# Eindexamen Economie VWO 2011 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2011/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2011
tijd vak 2
woensdag 22 juni
13.30 - 16.30 uur
tevens oud programma
economie
economie 1,2
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-11-2-o

### Pagina 2

Opgave 1

Ouderen aan het werk
In een land is de financiering van de oudedagsvoorziening op twee manieren geregeld:
- een basisuitkering op grond van de Ouderdomswet (OW) die direct uit de ontvangen
middelen wordt betaald en
- een pensioenuitkering die door een pensioenfonds op basis van de opbrengst van
belegde premies wordt verstrekt.
In 2010 wordt een discussie gevoerd over de betaalbaarheid van de OW. De OW wordt
betaald uit premies aangevuld met belastinggeld.

Partij A wil niet langer dat belastinggeld wordt gebruikt om OW-uitkeringen te betalen.
Verder stelt deze partij voor de ingangsleeftijd voor de OW in twee stappen te verhogen van
65 naar 67 jaar. In 2020 gaat de ingangsleeftijd omhoog naar 66 jaar en in 2025 naar 67 jaar.
De leeftijd waarop pensioenuitkeringen in mogen gaan, moet hieraan worden gekoppeld.
Volgens partij A heeft het voorstel naast een gunstige invloed op de overheidsfinanciën, ook
een positief effect op de deelname aan betaalde arbeid door ouderen.

Partij B stemt wel in met het voorstel van partij A, maar wil dit geleidelijk bereiken door vanaf
2011 elk jaar de ingangsleeftijd voor de OW met één maand te verhogen.

Partij A heeft als bezwaar tegen het voorstel van partij B dat dit voorstel in de periode
2010-2034 minder financieel voordeel oplevert in de vorm van niet te betalen OW-uitkeringen
dan het voorstel van partij A. Dit komt omdat de grijze druk (het aantal 65-plussers in % van
het aantal werkenden) tot 2025 steeds groter wordt.

2p 1 Is er in dit land bij de financiering van de oudedagsvoorziening zowel sprake van
een omslagstelsel als van een kapitaaldekkingsstelsel? Licht het antwoord toe.

2p 2 Leg uit waarom het voorstel van partij B minder financieel voordeel oplevert dan
het voorstel van partij A.

Partij C pleit ervoor de OW te vervangen door een Algemeen Basisinkomen voor Ouderen
(ABO). Het gaat deze partij hierbij vooral om het stimuleren van de deelname aan betaalde
arbeid door ouderen.
De ingangsleeftijd voor de ABO-regeling wordt vastgesteld op 63 jaar. Vanaf die leeftijd
ontvangt iedereen ABO. Het ABO bedraagt op die leeftijd de helft van de huidige
OW-uitkering van € 1.050 per maand voor een alleenstaande. Daarna stijgt het ABO
gelijkmatig, totdat de uitkering op de dag dat iemand 70 jaar wordt, gelijk is aan de huidige
OW-uitkering.

2p 3 Laat met een berekening zien dat een alleenstaande die 70 jaar wordt, tot dan
toe in het voorstel van partij C per saldo (nominaal) evenveel ABO heeft
ontvangen, als hij anders aan OW zou hebben ontvangen.

2p 4 Leg uit op welke manier het ABO de deelname aan betaalde arbeid door de
leeftijdsgroep 63-65 jaar zou kunnen stimuleren, gelet op de vraagzijde van de
arbeidsmarkt.

VW-1022-a-11-2-o 2 lees verder ►►►


### Pagina 3

Opave 2

Chinese mix
De handelsstromen tussen de Verenigde Staten (VS) en China zijn de afgelopen
jaren sterk toegenomen, maar hebben zich ongelijk ontwikkeld. De VS
importeren steeds meer producten uit China, terwijl China nauwelijks producten
uit de VS importeert. Dit zorgt voor een opwaartse druk op de yuan, de Chinese
munt.
China heeft echter de koers van de yuan gekoppeld aan de dollar. Deze
koppeling wordt door de Chinese Centrale Bank (CCB) gehandhaafd. De CCB
gebruikt dollars om Amerikaanse staatsobligaties te kopen.
De World Trade Organization oefent druk uit op China om de koppeling van de
yuan aan de dollar op te heffen. Hiermee kan worden bereikt dat de koers van
de yuan, zonder ingrijpen van de CCB, volledig door de markt wordt bepaald.

