# Eindexamen Economie VWO 2011 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2011/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 2

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 2

### Vraag 6 – Opgave 2

### Vraag 7 – Opgave 2

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 2

### Vraag 10 – Opgave 2

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 2

### Vraag 14 – Opgave 2

### Vraag 15 – Opgave 2

### Vraag 16 – Opgave 2

### Vraag 17 – Opgave 2

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 2

### Vraag 22 – Opgave 2

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2011
tijdvak 1
vrijdag 20 mei
13.30 - 16.30 uur
tevens oud programma
economie
economie 1,2
Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1022-a-11-1-o

### Pagina 2

Opgave 1
Af­scheid van ontslagbe­scher­ming?
In een Eu­ro­pees land ge­nie­ten werk­ne­mers een hoge mate van
on­tslag­be­scher­ming. Een po­li­tie­ke par­tij vindt de ontslag­pro­ce­dure lang­du­rig,
ingewikkeld en duur en stelt de ontslag­be­scher­ming ter dis­cus­sie.
Ook de min­is­ter van So­cia­le Zaken wil de ontslag­be­scher­ming ver­min­de­ren en
stelt hier­bij dat als werk­ge­vers mak­ke­lij­ker werk­ne­mers kun­nen ontslaan, de
werk­ge­le­gen­heid ui­tein­de­lijk zal kun­nen toe­ne­men.
Een eco­noom heeft on­der­zoek ge­daan naar de ef­fec­ten van het ver­min­de­ren
van de ontslag­be­scher­ming. Uit dit on­der­zoek ko­men twee ge­vol­gen naar vo­ren.
– de duur van de werk­loos­heid neemt af maar de kwa­li­ta­tie­ve struc­tu­re­le
werk­loos­heid neemt toe
– de in­ko­mens­ver­de­ling zal ve­ran­de­ren
Uit dit on­der­zoek komt figuur 1.
figuur 1
on­tslag­be­scher­ming en in­ko­mens­on­ge­lijk­heid
[FIGUUR: Scatterplot met op de y-as "mate van inkomensongelijkheid" (van laag naar hoog) en op de x-as "mate van ontslagbescherming" (van laag naar hoog). Verschillende landen zijn als punten weergegeven, waaronder Verenigde Staten, Canada, Ierland, Engeland, Frankrijk, Nieuw-Zeeland, Zwitserland, Japan, Nederland, Italië, Zweden, Finland.]
VW-1022-a-11-1-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

2p 1 Leg de stelling van de minister uit.
2p 2 Leg uit dat de duur van de werkloosheid af kan nemen als gevolg van het verminderen van de ontslagbescherming.
2p 3 Leg uit dat, als gevolg van het verminderen van de ontslagbescherming, de kwalitatieve structurele werkloosheid kan toenemen.
In figuur 2 van deze opgave is een aantal lorenzcurves getekend. Lijn 1 geeft de primaire inkomensverdeling weer zoals die geldt bij de huidige ontslagbescherming in het genoemde Europese land.
figuur 2
primaire inkomensverdelingen
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "% inkomen cumulatief" van 0 tot 100, en op de x-as "% mensen cumulatief" van 0 tot 100. Een gestippelde lijn (lijn 1) loopt diagonaal van (0,0) naar (100,100). Een dikke gestippelde lijn (lijn 3) en een dikke doorgetrokken lijn (lijn 2) beginnen beide op (0,0) en stijgen daarna steiler, de dikke gestippelde lijn meer dan de doorgetrokken lijn. Lijn 2 en lijn 3 eindigen beide op (100,100). Lijn 2 ligt onder lijn 3. Bij de x-as waarden 70 en 80 staan labels "lijn 3" en "lijn 2".]
2p 4 Zal lijn 2 of lijn 3 uit figuur 2 de nieuwe primaire inkomensverdeling weergeven indien het voornemen van de minister wordt uitgevoerd? Leg de keuze uit met behulp van figuur 1.
VW-1022-a-11-1-o 3 lees verder

### Pagina 4

Opgave 2

Cash & Carry
Internationaal opererende beleggers kunnen gebruikmaken van renteverschillen
tussen landen. Ze lenen tegen een lage rente in het ene land en beleggen tegen
een hogere rente in een ander land. Dergelijke transacties noemt men carry
trade.
In 2007 deed deze carry trade zich voor tussen Japan en Nieuw-Zeeland.
Beleggers leenden in Japan tegen een rente van 0,6% per jaar en belegden dit
geld in Nieuw-Zeeland tegen een rente van 6,6% per jaar.

