# Eindexamen Economie VWO 2009 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2009/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2009
tijd vak 2
woensdag 24 juni
13.30 - 16.30 uur
economie 1,2
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
949-0232-a-VW-2-o

### Pagina 2

Opgave 1

Blik in de toekomst
Het Centraal Planbureau (CPB) heeft met behulp van verschillende scenario's
onderzocht hoe de economische toekomst van Nederland er uit zou kunnen
zien. De scenario's verschillen van elkaar op het gebied van internationale
samenwerking en privatisering van delen van de collectieve sector.
Internationale samenwerking heeft betrekking op het tot stand komen van vrij
verkeer van producten en productfactoren.
Twee van deze scenario's luiden:
- scenario 1 (SC1)
Hierbij wordt uitgegaan van een geringe mate van internationale
samenwerking en van het uitblijven van privatisering van delen van de
collectieve sector.
- scenario 2 (SC2)
Hierbij wordt uitgegaan van een hoge mate van internationale samenwerking
en van privatisering van delen van de collectieve sector.

In de onderstaande tabel en figuren wordt een aantal verschillen weergegeven
die in de toekomst kunnen optreden bij de twee scenario's.

macro-economische kengetallen in 2040
(2001 = 100) | scenario 1 | scenario 2
---|---|---
arbeidsproductiviteit (AP) | 160 | 224
bruto binnenlands product (bbp) | 132 | 272
bbp per hoofd van de bevolking | 133 | 221
beroepsbevolking (personen) | 85 | 117
collectieve uitgavenquote | 121 | 86

figuur 1 | figuur 2
---|---
[FIGUUR: Een diagram met op de y-as 'groei AP (= gevolg)' en op de x-as 'mate van internationale samenwerking (= oorzaak)' met de categorieën 'klein', 'middel', 'groot'. De lijnen voor scenario 1 en scenario 2 lopen van links naar rechts omhoog.] | [FIGUUR: Een diagram met op de y-as 'mate van innovatie (= gevolg)' en op de x-as 'mate van internationale samenwerking (= oorzaak)' met de categorieën 'klein', 'middel', 'groot'. De lijnen voor scenario 1 en scenario 2 lopen van links naar rechts omhoog.]

2p 1 Geef, op basis van de tabel, een verklaring voor het verband tussen de
ontwikkeling van de collectieve uitgavenquote en de daaruit voortvloeiende
ontwikkeling van de beroepsbevolking.

949-0232-a-VW-2-o 2 lees verder

### Pagina 3

2p 2 Zal het werkloosheidspercentage bij het scenario 1 in 2040 hoger of lager zijn dan in 2001? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening van het indexcijfer van de werkgelegenheid.
2p 3 Geef een verklaring voor het verband dat blijkt uit figuur 1.
2p 4 Geef een verklaring voor het verband dat blijkt uit figuur 2.
Volgens een econoom is het onderzoek van het CPB sterk gericht op economische groei in enge zin.
Hij stelt hierover: “Indien het CPB gelet had op economische groei in ruime zin zou het verschil tussen de beide scenario’s minder groot kunnen zijn.”
2p 5 Verklaar de stelling van de econoom.
949-0232-a-VW-2-o
3
lees verder ►►►

### Pagina 4

Opave 2

Geel is goud waard
Jaarlijks wordt op de eerste dag na de Tour de France in het plaatsje Roembex een wielerwedstrijd voor professionals georganiseerd: de Gele Pijl. Tegen betaling van forse startgelden laten enkele Tourhelden zich bewonderen door de plaatselijke wielerfans.
De organisator van deze wedstrijd is er tot nu toe elk jaar in geslaagd de Tourwinnaar te contracteren. Mede door zijn aanwezigheid werd de editie 2005 van de Gele Pijl een groot succes. Voor deze editie 2005 golden de volgende gegevens.
- De prijs bedraagt € 30 per toegangkaartje.
- De proportioneele variabele kosten bedragen € 5 per toegangkaartje.
- De startgelden voor de wielrenners bedragen € 357.500. Dit is 55% van de totale konstante kosten.
- De opbrengst uit tv-rechten en sponsorbijdragen bedraagt € 120.000 en is onafhankelijk van het aantal toegangkaartjes.