2p 5 Leg het verband uit tussen de beschreven handelsstromen tussen de VS en
China en de vraag naar Amerikaanse staatsobligaties van de CCB.

2p 6 Leg uit dat door het aankopen van Amerikaanse staatsobligaties door de CCB
een koersstijging van de yuan ten opzichte van de dollar wordt tegengegaan.

2p 7 Leg uit wat het effect op de ontwikkeling van de Chinese valutareserve zal zijn,
indien de koers van de yuan volledig door de markt zou worden bepaald.

Een journalist merkt over de handelsstromen tussen de VS en China op: "Als de
CCB de koppeling van de yuan aan de dollar opheft en de Amerikaanse
staatsobligaties verkoopt tegen dollars, brengt ze de economische groei van
China in gevaar."

2p 8 Leg uit op welke manier het verkopen van Amerikaanse staatsobligaties en het
loslaten van de genoemde koppeling, de economische groei van China in gevaar
kan brengen.

VW-1022-a-11-2-o 3 lees verder


### Pagina 4

Opave 3

Vissen naar aansluiting
Island, een land omgeven door visrijke zeeën, heeft in vergelijking met de
landen van de Europese Unie (EU) een relatief kleine bevolking en is voor veel
goederen afhankelijk van de import.
In de onderstaande tabel worden enkele structurele en conjuncturele kenmerken
van Island en de EU onderling vergeleken.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen, Island en EU, en meerdere rijen met kenmerken.]

Island
een relatief groot deel van het bruto
binnenlands product (bbp) wordt gevormd in
de visserij en de mijnbouw
in de dienstverlenende sector vooral
kleinschalige, nationale ondernemingen
weinig innovatie
overbesteding en krappe arbeidsmarkt
lage spaarquote
hoge rentestand
de werkloosheid is sterk gevoelig voor
seizoensinvloeden
de koers van de eigen munt zweeft ten
opzichte van de euro
protectie door hoge invoerrechten
tekort op de lopende rekening met de EU
geen maximale visvangst (= geen visquota)

EU
een relatief klein deel van het bbp wordt
gevormd in de visserij en de mijnbouw
in de dienstverlenende sector veel
grootschalige, multinationale
ondernemingen
veel innovatie
onderbesteding en ruime arbeidsmarkt
hoge spaarquote
lage rentestand
de werkloosheid is nauwelijks gevoelig voor
seizoensinvloeden
de koers van de euro zweeft ten opzichte
van andere valuta
lage invoerrechten aan buitengrenzen
overschot op de lopende rekening met
Island
vastgestelde visquota

De regering van Island stelt voor toe te werken naar aansluiting bij de EU in
combinatie met de invoering van de euro.
De regering stelt hierbij dat aansluiting bij de EU in combinatie met invoering
van de euro gunstig is voor het realiseren van de volgende doelstellingen van
Island:
1 vermindering van de overbesteding
2 verruiming van de arbeidsmarkt
3 vermindering van het tekort op de lopende rekening
4 bevordering van innovatie
5 bevordering van duurzame economische groei

De oppositie is tegen aansluiting bij de EU in combinatie met invoering van de
euro. Ze vreest dat de strenge visquota die door de EU vastgesteld zullen
worden, schadelijk zullen zijn voor de economie van Island. Zij stelt voor dat
Island zich niet aansluit bij de EU en bovendien haar eigen munt, de kroon,
houdt.

