# Eindexamen Economie VWO 2009 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2009/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2009
tijdvak 1
woensdag 27 mei
13.30 - 16.30 uur
economie 1
Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
925-0231-a-VW-1-o

### Pagina 2

Opgave 1

Loon voor kinderopvang?

uit een krant:
De onderhandelingen over de nieuwe collectieve arbeidsovereenkomsten (cao)
zijn in volle gang. Over een onderdeel liggen de standpunten nog uiteen. De
onderhandelaars namens de werkgevers willen dat de totale cao-loonstijging
beperkt blijft tot maximaal 1,25% op jaarbasis. Zij stellen dat bij een inflatie van
1,0% een hogere loonstijging funest zal zijn voor de groei van de open
Nederlandse economie. De onderhandelaars namens de werknemers willen wel
met die geboden loonsverhoging volstaan mits de werkgevers tevens een
grotere bijdrage gaan betalen aan kinderopvang. Zij stellen dat de groei van de
arbeidsproductiviteit van 0,75% per jaar daarvoor ruimte biedt. Bovendien
stellen zij dat door die grotere bijdrage een matige loonontwikkeling op langere
termijn veilig kan worden gesteld. De werkgevers zien die hogere bijdrage
echter niet zitten: 'Kinderopvang is een zaak die met de regering moet worden
geregeld'.

2p 1 Bij onderhandelingen over arbeidsvoorwaarden kunnen diverse partijen
betrokken zijn: individuele werkgevers, individuele werknemers, vakbonden,
vakcentrales, werkgeversbonden, werkgeverscentrales, regering, parlement en
stichting van de arbeid.
Welke drie van de genoemde partijen kunnen over cao's onderhandelen?

2p 2 Bij een loonstijging kan onderscheid worden gemaakt tussen prijscompensatie,
initiële loonstijging en incidentele loonstijging.
Is er in de gegeven situatie sprake van een initiële loonstijging als de
werkgevers hun zin krijgen? Verklaar het antwoord.

2p 3 Geef een verklaring voor het werkgeversstandpunt dat in de gegeven situatie
een hogere loonstijging funest is voor de groei van de open Nederlandse
economie.

2p 4 Leg uit dat een grotere werkgeversbijdrage aan kinderopvang via de werking
van de arbeidsmarkt kan bijdragen aan loonmatiging.

925-0231-a-VW-1-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Opgave 2

Economische en Monetaire Unie (EMU) ter discussie
Onlangs vond er een debat plaats tussen een voorstander en een tegenstander van de EMU. De voorstander benadrukt de voordelen van de euro (tekst 1), de tegenstander het verloren gaan van de nationale autonomie (tekst 2).

tekst 1

Invoering van de euro is gunstig voor burgers en bedrijven. Zij hoeven bij het overschrijden van de grens binnen het eurogebied hun munt niet meer om te wisselen. Dat is handig en voordelig. Bovendien worden markten doorzichtiger, zodat er meer concurrentie ontstaat. Deze voordelen van de euro kregen bij de invoering ervan de meeste aandacht. Langzamerhand worden nog andere voordelen zichtbaar. Zo is door de euro een belangrijke belemmering voor kapitaalmobiliteit weggenomen, zodat kapitaal beter dan voorheen op zoek kan gaan naar de meest rendabele aanwending binnen het eurogebied. Dit komt de productiviteitsgroei in alle sectoren van de economie ten goede. Door de invoering van de euro is voor bedrijven in het eurogebied een grote thuismarkt ontstaan, waardoor hun concurrentiekracht ten opzichte van bedrijven uit Amerika en Japan aanzienlijk is versterkt.

tekst 2

Voor landen die deelnemen aan de EMU zijn de mogelijkheden om hun economie bij te sturen aanzienlijk beperkt. Zo is het voeren van een onafhankelijke monetaire politiek door een nationale centrale bank niet langer mogelijk. De monetaire politiek is bij de Europese Centrale Bank (ECB) weliswaar in goede handen, maar de ECB richt zich op de EMU als geheel. Als de conjuncturele ontwikkeling in een EMU-land afwijkt van de conjuncturele ontwikkeling in de overige EMU-landen kan een rentemaatregel van de ECB in dit land een procyclisch effect hebben. Ook de begrotingspolitiek heeft aan kracht ingeboet. In de EMU is namelijk afgesproken dat het begrotingstekort van de overheid maximaal 3% van het nationale product mag zijn. Door die afspraak worden de regeringen van de EMU-landen in een periode van laagconjunctuur beperkt in hun mogelijkheden om anticyclisch begrotingsbeleid te voeren.