Verder is voor 2005 de volgende grafiek gegeven.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'euro' en op de x-as 'aantal kaartjes (x 1.000)'. Twee lijnen zijn getekend. Eén lijn loopt van ongeveer (0, 80) naar (70, 10) en is gelabeld met 'GTK = gemiddelde totale kosten'. Een andere lijn loopt van ongeveer (0, 60) naar (70, 20) en is gelabeld met 'GO = gemiddelde opbrengst'. Een derde, schuine lijn loopt van ongeveer (0, 30) naar (30, 0) en is gelabeld met 'MO = marginale opbrengst'.]

legenda:
GTK = gemiddelde totale kosten
GO = gemiddelde opbrengst
MO = marginale opbrengst

949-0232-a-VW-2-o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Na afloop van de wedstrijd wordt 's avonds een uitgebreide samenvatting van de Gele Pijl op de landelijke tv uitgezonden.

2p 6 Geef een argument dat de sponsors zullen gebruiken om hun bijdrage niet afhankelijk te maken van het aantal verkochte kaartjes.

2p 7 Bereken de totale winst die behaald wordt met de Gele Pijl 2005.

2p 8 Hoe blijkt uit de gegevens dat de prijs per toegangkaartje in 2005 niet de maximale totale winst opleverde?

In 2006 lukt het de organisator niet de Tourwinnaar aan de start te krijgen. Dit betekent ten opzichte van 2005:
– een dusdanige vermindering van het aantal startende wielrenners dat de totale constante kosten nu € 435.000 bedragen;
– een vermindering van de inkomsten uit tv-rechten en sponsorbijdragen;
– een daling van de vraag naar kaartjes;
– dat de overige gegevens niet veranderen.

Op grond van deze gegevens komt de organisatie tot de conclusie dat er 15.000 kaartjes verkocht moeten worden. De opbrengst van de kaartverkoop en van de tv-rechten en sponsorbijdragen is dan juist genoeg om de kosten te dekken.

2p 9 Bereken in dit geval de hoogte van de tv-rechten en sponsorbijdragen.

949-0232-a-VW-2-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opave 3
Hypotheekrenteaftrek; een heilig huisje?
Bij het kopen van een woning sluiten de meeste kopers een hypothecaire lening
af. Om het eigen woningbezit betaalbaar te maken, is de rente over de
hypothecaire lening aftrekbaar van het bruto-inkomen. Een van de doelen hierbij
is het bevorderen van het eigenwoningbezit bij de huishoudens met de laagste
inkomens.
Afschaffing van deze fiscale regeling is sinds jaren onderwerp van discussie,
omdat onder andere de effectiviteit en de rechtvaardigheid van deze regeling in
twijfel wordt getrokken.
De aftrek van de rente op een hypothecaire schuld heeft alleen betrekking op de
koopwoning van degene die de hypothecaire schuld heeft.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek geeft de volgende cijfers over de
hypothecaire schuld.
tabel 1
hypothecaire schuld in % van het bruto binnenlands product
1990 40
1995 50
2000 70
2005 100

tabel 2
hypothecaire schuld en fiscaal voordeel naar huishouden
huishoudens van gemiddeld
laag naar hoog
inkomen (in %)
25
25
25
25
inkomen
(bruto, in euro)
12.600
25.900
41.600
74.600
percentage van de
huishoudens dat een
hypothecaire schuld heeft
10
30
60
77
gemiddeld fiscaal
voordeel per
huishouden (in euro)
172
1.018
1.931
3.558

949-0232-a-VW-2-o
6
lees verder

### Pagina 7

8p 10 Schrijf een betoog over de afschaffing of de handhaving van de regeling voor de aftrekbaarheid van de rente op een hypothecaire schuld. Ga hierbij uit van de situatie zoals blijkt uit de voorgaande informatie.
In het betoog moeten de volgende onderdelen aan de orde komen.
a Beschrijf de invloed van het instellen van de regeling voor de aftrekbaarheid van de rente op een hypothecaire schuld op de prijsvorming op de markt voor koopwoningen.
b Kies daarna óf je voor afschaffing óf voor handhaving van de regeling bent. Geef een argument voor de keuze aan de hand van de gevolgen voor drie van de volgende zes aspecten.
1 de personele inkomensverdeling
2 de overheidsfinanciën
3 de vermogenspositie van eigen woningbezitters
4 de conjuncturele situatie
5 de markt voor huurwoningen
6 de effectiviteit van de regeling

Aanwijzingen
- De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
- Gebruik voor het betoog 150 woorden. Een afwijking van 30 woorden is toegestaan.

