# Eindexamen Economie VWO 2012 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2012/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 2

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 2

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 2

### Vraag 16 – Opgave 2

### Vraag 17 – Opgave 2

### Vraag 18 – Opgave 2

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 2

### Vraag 23 – Opgave 2

### Vraag 24 – Opgave 2

### Vraag 25 – Opgave 2

### Vraag 26 – Opgave 2

### Vraag 27 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2012
tijdvak 1
woensdag 30 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-12-1-o

### Pagina 2

Opave 1

Gelijre monniken, gelijre kappen
In een land bestaan twee categorieën huishoudens.
– huishoudens categorie 1: huishoudens met zowel arbeidsinkomen als
vermogensinkomen
– huishoudens categorie 2: huishoudens met uitsluitend arbeidsinkomen
In de uitgangssituatie wordt de economie van dit land beschreven met het
volgende macro-economische model:

[FIGUUR: Tabel met variabelen en hun definities]

Y₁ = 0,4YA + Yv
Y₂ = 0,6YA
YA = 0,7Y
Yv = 0,3Y
Y = Y₁ + Y₂
C = 0,8(Y₁ - B₁) + 0,9(Y₂ - B₂) + 10
B₁ = b₁ × Y₁
B₂ = b₂ × Y₂
B = B₁ + B₂

I = 55
O = 200
EV = C + I + O
EV = W
W = Y

AA = 7,5
Av = Y/100
U = AA - Av

YA = arbeidsinkomen
Yv = vermogensinkomen
Y₂ = inkomen van huishoudens categorie 1
Y = nationaal inkomen
C = particuliere consumptie
B₁ = belastingen betaald door huishoudens
categorie 1
b₁ = belastingquote huishoudens categorie 1
B₂ = belastingen betaald door huishoudens
categorie 2
b₂ = belastingquote huishoudens categorie 2
B = totale belastingontvangsten
I = particuliere investeringen
O = overheidsbestedingen
EV = effectieve vraag
W = nationaal product
AA = arbeidsaanbod in miljoenen personen
Av = arbeidsvraag in miljoenen personen
U = werkloosheid in miljoenen personen

Alle grootheden luiden in miljarden euro's tenzij anders vermeld.
– In de uitgangssituatie geldt dat 40% van de huishoudens tot categorie 1
behoort en dat deze categorie beschikt over 56,3% van het nationaal
inkomen na belastingheffing.
– In de uitgangssituatie geldt b₁ = 0,3 en b₂ = 0,25.
– In de uitgangssituatie bedraagt het evenwichtsinkomen 676,5 miljard euro.
– Voor het evenwichtsinkomen geldt: Y = 0,158 + 0,464b₁ + 0,378b₂/265

1p 1 Hoe hoog is de arbeidsinkomensquote in dit model?

VW-1022-a-12-1-o 2 lees verder


### Pagina 3

De regering van dit land heeft de volgende doelen vastgesteld:
1 Het terugdringen van de werkloosheid.
2 Het beperken van het begrotingstekort ($O-B$) tot maximaal 3% van het nationaal inkomen.
3 Het gelijkmatiger verdelen van het inkomen na belastingheffing over de twee categorieën huishoudens: ($Y_1 - B_1$) en ($Y_2 - B_2$). In een poging deze doelen te realiseren besluit de overheid b$_1$ te verlagen tot 0,25 terwijl b$_2$ gelijk blijft.
2p 2 Leg uit, zonder een berekening te maken, dat door deze maatregel het bereiken van doel 1 mogelijk is.
2p 3 Toon met een berekening aan dat door deze maatregel doel 2 bereikt wordt.
2p 4 Werkt deze maatregel nivellerend of denivellerend op de verdeling van het inkomen na belastingheffing over de twee categorieën huishoudens? Licht het antwoord toe met een berekening.
VW-1022-a-12-1-o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina van een examen Economie, focust op internationale handel en comparatieve voordelen. De pagina presenteert een casus over Indonesië en Maleisië, hun lidmaatschap van ASEAN en WTO, en hun handel in textiel en motorvoertuigen. Visuele elementen omvatten een kleine tabel met productiviteitsgegevens: 'textiel' en 'motorvoertuigen' per 1.000 arbeidsuren voor 'Indonesië' en 'Maleisië'. De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten interpretatie van productiviteitscijfers, het berekenen van relatieve kostenvoordelen of comparatieve voordelen en het analyseren van ruilvoeten (terms of trade) voor het bepalen van het voordeel van internationale handel. Van de student wordt gevraagd om: (5) een economische reden te geven voor WTO-beslissingen (importtarieven), (6) op basis van berekeningen het relatieve kostenvoordeel van Maleisië ten opzichte van Indonesië te bepalen, en (7) middels berekeningen aan te tonen dat beide landen voordeel hebben van onderlinge vrijhandel bij een gegeven ruilverhouding. De vragen vereisen kwalitatieve argumentatie en kwantitatieve onderbouwing met behulp van de aangeboden tabeldata. De pagina bevat ook navigatie-instructies ('lees verder') en informatie over de bron van het examenmateriaal.