2p 5 Welke belemmering voor kapitaalmobiliteit (tekst 1) wordt bedoeld? Verklaar het antwoord.

2p 6 Geef een verklaring voor de stelling (tekst 1) dat een grote thuismarkt de concurrentiekracht van bedrijven in het eurogebied ten opzichte van bedrijven uit Amerika en Japan versterkt.

2p 7 Leg uit dat de monetaire politiek van de ECB (tekst 2) in een EMU-land een procyclisch effect kan hebben.

2p 8 Leg uit dat de EMU-afspraak over het begrotingstekort (tekst 2) bij hoogconjunctuur geen belemmering vormt voor het voeren van anticyclisch begrotingsbeleid.

925-0231-a-VW-1-o

lees verder

### Pagina 4

Opave 3
Varimeter de maot genomen
Een politieke partij wil in Nederland de autolasten meer variabel maken en stelt
het 'varimetersysteem' voor. In dit systeem worden ten opzichte van het
bestaande systeem de vaste autolasten verlaagd en de variabele autolasten
verhoogd door invoering van een heffing per gereden kilometer. Met autolasten
wordt hier bedoeld de belastingen en heffingen in verband met het bezit en het
gebruik van een auto.
De partij heeft dit plan laten doorrekenen op de effecten voor verschillende
inkomensgroepen. Daarbij is er vanuit gegaan dat het totaal aantal gereden
kilometers niet verandert. De partij vindt dat door het varimetersysteem voor
geen enkele inkomensgroep de autolasten met meer dan 0,5% van het netto-
inkomen mogen toenemen. In de tabel staat een overzicht van de uitkomsten
van het plan.

[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: inkomensgroep, gemiddeld bruto jaarlnkomens, gemiddeld percentage inkomensheffing, autolasten bestaand systeem (€ per jaar) met onderkolommen vast, variabel, totaal, en autolasten varimetersysteem (€ per jaar) met onderkolommen vast, variabel, totaal.
Rijen:
laagste inkomens | € 12.000 | 10 | 570 | 570 | 1.140 | 80 | 970 | 1.050
laag modaal | € 18.000 | 20 | 680 | 680 | 1.360 | 90 | 1.210 | 1.300
hoog modaal | € 27.000 | 30 | 800 | 820 | 1.620 | 110 | 1.510 | 1.620
hoogste inkomens | € 50.000 | 40 | 980 | 960 | 1.940 | 140 | 1.920 | 2.060]

1p 9 Noem een voorbeeld van een variabele autolast in het bestaande systeem.

2p 10 Zijn in het bestaande systeem de totale autolasten progressief, proportioneel of degressief ten opzichte van het bruto-inkomen? Verklaar het antwoord met een berekening op basis van de laagste en de hoogste inkomens.

2p 11 Voldoet het varimetersysteem aan de eis van de politieke partij ten aanzien van de maximaal toegestane lastenverhoging? Verklaar het antwoord met een berekening.

925-0231-a-VW-1-o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

In de onderstaande figuur zijn van de vier inkomensgroepen drie lorenzcurves getekend. Curve A heeft betrekking op de secundaire inkomensverdeling. Een van de andere curves heeft betrekking op de tertiaire inkomensverdeling bij het bestaande systeem en de andere op de tertiaire inkomensverdeling bij het varimetersysteem.

[FIGUUR: Een Lorenzcurve-diagram met op de y-as "inkomen (procenten, cumulatief)" en op de x-as "personen (procenten, cumulatief)". Er is een diagonale stippellijn van (0,0) naar (100,100) die perfecte gelijkheid weergeeft. Drie gebogen lijnen, A, B en C, beginnen bij (0,0) en eindigen bij (100,100). Lijn A ligt het dichtst bij de diagonale lijn, gevolgd door lijn B, en dan lijn C het verst weg.]

2p 12 Welke curve – B of C – heeft betrekking op de tertiaire inkomensverdeling bij het varimetersysteem? Verklaar het antwoord zonder berekening.