949-0232-a-VW-2-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 4

Met gelijke munt betalen
Tussen 2003 en 2005 was er in het algemeen sprake van een dalende
dollarkoers. De Verenigde Staten van Amerika (VS) besteden al jarenlang meer
dan ze produceren, met als gevolg een omvangrijk tekort op de lopende
rekening van de betalingsbalans van de VS.
Meestal leidt een daling van de wisselkoers tot hogere inflatie in het land
waarvan de wisselkoers daalt.

2p 11 Leg uit hoe een wisselkoersdaling van de valuta van een land kan leiden tot een
hogere inflatie in dat land.
In de VS leidt de dalende dollarkoers niet tot hogere inflatie. Dit heeft te maken
met het feit dat het grootste deel van de import van de VS in dollars
gefactureerd wordt: dat wil zeggen dat de import van de VS in dollars geprijsd
en ook in dollars betaald wordt. Veel exporteurs uit Europa en Japan passen
deze dollarprijzen voor hun exportproducten niet of beperkt aan bij een
verandering van de wisselkoers van de dollar. Onderstaande tabel illustreert dit.

facturering van import en export en marktaandelen
(1)
percentage van de
import gefactureerd
in de valuta van het
exporterende land
(2)
percentage van de
export gefactureerd
in de valuta van het
exporterende land
(3)
marktaandeel van het
exporterende land
(in procenten)
VS
81
92
11,0"
Japan
43
32
2,5
Nederland
43
44
2,1
1) Het gewogen gemiddelde van de marktaandelen die de VS heeft op de binnenlandse markten
van alle landen die producten importeren uit de VS. Op dezelfde manier dienen de percentages
voor Japan en Nederland in kolom (3) gelezen te worden.

2p 12 Zal een daling van de dollarkoers leiden tot een stijging of een daling van de
gemiddelde winstmarge in euro's van Nederlandse exporteurs naar de VS?
Verklaar het antwoord op basis van bovenstaande tabel en uitgaande van een
gelijkblijvende kostprijs in euro's.

2p 13 Verklaar met behulp van kolom (3) waarom de VS in kolom (2) een hoger
percentage heeft dan Nederland.

2p 14 Een econoom is van mening dat er voor Nederlandse exportproducten minder
substituten op buitenlandse markten zijn dan voor Japanse exportproducten.
Leg uit hoe de econoom bovenstaande tabel kan gebruiken om zijn mening te
ondersteunen.

949-0232-a-VW-2-o 8 lees verder

### Pagina 9

Opgave 5

Variatie in succes
Om langdurige werkloosheid te bestrijden, beschikt de Nederlandse overheid
over diverse instrumenten. Om de effectiviteit van de instrumenten met elkaar te
vergelijken, heeft een onderzoeksbureau drie varianten naast elkaar gezet. Voor
de financiering van elke variant is steeds 1 miljard euro beschikbaar.
1 Een verlaging van de vier schijftarieven van de inkomstenbelasting.
2 Een loonkostensubsidie voor werkgevers die iemand aannemen voor een
baan met een brtolooon tussen 100% en 150% van het minimumloon.
3 Een extra heffingskorting voor iemand die een baan aanneemt met een
brutoloon tussen 100% en 150% van het minimumloon. Hierdoor zal bij een
gelijkblijvend brutoloon, het nettoloon hoger zijn.

Het onderzoeksbureau heeft nagegaan wat na twee jaar het effect van de inzet
van deze instrumenten is.

[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: rij, uitgangssituatie, variant 1, variant 2, variant 3. Rijen: totale werkloosheid (personen), totale werkgelegenheid (personen), werkgelegenheid laaggeschoolden (personen), loonkosten per werknemer, volume bruto binnenlands product. Gegevens in tabel: 0, -0,04, -0,07, -0,13; 2,00, 2,12, 2,13, 2,22; 1,10, 1,19, 1,46, 1,48; 2,50, 2,33, 2,32, 2,23; 2,00, 2,14, 2,06, 2,17.]

Het betreft hier procentuele veranderingen per jaar.
1) zonder inzet van een overheidsinstrument tegen langdurige werkloosheid

Variant 2 is in vergelijking met variant 3 minder effectief als het gaat om het
verminderen van de totale werkloosheid.
Het onderzoeksbureau doet hierover de volgende uitspraak: "Dit is het gevolg
van de koppeling tussen het brutoloon en de hoogte van de uitkering bij
werkloosheid."

2p 15 Verklaar waarom variant 2 en variant 3 effectiever zijn dan variant 1 in het
verhogen van de werkgelegenheid voor laaggeschoolden.

2p 16 Verklaar het verschil in loonkostenstijging tussen variant 1 en de
uitgangssituatie.