In onderstaande figuur is de koersontwikkeling van de euro in Japanse yen
(JPY) (linker as) en in de Nieuw-Zeelandse dollar (NZD) (rechteras)
weergegeven voor de periode 1-3 tot 1-11 in 2007.

[FIGUUR: Grafiek met twee y-assen. De linker y-as toont de euro in JPY, lopend van 150 tot 168. De rechter y-as toont de euro in NZD, lopend van 1,70 tot 1,95. De x-as toont de tijd in maanden, van 1-3 tot 1-11. Er zijn twee lijnen getekend: een doorgetrokken lijn die de euro in JPY weergeeft en een gestippelde lijn die de euro in NZD weergeeft. Punten op de lijnen zijn gelabeld met koersinformatie. Een legenda geeft aan dat de doorgetrokken lijn de euro in JPY weergeeft en de gestippelde lijn de euro in NZD.]

2p 5 Is de concurrentiepositie van Japanse exporteurs ten opzichte van exporteurs uit
eurolanden in de periode 1-3 tot 1-6 verbeterd of verslechterd? Verklaar het
antwoord.

2p 6 Leg uit welk valutarisico er voor een internationale belegger verbonden is aan
de carry trade tussen Japan en Nieuw-Zeeland.

VW-1022-a-11-1-o 4 lees verder ▶►►

### Pagina 5

Eind juli 2007 raakten de internationale financiële markten in een crisis en
internationale beleggers zagen zich genoodzaakt hun in Japan afgesloten
leningen terug te betalen.
De Europese bankpresident Trichet had al begin 2007 de internationale
beleggers gewaarschuwd voor de risico's van carry trade.
Een internationale belegger negeert deze waarschuwing en leent op 1-6 in
Japan 16.280 miljoen JPY voor een periode van 4 maanden. Hij wisselt deze
JPY om in NZD tegen een koers van 1 NZD = 88 JPY en zet dit bedrag op een
spaarrekening in Nieuw-Zeeland met een looptijd van 4 maanden.
De rentebetaling in Japan en Nieuw-Zeeland vindt plaats aan het einde van de
4 maanden.

1p 7 Bepaal met behulp van de figuur de koers van 1 NZD in JPY op 1-10.
3p 8 Bereken het verlies van de genoemde belegger in NZD.

Uit de figuur blijkt dat het koersverschil tussen de euro in JPY en de euro in NZD
in de periode 1-8 tot 15-9 kleiner wordt. Dit wijst er op dat de internationale
beleggers hun tegoeden in Nieuw Zeeland hebben gebruikt om hun in Japan
afgesloten leningen terug te betalen.
2p 9 Leg dit uit.

VW-1022-a-11-1-o 5 lees verder

### Pagina 6

Opave 3

Regie over de luchthaven
Luchthaven Aero is een knooppunt in een wereldomspannend net van
verbindingen. Tot nu toe is de overheid eigenaar van Aero en regelt, met behulp
van een vergunningenstelsel, de start- en landingsrechten van luchtvaartmaatschappijen.
De directie van Aero komt met het voorstel de luchthaven te privatiseren.
De minister van Transport, die verantwoordelijk is voor het beleid ten aanzien
van Aero, schakelt een economisch adviesbureau in om in een rapport de
voor- en nadelen van privatisering te schetsen.
Verdere informatie over Aero:

- Aero is de enige luchthaven in dit land en is gelegen in een dichtbevolkte regio. In
deze regio zijn veel multinationale ondernemingen gevestigd die werkzaam zijn in
de tertiaire sector.
- Aero is een winstgevend bedrijf.
- Binnen een straal van 400 kilometer liggen drie buitenlandse luchthavens met een
vergelijkbaar net van verbindingen.
- Op het terrein van de luchthaven zijn winkels, kantoren en toeleveranciers
gevestigd. De benodigde ruimte / grond wordt van Aero gehuurd / gepacht.
- Aero is de grootste werkgever van de regio en heeft moeite hooggeschoold
personeel te vinden.
- Vliegdiensten van en naar Aero worden verzorgd door twee soorten
luchtvaartmaatschappijen. Naast de gevestigde, grote maatschappijen is er een
aantal prijsvechters op korte vluchten (tot 700 kilometer).
- Start- en landingsrechten worden nu nog afgegeven door de overheid. Als Aero
geprivatiseerd wordt, zal het verkrijgen van deze rechten via een veiling verlopen,
die om de vijf jaar gehouden wordt.
- In dit land is sprake van het begin van een economische neergang.

8p 10 Schrijf een betoog over handhaving van Aero als staatsbedrijf of over de
privatisering van Aero.
In het betoog moeten de volgende onderdelen aan de orde komen.

a Beschrijf het belang van Aero voor de internationale concurrentiepositie van
bedrijven in dit land.
b Kies daarna of voor handhaving van Aero als staatsbedrijf of voor
privatisering van Aero en beargumenteer deze keuze op basis van drie
voordelen die de keuze biedt.
Maak bij elk voordeel gebruik van de over Aero verstrekte informatie.

Aanwijzingen
- De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
- Gebruik voor het betoog 160 woorden. Een afwijking van 30 woorden
toegestaan.

VW-1022-a-11-1-o 6 lees verder

### Pagina 7

Opgave 4
Kerngezond
In Nederland groeit het bruto binnenlands product (bbp) in de jaren 2007 en
2008 met 3,5% per jaar, ruim boven de trend van 2%. De overheid weet, mede
dankzij deze conjuncturele ontwikkeling, haar financieringssaldo te verbeteren.
Een econoom, die de ontwikkeling van de overheidsfinanciën onderzoekt, merkt
op:
1 De staatsschuldquote is in 2007, ondanks een financieringstekort in 2007,
gedaald.
2 Bij ongewijzigd belastingbeleid zal de belastingdruk toenemen in een
periode van hoogconjunctuur.
De volgende tabel komt uit dit onderzoek.

[FIGUUR: Tabel met de volgende gegevens:
Uitgaven (exclusief aflossing staatschuld) (in mld euro)
Belastingen en sociale premies (in mld euro)
Overige inkomsten (in mld euro)
Financieringssaldo (in mld euro)
Financieringssaldo (in % bbp)
Staatschuld per 31 december (in mld euro)

Kolommen met jaartallen: 2007, 2008, 2009, 2010
Waarden voor 2007: 210,9, 207,5, 2,2, -2,4, -0,44, 249,8
Waarden voor 2008: 212,3, 207,7, 2,2, -2,4, -0,44, 249,8
Waarden voor 2009: 219,7, 222,4, 0,3, 3,0, 0,53, 249,8
Waarden voor 2010: 231,4, 233,8, 1,5, 3,9, 0,66, 245,9
Staatschuldquote (in % bbp) voor 2007: 47,5
Staatschuldquote (in % bbp) voor 2008: 44,13
Staatschuldquote (in % bbp) voor 2009: 41,61
]

1p 11 Noem een voorbeeld van een begrotingspost die onder de 'overige inkomsten'
valt.
2p 12 Toon met een berekening aan dat in 2007 de staatsschuldquote 47,5%
bedraagt.
2p 13 Geef de verklaring voor de daling van de staatsschuldquote in 2007.
2p 14 Leg opmerking 2 van de econoom uit.