### Pagina 5

Een onderzoeksbureau gaat na of Indonesië erin geslaagd is het kostenvoordeel
te benutten. Uit dit onderzoek komt de volgende figuur.

groeicijfers 2006 ten opzichte van 1996

[FIGUUR: Een spreidingsdiagram met op de y-as 'groei werelde x port product X in %' van -4 tot 14 en op de x-as van -6 tot 12. Er zijn vier datapunten zichtbaar: een zwart vierkant bij (-2, 10), een zwarte ruit bij (0, 5), een zwart rondje bij (10, 4) en een asterisk bij (2, 8). Er loopt een lijn van links onder naar rechts boven, beginnend rond de x-as en eindigend rond y=0, met de tekst 'groei Indonesische export product X in %' erbij.]

Legenda:
■ steenkool
● motorvoertuigen
▲ agrarische producten
◆ textiel
* olie

Om te meten of het kostenvoordeel daadwerkelijk wordt benut, wordt de index
van het bewezen voordeel (IBV) gebruikt. Hieronder wordt verstaan:
$$ IBV = \frac{\text{index Indonesische export product X}}{\text{index werelde x port product X}} \times 100 $$
waarin de X steeds staat voor één van de betrokken producten.

2p 8 Van welke in de figuur genoemde producten is de IBV in 2006 hoger dan in
1996?

VW-1022-a-12-1-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3

Principieel belasting heffen
In Azeria is door een bureau onderzoek gedaan naar een alternatief voor het
stelsel van de inkomstenbelasting. Bij het ontwerpen van het huidige stelsel is
sterk gekeken naar het draagkrachtbeginsel. Een van de nadelen van dit stelsel
is dat het verstorend werkt op diverse markten, zoals de arbeidsmarkt, de
woningmarkt en de vermogensmarkt.
Er is een alternatief stelsel bedacht dat zorgt voor een gelijke
belastingopbrengst, maar veel eenvoudiger is en mede daardoor minder
verstorend werkt.
In de onderstaande tabel worden de belangrijkste kenmerken van beide stelsels
weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "het huidige stelsel" en "het alternatieve stelsel".
De rij met rijkoppen zijn: "drie onderdelen", "onderdeel 1", "arbeidsinkomen en/of sociale zekerheid", "2% van waarde eigen woning wordt bij het inkomen geteld", "progressief tarief van 38% tot 52%", "onderdeel 2", "een fictief inkomen van 4% van het vermogen is belast", "tarief 20%", "€ 20.000 vermogen is vrijgesteld", "onderdeel 3", "algemene heffingskorting".
De corresponderende cellen in de kolom "het alternatieve stelsel" zijn: "twee onderdelen", "onderdeel 1", "arbeidsinkomen en/of sociale zekerheid", "een fictief inkomen van 3% van het vermogen is belast", "uniform tarief 35%", "onderdeel 2", "geen algemene heffingskorting".]

Het onderzoeksbureau heeft niet alleen gekeken naar de mogelijke
vereenvoudiging gericht op het voorkomen/beperken van marktverstoringen,
maar heeft ook gelet op de beginselen die bij het heffen van inkomstenbelasting
kunnen worden toegepast:
– Het eerdere genoemde draagkrachtbeginsel.
– Het voordeelbeginsel: naarmate iemand meer gebruik maakt van gratis of
van gesubsidieerde overheidsdiensten, stijgt de te betalen
inkomstenbelasting.
– Het beginsel van moeizame verkrijging: naarmate relatief meer moet worden
opgeofferd om een bepaald inkomen te verkrijgen, dan hoeft te betalen
percentage inkomstenbelasting, zo is een in een loterij gewonnen prijs
relatief zwaarder belast dan een gelijk bedrag dat door arbeid verkregen is.
– Het doelmatigheidsbeginsel: de kosten voor het innen van de
inkomstenbelasting zijn laag in vergelijking met de opbrengst er van.

VW-1022-a-12-1-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Bij het onderzoek is gebruikgemaakt van de Lorenz curve van de personele
inkomensverdeling, die de huidige situatie weergeeft.