VW-1022-a-11-2-o
4
lees verder ▶►►

### Pagina 5

8p 9 Schrijf een betoog ter ondersteuning van één van beide voorstellen.
a Leg daarbij eerst uit dat aansluiting bij de EU het realiseren van één van de
vijf genoemde doelstellingen vergemakkelijkt, maar tegelijkertijd het
realiseren van één van de andere doelstellingen bemoeilijkt. Maak daarbij
gebruik van twee kenmerken van de IJslandse economie.
b Kies daarna voor het verdedigen van het regeringsvoorstel of voor het
verdedigen van het voorstel van de oppositie, schrijf deze keuze op en
onderbouw deze. Verwerk hierbij drie van de vijf doelstellingen met
betrekking tot de IJslandse economie steeds in combinatie met één van de
gegeven kenmerken. Elk kenmerk mag slechts eenmaal gebruikt worden.
Aanwijzingen
De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
Gebruik voor het betoog 160 woorden; een afwijking van 30 woorden is
toegestaan.
VW-1022-a-11-2-o 5 lees verder

### Pagina 6

Opave 4

Verdeeld stimuleren
De overheid van een land voert een inkomensbeleid dat gericht is op nivellering
van de secundaire inkomens. Hierbij wordt gebruikgemaakt van een progressief
belastingstelsel en een systeem van inkomensoverdrachten.
In het volgende model is de bevolking van dit land op basis van het primaire
inkomen verdeeld in vier groepen van elk 25% van de bevolking (kwartielen).

C = 0,8(Y – B + OV) + 25
Y = Y₁ + Y₂ + Y₃ + Y₄
Y₁ = 0,1Y
Y₂ = 0,2Y
Y₃ = 0,3Y
Y₄ = 0,4Y
B = B₁ + B₂ + B₃ + B₄
B₁ = 0,18Y₁
B₂ = 0,24Y₂
B₃ = 0,36Y₃
B₄ = 0,44Y₄
OV = OV₁ + OV₂ + OV₃ + OV₄
OV₁ = 28
OV₂ = 25
OV₃ = 22
OV₄ = 20
I = 37
Ou = O + OV
O = 120
E = 222
M = 0,32Y
Y = W
EV = W
EV = C + I + O + E – M

B = totale belastingopbrengst
OV = inkomensoverdrachten
Y₁ = inkomen van het eerste kwartiel
Y₂ = inkomen van het tweede kwartiel
Y₃ = inkomen van het derde kwartiel
Y₄ = inkomen van het vierde kwartiel
B₁ = belastingopbrengst van het eerste kwartiel
B₂ = belastingopbrengst van het tweede kwartiel
B₃ = belastingopbrengst van het derde kwartiel
B₄ = belastingopbrengst van het vierde kwartiel
OV₁ = inkomensoverdrachten aan het eerste kwartiel
OV₂ = inkomensoverdrachten aan het tweede kwartiel
OV₃ = inkomensoverdrachten aan het derde kwartiel
OV₄ = inkomensoverdrachten aan het vierde kwartiel
I = investeringen bedrijven
Ou = overheidsuitgaven
O = overheidsbestedingen
E = export
M = import
W = nationaal product
EV = effectieve vraag

Alle grootheden luiden in miljarden geldeenheden.
In de uitgangssituatie bedraagt het evenwichtsinkomen 600.
In de uitgangssituatie bedraagt het totale secundaire inkomen 485.

De minister van Economische Zaken van dit land wil tegelijkertijd het
belastingstelsel vereenvoudigen en de bestedingen stimuleren.
Hij stelt voor een uniforme belastingquote van 0,3 in te stellen. Voordat de
minister deze maatregel neemt, wil hij weten hoe de inkomens in dit land in
de uitgangssituatie verdeeld zijn. Hij gebruikt hiervoor de volgende figuur.

VW-1022-a-11-2-o 6 lees verder

### Pagina 7

primaire en secundaire inkomensverdeling in de uitgangssituatie

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "inkomen, cumulatief" van 0% tot 100% en op de x-as "personen, cumulatief" van 0% tot 100%. Twee lijnen zijn getekend: een stippellijn gelabeld "secundair" en een doorgetrokken lijn gelabeld "primair". De punt A is aangegeven op de stippellijn op ongeveer 50% op de x-as en 60% op de y-as.]