2p 17 Leg uit dat volgens de tabel de arbeidsproductiviteit per persoon in variant 2
daalt.

2p 18 Toon met een berekening aan dat de loonkosten per eenheid product in
variant 1 minder sterk stijgen dan in variant 2.

2p 19 Leg de uitspraak van het onderzoeksbureau uit.

949-0232-a-VW-2-o
9
lees verder ► ►►

### Pagina 10

Dit is een examenpagina (Opgave 6) gericht op economie, specifiek het Nederlandse eindexamen HAVO of VWO. De pagina behandelt macro-economische concepten zoals monetair beleid, inflatie, marktwerking en prijsflexibiliteit, en hun onderlinge relaties. De pagina bevat teksten waarin deze concepten worden geïntroduceerd en vervolgens vragen gesteld worden die deze concepten toepassen en analyseren.

Visueel is er één scatterplot (spreidingsdiagram) aanwezig. Deze grafiek toont de relatie tussen 'winstmarge (%)' op de Y-as en 'inflatie (%)' op de X-as voor tien verschillende landen (langjarige gemiddelden per land). Elk punt in de grafiek representeert de winstmarge en inflatie in één land. De grafiek is bedoeld om de stelling te ondersteunen dat een toename van marktwerking de inflatie remt, waarbij de winstmarge dient als indicator voor de mate van marktwerking (noot 1).

Wiskundige/wetenschappelijke concepten die aan bod komen zijn: economische grafiekanalyse (interpreteren van een scatterplot), correlatie (al dan niet aanwezig tussen winstmarge en inflatie), en de economische mechanismen van rentebeleid van de ECB, bestedingsinflatie, marktwerking en prijsflexibiliteit, bezettingsgraad en economische groei.

Van de student wordt gevraagd om: 
1. De werking van het rentebeleid van de ECB bij bestedingsinflatie te beschrijven (vraag 20).
2. Uit te leggen hoe de gepresenteerde figuur (scatterplot) de stelling van een econoom over de relatie tussen marktwerking en inflatie ondersteunt (vraag 21).
3. Uit te leggen hoe toegenomen prijsflexibiliteit kan leiden tot een stijging van de bezettingsgraad bij onderbesteding (vraag 22).
4. De conclusie van de econoom over de effectiviteit van een renteverlaging bij toenemende prijsflexibiliteit uit te leggen (vraag 23).

### Pagina 11

Opgave 7

Het gebonden schoolboek
Naar aanleiding van klachten van ouders over dure schoolboeken liet de
overheid in 2004 een onderzoek instellen naar het functioneren van de markt
voor schoolboeken. Op de markt voor schoolboeken is sprake van verticale
prijsbinding: de uitgevers bepalen voor elk schoolboek een vaste prijs en de
boekverkopers zijn verplicht deze prijs aan de consument in rekening te
brengen. Deze prijsbinding maakt het voor uitgevers mogelijk een breed
titelaanbod en een hoge kwaliteit van schoolboeken te kunnen blijven
garanderen. Dit staat bekend als het argument van de ‘interne subsidiëring’.

Uit het onderzoek blijken verder voor de schoolboekenmarkt de volgende
kenmerken.
- De grootste drie uitgevers van schoolboeken hebben samen een
marktaandeel van 85%.
- Er is sprake van een heterogeen product.
- Er is sprake van een gebonden vraag: scholen schrijven voor welke
schoolboeken door ouders / leerlingen gekocht moeten worden.

Mede op grond van dit onderzoek wilde de overheid de vaste boekenprijs
afschaffen door een verbod op verticale prijsbinding.
Een docent economie die het onderzoek leest en op de hoogte is van de
voorgenomen afschaffing van de vaste boekenprijs, doet hierover de volgende
uitspraak.
"Ik denk niet dat de schoolboeken dan veel goedkoper zullen worden, want
zolang de bovenstaande kenmerken van de markt voor schoolboekenverkopers
niet veranderen, zal de druk op de winstmarge van de uitgevers gering blijven."

2p 24 Leg uit hoe verticale prijsbinding kan bijdragen aan het streven van de uitgevers
van schoolboeken om een breed assortiment te garanderen.

2p 25 Is de vraag naar schoolboeken, in de situatie zoals beschreven door het
onderzoek, prijselastisch of prijsinelastisch?
Verklaar het antwoord met één van de kenmerken van de markt voor
schoolboeken.

2p 26 Leg de uitspraak van de docent economie uit.

949-0232-a-VW-2-o* 11 einde