VW-1022-a-11-1-o 7 lees verder >>>

### Pagina 8

Dit is een examenpagina (Opgave 5) gericht op macro-economie, specifiek het Nederlandse havo-VWO niveau. De pagina begint met een introductie van een economische situatie van land 'Storland' met een lage bezettingsgraad (90%) en stijgende werkloosheid. Vervolgens wordt een Keynesiaans vraagmodel gepresenteerd in de vorm van een uitgebreide set van wiskundige vergelijkingen. Deze vergelijkingen beschrijven verschillende macro-economische concepten zoals particuliere consumptie (C), nationaal inkomen (Y), belastingontvangsten (B), investeringen (I), overheidsbestedingen (O), export (E), import (M), effectieve vraag (EV), nationaal product (W), bezettingsgraad (G), nationaal inkomen bij volledige capaciteitsgebruik (Y*), autonoom arbeidsaanbod (A_a), arbeidsproductiviteit (apt), arbeidsvraag (A_v) en werkloosheid (U). Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig, enkel het wiskundige model. De tekst noemt specifieke data, zoals de arbeidsproductiviteit (apt = 75) en het autonoom arbeidsaanbod (A_a = 4). Verdere contextinformatie wordt gegeven over de eenheden (miljarden geldeenheden), de multiplier van de autonome overheidsbestedingen (100/96), de multiplier van de autonome belastingen (-5/6) en de evenwichtssituatie van de betalingsbalans. Tot slot worden drie specifieke beleidsmaatregelen genoemd (verhoging/verlaging van overheidsitems, verkorting van werkweek) die de student moet analyseren om werkloosheid te bestrijden. De student wordt gevraagd om met dit model te werken om evenwicht te vinden (impliciet), macro-economische grootheden te berekenen, en de impact van beleidsmaatregelen te evalueren.

### Pagina 9

De minister van Financiën is voorstander van maatregel 1, omdat deze
maatregel een invierdieneffect van 1,25 mld oplevert, hetgeen hoger is dan het
inverdieneffect van maatregel 2.
De minister van Arbeid is voorstander van maatregel 3.
De minister van Financiën heeft kritiek op de mogelijke keuze voor maatregel 3.

Het multipliereffect van de verhoging van de autonome overheidsbestedingen is
groter dan dat van de verlaging van de autonome belastingen.

2p 15 Verklaar dit met behulp van de vergelijkingen van het model.

3p 16 Bereken met hoeveel procent de werkloosheid daalt bij het uitvoeren van
maatregel 1.

2p 17 Laat met een berekening zien dat het invierdieneffect van maatregel 2 lager is
dan dat van maatregel 1.

De minister van Financiën stelt dat, gelet op het model, het
werkgelegenheidseffect van deze maatregel tegenvalt, doordat als gevolg van
deze maatregel de arbeidsproductiviteit daalt.

2p 18 Leg uit dat het werkgelegenheidseffect van maatregel 3 tegenvalt. Gebruik
hierbij het model.

VW-1022-a-11-1-o 9 lees verder ►►►


### Pagina 10

Opgave 6

Oman twijfelt aan dollar en dinar
Een zestal olieproducerende Golfstaten, waaronder Oman, heeft in 1981 de
Gulf Cooperation Council (GCC) opgericht. Twee jaar later leidde dit tot afschaffing van
de onderlinge handelsbelemmeringen. In 2003 besloten de GCC-lidstaten tot invoering
van gemeenschappelijke tarieven op importgoederen.
Uit een krant: Sinds 1981 hebben de GCC-lidstaten hun valuta, via een systeem met
een spilkoers en een bandbreedte, aan de Amerikaanse dollar gekoppeld. Het doel van
de koppeling is de invoering van een gemeenschappelijke munt in 2010; de Golf-dinar
waarmee ook de olie betaald kan worden. Een gevolg van deze koppeling is dat bij
depreciatie van de dollar, interventie op de valutamarkt kan leiden tot het veranderen
van de valutareserve van de GCC-lidstaten.
Oman twijfelt over verdere deelname, omdat dit land slechts beschikt over een kleine
oli­ereserve. Oman heeft geen belang bij een koppeling aan de dollar indien de dollar
deprecieert, en een regeringsadviseur stelt dat Oman beter af kan zien van invoering
van de Golf-dinar.