925-0231-a-VW-1-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

```json
{
  "summary": "Economische examenpagina over

### Pagina 7

De commissie schrijft de verschuiving van de vraaglijn toe aan
beleidsmaatregel 3. Volgens de commissie moeten in dit verband huurwoningen
beschouwd worden als inferieure goederen.

1p 13 Wat wordt bedoeld met de opmerking dat huurwoningen inferieure goederen
zijn?

2p 14 Leg uit hoe beleidsmaatregel 3 leidt tot de gegeven verschuiving van de
vraaglijn.

2p 15 Bereken aan de hand van de figuur hoeveel procent van het totaal aantal
eengezinshuurwoningen in 2008 door de overheid zal worden verhuurd.

Een oppositiepartij gaat akkoord met de maximumhuur maar wil niet dat de
overheid huurwoningen gaat aanbieden. De partij stelt dat huurwoningen
collectieve goederen worden als de overheid die gaat aanbieden. De partij wil
particuliere verhuurders een zodanige subsidie geven dat bij
eengezinshuurwoningen geen tekort of overschot ontstaat.

2p 16 Leid uit de figuur af hoe groot in het voorstel van de oppositiepartij de subsidie
per eengezinswoning moet zijn. Licht het antwoord toe.

2p 17 Is de stelling van de oppositiepartij juist? Verklaar het antwoord.

925-0231-a-VW-1-o
7
lees verder ►►►


### Pagina 8

Opgave 5

Belastingsubsidie op arbeid
Het arbeidsmarktbeleid in een land is gericht op vergroting van het
arbeidsaanbod. Een politieke partij vindt dat vooral de arbeidsparticipatie van
laaggeschoolde uitkeringsgerechtigden vergroot moet worden. Volgens de partij
is voor deze doelgroep de financiële prikkel om een baan te aanvaarden
onvoldoende, doordat het verschil tussen netto-uitkering en nettoloon te klein is.
Een instrument om de arbeidsparticipatie van deze doelgroep te vergroten, is
volgens de partij een belastingsubsidie: alle mensen met een laag
arbeidsinkomen krijgen een korting op de verschuldigde inkomstenbelasting.
De partij vindt dat die korting afhankelijk moet zijn van het jaarloon en boven een
bepaald jaarloon moet vervallen. Voor de berekening van de belastingsubsidie
presenteert de partij de onderstaande tabel.

[FIGUUR: Tabel met kolommen "berekening belastingsubsidie bij laag arbeidsinkomen", "bruto jaarloon in € (BL)" en "belastingsubsidie in € (BS)". Rijen zijn: "< 13.800" met formule "BS = 0,15 x BL", "van 13.800 tot 15.800" met formule "BS = 2.070", "van 15.800 tot 19.250" met formule "BS = -0,60 x BL + 11.550", "> 19.250" met formule "BS = 0".]

Zonder belastingsubsidie is er sprake van een proportioneel belastingtarief van
18% van het bruto-inkomen.

De uitkeringsgerechtigde heer Janssen ontvangt een netto-uitkering van
€ 12.450 per jaar. Bij werkaanvaarding ontvangt de heer Janssen een bruto
jaarloon van € 16.500.

2p 18 Bereken met welk bedrag het netto jaarloon van de heer Janssen bij
werkaanvaarding stijgt als de belastingsubsidie wordt toegepast.

Het voorstel van de politieke partij krijgt nogal wat kritiek.
Econoom A maakt onderscheid tussen een laag arbeidsinkomen door een laag
uurloon en een laag arbeidsinkomen door een klein aantal gewerkte uren per
periode. Hij stelt voor de subsidie afhankelijk te maken van het uurloon en niet
van het jaarloon om zo te voorkomen dat de subsidie buiten de doelgroep
terechtkomt.
Econoom B stelt dat werknemers ontmoedigd kunnen worden om door te
stromen naar hogere, beter betaalde functies, doordat in het voorstel de
marginale belastingdruk zeer hoog kan zijn.

2p 19 Leg uit dat in het voorstel van de politieke partij belastingsubsidie buiten de
doelgroep terecht kan komen.

2p 20 Bereken de marginale belastingdruk voor een bruto jaarloon tussen € 15.800 en
€ 19.250.

925-0231-a-VW-1-o 8 lees verder

### Pagina 9

Een ander punt van kritiek is dat door de belasting subsidie het begrotingstekort
van de overheid zal toenemen. Voorstanders van de subsidie zwakken dat af:
als de subsidie het beoogde effect sorteert, zal die zichzelf grotendeels
terugverdiend via de overheidsuitgaven. In het andere geval wordt er ook
terugverdiend, maar dan vooral via de overheidsontvangsten.

1p 21 Beschrijf hoe belastingsubsidie via de overheidsuitgaven kan worden