[FIGUUR: Lorenz curve met op de y-as cumulatief % inkomen en op de x-as cumulatief % personen. Drie lijnen zijn getekend: een rechte lijn die door de oorsprong gaat (gelijkmatige verdeling) en drie gebogen lijnen die de ongelijke verdeling weergeven voor 'primair', 'tertiair' en 'secundair'.]

9p 9
Ter afsluiting van het onderzoek wil het onderzoeksbureau een betoog dat de
keuze voor een van de beide stelsels ondersteunt.
Schrijf dit betoog.
Beschrijf hierbij eerst:
a op welke manier het huidige stelsel de werking van een van de genoemde
markten verstoort.
Maak dan een keuze voor een van beide stelsels en
b neem onderstaande tabel over en vul in de kolom van je keuze tweemaal
een + en tweemaal een – in;
c licht de beide ingevulde + tekens toe.
d licht één van de ingevulde – tekens toe. Gebruik hierbij de informatie over
de beide stelsels, de beginselen en de Lorenz curve.

beginsel | huidig stelsel | alternatief stelsel | + dit stelsel voldoet
------- | -------- | -------- | --------
draagkrachtbeginsel | | | beter aan dit beginsel
voordeelbeginsel | | | dan het andere stelsel
beginsel van moeizame verkrijging | | | – dit stelsel voldoet
doelmatigheidsbeginsel | | | slechter aan dit beginsel
| | | dan het andere stelsel

Aanwijzingen
– De ingevulde tabel vormt een onderdeel van het betoog.
– De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
– Gebruik voor het betoog 160 woorden. Een afwijking van 25 woorden is
toegestaan.

VW-1022-a-12-1-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 4
Groei op de pof
De sterke groei van de economie van de Verenigde Staten (VS) in de periode
voor 2007 is voor een belangrijk deel te danken aan de bestedingen van de
Amerikaanse consumenten. De consumenten kopen in toenemende mate op
krediet. De onderstaande figuren geven een beeld van een aantal
macro-economische gegevens van de VS tot 2007.

figuur 1
[FIGUUR: grafiek met twee assen. De linker y-as loopt van 0 tot 3000 met eenheden van 500 en is gelabeld "in miljarden $". De rechter y-as loopt van -5 tot 9 met eenheden van 2 en is gelabeld "in % van het bbp". De x-as loopt van 1991 tot 2007 met stappen van 2 jaar en is gelabeld "→ jaren". Een doorgetrokken lijn, gelabeld "schulden", stijgt vanaf ongeveer 1000 op de linker y-as naar ongeveer 2800 op de linker y-as, en daalt daarna naar ongeveer 1500 op de linker y-as. Deze lijn is gekoppeld aan de rechter y-as en stijgt van ongeveer 0% naar 7% van het bbp. Een gestippelde lijn, gelabeld "S - I", begint rond de 3000 op de linker y-as en daalt naar ongeveer 500 op de linker y-as. Deze lijn is gekoppeld aan de rechter y-as en daalt van ongeveer 7% naar -3% van het bbp.]

figuur 2
[FIGUUR: grafiek met twee assen. De linker y-as loopt van -800 tot 400 met eenheden van 200 en is gelabeld "in miljarden $". De x-as loopt van 1991 tot 2007 met stappen van 2 jaar en is gelabeld "→ jaren". Een doorgetrokken lijn, gelabeld "E - M", begint rond de 0 op de linker y-as en daalt naar ongeveer -700 op de linker y-as. Een gestippelde lijn, gelabeld "B - O", begint rond de 300 op de linker y-as, stijgt naar ongeveer 350, daalt naar ongeveer -100 en stijgt daarna weer naar ongeveer -50 op de linker y-as.]

Legenda:
— schulden in miljarden $ (linkeras)
-- spaarsaldo particuliere sector in
% van het bbp (rechteras)

Legenda:
— saldo lopende rekening betalingsbalans
-- saldo overheidsbegroting

Naar aanleiding van deze figuren schrijft een journalist in 2007 een artikel.
Hij stelt hierin dat de ontwikkeling van het spaarsaldo van de particuliere sector
in de VS en de schulden samenhangen. Zo kunnen schulden van de particuliere
sector gezien worden als een oorzaak van deze negatieve ontwikkeling van dit
spaarsaldo.
Verder stelt hij dat de sterke groei van de consumptieve bestedingen in de VS
een nationaal spaartekort tot gevolg heeft. De bestedingsgroei gaat gepaard
met een stijging van de nominale rentestand, terwijl de reële rentestand gelijk
blijft. De journalist trekt de conclusie dat de VS aan het begin van een recessie staan.

2p 10 Leg uit dat een toename van de schulden een oorzaak kan zijn van de afname
van het spaarsaldo van de particuliere sector.