1p 19 Vormen de GCC-lidstaten, na invoering van gemeenschappelijke tarieven op
importgoederen, een vrijhandelsgebied, een monetaire unie, een douane-unie of
een economische unie?

2p 20 Leg uit hoe, in de periode vóór 2010, een koersstijging van de dollar de inflatie
in de GCC-lidstaten kan afremmen.

De dollar deprecieert in de periode vóór 2010 ten opzichte van de munten van
de GCC-lidstaten. Dit leidt tot interventie op de valutamarkt.

2p 21 Zal in dit geval de valutareserve van de GCC-lidstaten groter of kleiner worden?
Verklaar het antwoord.

2p 22 Leg uit hoe een koppeling van de munteenheid van Oman aan de dollar, bij een
depreciërende dollar, de export van Oman naar niet-dollarladen bevordert.

Opgave 7

Gevarieerd bezuinigen
In een land is de oudedagsvoorziening, die geldt vanaf 65-jarige leeftijd,
opgebouwd uit drie onderdelen:
- De basisregeling (BR). Dit is een volksverzekering die via het omslagstelsel
gefinancierd wordt. De BR-uitkering is een voor iedereen gelijk bedrag en is
welvaarts­vast.
- De collectieve pensioenregeling (CPR). Deze geldt verplicht voor alle
werknemers en wordt gefinancierd via het kapitaaldekkingsstelsel.
- De individuele pensioenregeling (IPR). Hierbij regelen de burgers een deel
van hun oudedagsvoorziening via een particuliere verzekeringsmaatschappij.

VW-1022-a-11-1-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een onderzoeksbureau voorziet dat na 2015, als gevolg van de toenemende
vergriizing, de uitgaven voor de BR niet meer gedekt kunnen worden.
Het onderzoeksbureau heeft drie varianten om de uitgaven te beperken
onderzocht:
1 de BR-uitkering waardevast maken in plaats van welvaarts vast;
2 de leeftijd waarop de BR ingaat vanaf 2015 elk jaar met twee maanden
verhogen tot 70 jaar;
3 de BR-uitkering geleidelijk inkomensafhankelijk maken zodat in 2030 slechts
30% van de 65-plussers nog een BR-uitkering ontvangt.

In de onderstaande tabel wordt een situatie van ongewijzigd beleid vergeleken
met een situatie van gewijzigd beleid met daarbij het effect van de drie
varianten.

[FIGUUR: Tabel met kolommen "Ongewijzigd beleid", "gewijzigd beleid", "2015", "2020", "2025", "2030". De eerste sectie bevat "premie-inkomsten in % van het bbp" en "BR-uitgaven in % van het bbp". De tweede sectie bevat "variant 1", "variant 2", "variant 3", met daaronder voetnoot 1. Tot slot is er een toelichting bij de varianten.]

Toelichting bij de varianten:
Als variant 1 wordt uitgevoerd, zullen de BR-uitgaven in % van het bbp in 2020
2 procentpunt lager uitvallen dan bij ongewijzigd beleid. De andere waardes
dienen op dezelfde manier gelezen te worden.

2p 23 Leg uit dat, indien variant 1 wordt uitgevoerd, het verschil tussen de
loonkomenins en BR-uitkeringen groter kan worden.

2p 24 Bereken hoeveel procent op de BR-uitgaven in 2020 bespaard kan worden bij
het uitvoeren van variant 3 ten opzichte van ongewijzigd beleid.

2p 25 Leg met behulp van de tabel uit dat door het uitvoeren van variant 3 in de
periode 2025 tot en met 2030 de premiedruk verlaagd kan worden.

2p 26 Leg uit waarom in dit land de financiering van de CPR niet bemoeilijkt wordt
door de vergriizing.

Een van de onderzoekers merkt op: "Door fors op de BR-uitgaven te bezuinigen,
zal het profijt beginsel een grotere rol krijgen bij de oudedagsvoorziening,
doordat burgers hun gedrag ten aanzien van de oudedagsvoorziening wijzigen."

2p 27 Leg de opmerking van de onderzoeker uit.

VW-1022-a-11-1-o* 11 einde