 1% in 2006 naar circa 1.5% in 2011).]

2p 23 Leg uit waarom het rentepercentage op hypothecaire leningen meestal
lager ligt dan het rentepercentage op andere leningen.

Een makelaar in onroerende zaken stelt dat uit de figuur blijkt dat de
inflatie in de jaren 2006-2011 is afgenomen. Verder merkt deze makelaar
op:
- De geldverstrekkende banken kunnen de hypotheekrente laag houden
doordat de inflatie laag is.
- De lage hypotheekrente zou zeker effect op de huizenprijzen gehad
hebben als het optreden van een recessie dit niet had voorkomen.

2p 24 Hoe blijkt uit de figuur dat in de jaren 2006-2011 de inflatie is afgenomen?

2p 25 Geef een verklaring voor het door de makelaar genoemde verband tussen
inflatie en hypotheekrente.

2p 26 Leg de tweede opmerking van de makelaar uit.

VW-1022-a-13-2-o
13 / 13
einde