VW-1022-a-12-1-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

11 Bereken de hoogte van het bbp van de VS in 2007 met behulp van beide figuren.
12 Geef zowel een verklaring voor de ontwikkeling van de nominale rentestand als voor de ontwikkeling van de reële rentestand.
13 Geef een argument waarmee de journalist zijn conclusie dat de VS eind 2007 aan het begin van een recessie staan, kan onderbouwen en leg dit argument uit.
VW-1022-a-12-1-o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 5

Varen op het conjunctuurkompas
Een statistisch bureau van een land publiceert een conjunctuurkompas.
Het conjunctuurkompas geeft in één oogopslag een beeld van de economische
situatie. Dit kompas wordt opgesteld aan de hand van acht gegevens.
Voor elk gegeven is een score bepaald, waarbij geldt dat hoe verder de score
van A af ligt, hoe gunstiger dit is voor de groei van de welvaart (in enge zin).

conjunctuurkompas 2010
[FIGUUR: Radargrafiek met de volgende assen en labels: werkgelegenheid, volume consumptie, volume uitvoer, volume productie, prijspeil uitvoer, inflatie, rente, faillissementen. Een polygonale lijn verbindt de scores op de assen, die een grijs gekleurd gebied omsluit. Het punt A ligt in het midden.]

Toelichting
- De scores op de acht gegevens uit 2010 zijn verbonden door een lijn. Deze
lijn vormt de buitenrand van het grijze vlak.
- De scores op de acht gegevens uit 2009 zijn verbonden door een cirkel.
- Een voorbeeld bij de inflatie: De score op dit gegeven ligt voorbij de cirkel en
ligt dus in 2010 hoger dan in 2009. De inflatie heeft zich gunstig ontwikkeld
voor de groei van de welvaart en is hier afgenomen.

2p 14 Leg uit waarom groei van de welvaart in enge zin wordt gemeten op basis van
volumeveranderingen.

2p 15 Ligt het aantal faillissementen in 2010 hoger of lager dan in 2009? Leg het
antwoord uit aan de hand van de figuur. Betrek in het antwoord het effect op de
welvaart.

2p 16 Geef met behulp van de figuur een oorzaak voor de gunstige ontwikkeling van
de inflatie. Licht het antwoord toe.

2p 17 Is de gemiddelde arbeidsproductiviteit in 2010 gestegen of gedaald? Licht het
antwoord toe met behulp van de figuur.

Een econoom heeft kritiek op dit conjunctuurkompas. Hij stelt: “Zowel een
stijging als een daling van het prijspeil uitvoer kan leiden tot een daling van de
uitvoerwaarde.”

2p 18 Leg de stelling van de econoom uit.

VW-1022-a-12-1-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Opave 6

De ene arbeidsmarkt is de andere niet
Onderzoek door de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling wijst er op dat de mobiliteit van arbeid in de Verenigde Staten van
Amerika (VS) groter is dan in de Europese Unie (EU). Volgens dit onderzoek
komt dit voor een deel doordat hoogte en duur van de werkloosheidsuitkering in
de VS en de EU verschillen.
Een econoom heeft voor diverse landen de vervangingsratio berekend. Hierbij
gaat het om de hoogte van de gemiddelde werkloosheidsuitkering in procenten
van de hoogte van het gemiddelde nettoloon van werknemers.

werkloosheid en vervangingsratio
[FIGUUR: Tabel met kolomkoppen "werkloosheid en vervangingsratio", "VS", "Duitsland", "Frankrijk", "Nederland". Rijden: "totale werkloosheid" met waarden "3,8", "8,1", "9,5", "4,1"; "werkloosheid langer dan 3 maanden" met waarden "8,0", "51,0", "42,0", "32,0"; "vervangingsratio" met waarden "59,0", "70,0", "75,0", "81,0".]
1) in procenten van de beroepsbevolking
2) in procenten van de totale werkloosheid

Naar aanleiding van de tabel merkt de econoom het volgende op:
a Het verschil in de gegevens tussen de VS en Nederland kan er op wijzen dat
in de VS sprake is van een andere mate van frictiewerkloosheid dan in
Nederland.
b Het verschil in vervangingsratio verklaart voor een belangrijk deel het
verschil in de omvang van de totale werkloosheid.
c Een lage vervangingsratio kan ten tijde van een recessie veel ongunstiger
uitpakken voor de conjuncturele werkloosheid dan een hoge
vervangingsratio.

2p 19 Is de mate van frictiewerkloosheid in de VS hoger of lager dan in Nederland?
Licht het antwoord toe.