4p 10 Welk van de beide onderdelen van het nivelleringsbeleid, het progressieve belastingstelsel of het systeem van inkomens overdrachten, werkt het meest nivellerend?
– Neem de onderstaande tabel over en vul deze in en trek op basis hiervan een conclusie.

|      | Y   | B    | Y – B | OV  | Y + OV |
| ---- | --- | ---- | ----- | --- | ------ |
| eerste kwartiel | 60  | 10,8 | 49,2  | 28  | 88     |
| vierde kwartiel |     |      |       |     |        |

2p 11 Bereken de waarde van punt A op de verticale as op één decimaal nauwkeurig.
2p 12 Leg, zonder een berekening te maken, met behulp van het model uit, waarom de voorgestelde belastingmaatregel de bestedingen stimuleert.
De minister wil weten hoe de secundaire inkomensverdeling in de figuur eruit ziet, indien in het model de voorgestelde belastingmaatregel wordt uitgevoerd. Er zijn hierbij vier mogelijkheden denkbaar:
– rechts van de primaire verdeling in de uitgangssituatie
– valt samen met de secundaire verdeling in de uitgangssituatie
– tussen de primaire en secundaire verdeling in de uitgangssituatie
– links van de secundaire verdeling in de uitgangssituatie

2p 13 Kies de juiste mogelijkheid en licht de keuze toe.

VW-1022-a-11-2-o
7
lees verder

### Pagina 8

Dit is een examenpagina (Opgave 5) die zich richt op de economische gevolgen van de financiële crisis van 2008 in Nederland en mogelijke overheidsmaatregelen ter bestrijding hiervan. De pagina presenteert twee voorgestelde maatregelen in de vorm van een tabel met 'maatregel' en 'toelichting'. Maatregel A betreft de invoering van een deeltijd-werkloosheidswet, terwijl maatregel B gericht is op een verhoging van het fictieve inkomen uit eigen woning voor belastingdoeleinden. Voor elke maatregel worden details en cijfers verstrekt, zoals percentages en aantallen woningen/huishoudens die getroffen worden. Er is ook een korte voetnoot die de term 'fictief inkomen uit eigen woning' toelicht. De pagina introduceert vervolgens een discussie tussen twee politici, mevrouw Oudens en meneer Wijn, die elk kritiek of steun uiten voor de voorgestelde maatregelen, waarbij concepten als 'verstoring van de arbeidsmarkt', 'procyclisch effect' en 'spaarquote' worden geïntroduceerd. De student wordt gevraagd om diverse opdrachten uit te voeren: uitleg geven over de verstoring van arbeidsmobiliteit door maatregel A (vraag 14), een berekening van de toename van de belastingopbrengst bij uitvoering van maatregel B (vraag 15), uitleg van de kritiek van mevrouw Oudens op maatregel B (vraag 16), identificatie en toelichting van het type werkloosheid waar meneer Wijn naar verwijst (vraag 17), en uitleg van de opmerking van meneer Wijn over maatregel B (vraag 18). De pagina bevat geen grafieken, maar wel een overzichtelijke tabel met tekstuele informatie en numerieke gegevens.

### Pagina 9

Opave 6
De zzp'er telt mee
In een land maken bedrijven in toenemende mate gebruik van zelfstandigen zonder
personeel (zzp'ers). In 2009 gaat het hierbij om 800.000 personen. Een deel van deze
zzp'ers was vroeger werknemer, maar een ander deel was werkloos.

Een zzp'er is een ondernemer die geen personeel in dienst heeft. Hij verkoopt goederen of
diensten en stuurt de klanten een factuur. Een zzp'er heeft geen arbeidsovereenkomst; hij
is dus geen werknemer en valt niet onder de wettelijke bepalingen voor werknemers.