terugverdiend.

2p 22 Beschrijf hoe belastingsubsidie via de overheidsontvangsten kan worden
terugverdiend.

925-0231-a-VW-1-o 9 lees verder ‣‣‣

### Pagina 10

Opgave 6

Banken onder toezicht
In de jaren 2003 tot en met 2006 was er in het eurogebied sprake van een
opgaande conjunctuur. Deze opgaande conjunctuur ging gepaard met een groei
van de geldhoeveelheid. Door recente ontwikkelingen in het betalingsverkeer is
het aandeel van de girale betalingen in het betalingsverkeer verder gestegen.
Centrale banken moeten toezicht houden op de particuliere banken en proberen
te voorkomen dat deze de geldhoeveelheid te snel laten groeien. Door de
toegenomen parallellisatie binnen het bankwezen worden aan dit toezicht steeds
hogere eisen gesteld. Sommigen brengen de toegenomen parallellisatie in
verband met de daling van de rentemarge, die weer in verband wordt gebracht
met de toegenomen concurrentie tussen de banken.

2p 23 Leg uit dat een opgaande conjunctuur kan leiden tot een groei van de
geldhoeveelheid.

2p 24 Leg uit dat een daling van de rentemarge geleid kan hebben tot toenemende
parallelisatie bij banken.

In een Zuid-Amerikaans land bedroeg de inflatie drie jaren achter elkaar 30%
per jaar. Een econoom stelt dat het gebrekkige toezicht door de centrale bank
van dat land daarvan een van de oorzaken is. De econoom maakt zich zorgen
over de geldgroei in dat land. Hij stelt dat door een te snelle geldgroei het
vertrouwen in de nationale geldeenheid verloren kan gaan, hetgeen op den duur
kan leiden tot ernstige aantasting van de economische groei.

2p 25 Bereken in procenten de totale geldontwarding in dit land gedurende de
genoemde periode.
De stelling van de econoom wordt beschreven in het onderstaande schema.
Een + duidt op een positief verband en een – op een negatief verband.

[FIGUUR: Een schema met vijf boxen. Bovenste rij: geldgroei -> A -> B -> vertrouwen in de nationale geldeenheid. Onderste rij: economische groei <- arbeids-productiviteit <- D <- C. De pijlen van A naar B en van D naar C hebben een '-' label, de pijlen van geldgroei naar A en van arbeids-productiviteit naar D hebben een '+' label. De pijl van B naar vertrouwen in de nationale geldeenheid heeft een '-' label.]

2p 26 Welke begrippen moeten in plaats van de letters A tot en met D worden ingevuld
om de gedachtegang van de econoom juist weer te geven?
Maak een keuze uit de volgende begrippen: arbeidsverdeling, geldontwarding,
directe ruil, inflatie, werkgelegenheid.

925-0231-a-VW-1-o 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Opave 7

Brono dreigt door het ijs te zakken
De industriële onderneming Brono maakt een product dat op buitenlandse
markten wordt afgezet. De onderneming heeft te maken met een teruglopende
afzet. De bezettingsgraad van Brono daalt al enkele jaren en bedraagt dit jaar
60%. Aangezien het break-evenpoint van Brono ligt bij een bezettingsgraad van
57%, komt het voortbestaan van de onderneming in gevaar. Dit jaar maakt
Brono 5 miljoen producten die voor € 1,60 per stuk worden verkocht. Bij Brono
werken 110 mensen van wie de loonkosten dit jaar gemiddeld € 35.000
bedragen.
De overige kosten in dit jaar bedragen:
- grondstofkosten € 2.300.000
- energiekosten € 520.000
- diensten van derden € 380.000
- rente en pacht € 850.000

2p 27 Bereken voor welk bedrag Brono dit jaar bijdraagt aan het nationale product.

Een doelstelling van Brono is het halen van een winst van minimaal 2,5% van de
omzet. Directeur Brouwer constateert dat die doelstelling dit jaar niet gehaald
wordt. Dat komt volgens hem doordat de concurrentiepositie van Brono zwak is
vanwege de relatief hoge verkoopprijs die Brono vraagt. Die hoge verkoopprijs is
weer een gevolg van de lage bezettingsgraad. Om de bezettingsgraad te
verhogen, besluit Brouwer tot diepte-investeringen over te gaan.

2p 28 Toon met een berekening aan dat de winstdoelstelling van Brono dit jaar niet
gehaald wordt.

2p 29 Leg uit dat een lage bezettingsgraad kan leiden tot een hoge verkoopprijs.

2p 30 Leg uit dat diepte-investeringen tot een hogere bezettingsgraad kunnen leiden.

925-0231-a-VW-1-o* 11 einde