2p 20 Beschrijf hoe een verhoging van de vervangingsratio, via de ontwikkeling van de
premiedruk, kan leiden tot een toename van de kwantitatieve
structuurwerkloosheid.

2p 21 Hoe blijkt uit de tabel dat het verschil in vervangingsratio het verschil in de
omvang van de totale werkloosheid tussen landen niet geheel kan verklaren?

2p 22 Leg de laatste opmerking van de econoom uit.

VW-1022-a-12-1-o 11 lees verder

### Pagina 12

Opave 7

Zorgen rondom ouderdom
In een land zijn de afgelopen jaren de uitgaven voor de gezondheidszorg en de
uitgaven voor de wettelijk geregelde pensioenuitkeringen sterk gestegen. Deze
uitkeringen worden door middel van een omslagstelsel gefinancierd. De
uitkeringen worden volledig door de premieopbrengsten gedekt.
Een economoom heeft onderzoek gedaan naar de oorzaak van de stijging van de
uitgaven voor de wettelijk geregelde pensioenuitkeringen, om vast te kunnen
stellen of premieverhoging noodzakelijk is.
Uit dit onderzoek blijkt dat premieverhoging voor de pensioenuitkeringen (PUuitgaven) in de periode 2008-2011 waarschijnlijk niet noodzakelijk zal zijn.
De onderstaande tabel en figuren zijn ontleend aan dit onderzoek.

| uitgaven voor gezondheidszorg en PU-uitgaven (2005-2008) | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
|---|---|---|---|---|
| uitgaven voor gezondheidszorg (in % bbp) | 10,5 | 11,4 | 12,1 | 12,1 |
| PU-uitgaven (in % bbp) | 4,0 | 4,1 | 4,5 | 4,7 |
| bbp (in mld euro) | 448 | 465 | 476 | 479 |

figuur 1
verwachte participatiegraad ${1)}$ en bevolkingsgroei 2008-2011

[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de linker y-as "participatiegraad (%)" en op de rechter y-as "bevolkingsgroei t.o.v. voorgaand jaar (%)". De x-as loopt van 2008 tot 2011. Een doorgetrokken lijn toont de participatiegraad, die stijgt van 55,5% in 2008 naar 56,5% in 2011. Een gestippelde lijn toont de bevolkingsgroei, die eerst stijgt van 1,0% in 2008 naar 1,2% in 2009, en daarna daalt naar 0,9% in 2011. De waarden op de lijnen zijn aangegeven.]

Legenda:
— participatiegraad in % (linkerass)
-- bevolkingsgroei in % (rechterass)

noot 1 participatiegraad = beroepsbevolking in verhouding tot de beroepsgeschikte bevolking

VW-1022-a-12-1-o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

Naar aanleiding van figuur 1 uit dit onderzoek stelt de econoom: "Uit figuur 1 valt
af te leiden dat premieverhoging voor de PU-uitgaven in de periode 2008-2011
waarschijnlijk niet noodzakelijk zal zijn om de PU-uitgaven op hetzelfde niveau
te houden."
2p 23 Leg dit uit zonder een berekening te maken.
2p 24 Zijn de uitgaven voor gezondheidszorg per hoofd van de bevolking in 2008 ten
opzichte van 2007 gestegen, gelijk gebleven of gedaald? Verklaar het antwoord
met behulp van een berekening.
figuur 2
oorzaken van de groei van de uitgaven voor de gezondheidszorg
(2008 ten opzichte van 2005)
[FIGUUR: Cirkeldiagram met vier secties: 'prijsstijging' (61%), 'overig volume' (29%), 'bevolkingsgroei' (6%), en 'verzorging' (4%).]
2p 25 Bereken hoeveel miljard van de stijging van de uitgaven voor de
gezondheidszorg in 2008 ten opzichte van 2005 wordt veroorzaakt door
prijsstijging. Gebruik hiervoor de tabel en figuur 2.
Onder politici ontstaat naar aanleiding van de groei van de uitgaven voor
gezondheidszorg een discussie over de organisatie van de zorg.
Een van de politieke partijen pleit voor de introductie van meer marktwerking in
de gezondheidszorg. Een andere partij is hier tegen en wijst op het
arbeidsintensieve karakter van de zorg, waardoor de introductie van meer
marktwerking een negatief effect kan hebben op de kwaliteit van de
gezondheidszorg.
2p 26 Geef op basis van figuur 2 een argument voor de introductie van meer
marktwerking in de gezondheidszorg.
2p 27 Leg het door de andere partij genoemde negatieve effect op de kwaliteit van de
gezondheidszorg uit.
VW-1022-a-12-1-o 13 einde ■