Het bruto-inkomen van een zzp'er die werkzaam is voor een bedrijf, ligt hoger dan de
loonkosten van een werknemer die in dienst van dit bedrijf hetzelfde werk doet. Door het
vervangen van werknemers door zzp'ers in een bedrijf, kan de loonquote (= loonsom gedeeld
door toegevoegde waarde) van dat bedrijf veranderen.

2p 19 Leg uit waarom een zzp'er sterker geprikkeld wordt tot efficiënt werken dan een
werknemer.

2p 20 Leg uit wat er als gevolg van het vervangen van werknemers door zzp'ers in een
bedrijf gebeurt met de loonquote van dat bedrijf. Betrek in het antwoord zowel
de teller als de noemer.

Bij een gelijk aantal gewerkte uren is het bruto jaarinkomen van de gemiddelde zzp'er
€ 32.000 en van de gemiddelde werknemer € 30.000. Om het netto jaarinkomen te
vergelijken wordt gebruikgemaakt van de onderstaande tabel.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "schijfbedragen in euro" en "belastingheffing in procenten". De eerste kolom bevat de bedragen "tot en met 17.878", "17.879 tot en met 32.127", "32.128 tot en met 54.776", en "54.777 of hoger". De tweede kolom bevat de percentages "30%", "35%", "42%", en "52%". Onder de tabel staat de tekst "de heffingskorting bedraagt € 2.511".]

Een zzp'er kan gebruikmaken van een aantal aftrekposten voor de inkomstenbelasting die
niet gelden voor een werknemer.
Het gaat hierbij om:
- de oudedagsreserve: deze bedraagt 12% van het bruto-inkomen;
- de zelfstandigenaftrek: deze bedraagt € 9.251;
- de aftrek voor midden- en kleinbedrijf: van het bruto-inkomen dat overblijft na aftrek van
de oudedagsreserve en de zelfstandigenaftrek, blijft 10,5% onbelast.

Een econoom stelt dat de heffingskorting de gemiddelde zzp'er een relatief
groter voordeel op de te betalen belastingheffing oplevert dan de gemiddelde
werknemer.

2p 21 Leg deze stelling uit.

3p 22 Bereken de gemiddelde belastingdruk van een zzp'er met een bruto jaarinkomen
van € 32.000.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-1022-a-11-2-0


### Pagina 10

Opgave 7

Sociale partners
In de periode 2006-2008 groeit de productie van een land en verkrapt de
arbeidsmarkt. Door een krimpende economie in 2009 vermindert de krapte op de
arbeidsmarkt.
Een onderzoeksbureau voorspelt in 2008 nog een teruggang van de
werkgelegenheid van 3,3% voor 2009, maar constateert in 2010 dat de
werkgelegenheid feitelijk maar met 2,0% is gedaald.
Volgens de onderzoekers is de verklaring dat vanwege de krapte op de
arbeidsmarkt in de periode 2006-2008 de werkgevers, ondanks de daling van de
productie in 2009, toch hun werknemers willen behouden. Dit zal volgens de
onderzoekers leiden tot een daling van de arbeidsproductiviteit.
Bij hun onderzoek maken ze gebruik van de kerngegevens uit de volgende
tabel.

[FIGUUR: Tabel met kerngegevens. Kolommen: kerngegevens, 2006, 2007, 2008, 2009 prognose, 2009 feitelijk. Rijen: veranderingen t.o.v. voorafgaand jaar in %, bruto binnenlands product (reëel), arbeidsproductiviteit, werkgelegenheid, niveau in %, arbeidsinkomensquote, overige inkomensquote, - winstquote.]

2p 23 Noem een kerngegeven uit de tabel dat wijst op een verkrapping van de
arbeidsmarkt in de periode 2006-2008. Licht de keuze toe.

2p 24 Leg uit dat in dit land de overige inkomensquote kan dalen, terwijl de winstquote
stijgt.

2p 25 Bereken de verandering van de arbeidsproductiviteit in 2009 (feitelijk).

2p 26 Beschrijf een economisch argument dat werkgevers kunnen gebruiken om hun
werknemers te behouden, ondanks een forse daling van de productie.

VW-1022-a-11-2-o* 10 einde ■