# Eindexamen Economie VWO 2008 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2008/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2008
tijdvak 2
woensdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
economie 1,2

Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

800049-2-0290

### Pagina 2

Opgave 1

Ontdek je plekje
Een Franse autofabrikant staat in 2005 voor de keuze van een nieuwe,
buitenlandse productielocatie. De keuze beperkt zich tot twee landen: land A en
land B. Beide landen zijn opkomende industrielanden in Oost-Europa, nog
zonder enige auto-industrie van betekenis. Land A en land B zijn nog geen lid
van de Europese Unie (EU).
Beide landen verwachten dat de komst van een productie-eenheid van deze
autofabrikant positieve gevolgen zal hebben voor de werkgelegenheid en de
productiestructuur van het land.

Uit een intern rapport van de Franse autofabrikant komt de onderstaande tabel
en tekst.

[FIGUUR: Tabel met kerngegevens van de secundaire sector in land A en in land B, met indexcijfers 2001=100. Kolommen: land A (2001, 2004) en land B (2001, 2004). Rijen: arbeidsproductiviteit per uur, loonkosten per uur, directe investeringen uit het buitenland.]

noot 1 Om land A en land B onderling vergelijkbaar te maken zijn de gegevens eerst omgerekend
naar euro's.

De financiële afdeling van de autofabrikant is van mening dat land B de voorkeur
verdient boven land A. Deze afdeling concludeert uit de tabel dat in 2004 in
land B de loonkosten per uur in de secundaire sector lager zijn dan in land A.
De afdeling marketing van de autofabrikant is van mening dat land A de
voorkeur verdient boven land B. Deze afdeling beweert, op basis van de tabel,
dat de internationale concurrentiepositie van de secundaire sector in land A in
vergelijking met die van land B is verbeterd in de periode 2001-2004.

1p 1 Noem de deelrekening van de Franse betalingsbalans waarop winsten uit
Franse investeringen in landen buiten de EU worden geboekt.

2p 2 Leg uit dat de vestiging van een nieuwe productie-eenheid van de autofabrikant
de productiestructuur in land A of land B kan versterken.

2p 3 Kan de conclusie van de financiële afdeling getrokken worden uit de gegevens
van de tabel? Verklaar het antwoord.

2p 4 Laat met een berekening zien hoe de afdeling marketing haar bewering kan
onderbouwen met gegevens uit de tabel.

800049-2-029o 2 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl Leiden.nl. Pagina: 1172

### Pagina 3

Opgave 2

Gulden in de uitverkoop?
In de periode 1999-2002 werd de gulden vervangen door de euro. De
omrekenkoers voor de conversie van gulden naar euro was al in 1998
vastgesteld op 1 gulden = 45 eurocent.

In 2005 kwam in Nederland een discussie op gang over de juistheid van de
vastgestelde omrekenkoers. Een aantal mensen vond dat de gulden 'in de
uitverkoop' was gedaan en eiste compensatie voor het 'waardeverlies' van de
spaartegoeden.
Het Centraal Planbureau (CPB) concludeerde dat de omrekenkoers van de
gulden niet te laag was in verhouding tot de gemiddelde omrekenkoers van de
valuta van de overige landen die meededen aan de introductie van de euro. Wel
constateerde het CPB dat, gegeven de betalingsbalansverhoudingen, de Duitse
mark voorafgaand aan de conversie was overgewaardeerd ten opzichte van de
gulden.

Naar aanleiding van deze discussie worden de gevolgen van een omrekenkoers
van 45 eurocent vergeleken met een alternatieve omrekenkoers van
50 eurocent.
Een econoom doet de volgende uitspraken.
1 “Voor de reële binnenlandse inkomens van Nederlandse huishoudens maakt
het geen verschil of een omrekenkoers van 45 eurocent of 50 eurocent
gehanteerd wordt.”
2 “De vaststelling van de omrekenkoers op 45 eurocent in plaats van
50 eurocent was, zeker in combinatie met een dalende nominale rente in de
Economische en Monetaire Unie, gunstig voor mensen met schulden en
ongunstig voor mensen met spaargeld.”

2p 5 Onder welke voorwaarde is uitspraak 1 juist?

2p 6 Zou een keuze voor een omrekenkoers van 50 eurocent in plaats van
45 eurocent hebben geleid tot een verbetering of tot een verslechtering van de
internationale concurrentiepositie van Nederland? Verklaar het antwoord.

2p 7 Leg uit dat overwäaïdering van de Duitse mark kan leiden tot inflatie in
Nederland en dat dit zowel kosteninflatie alsook bestedingsinflatie kan zijn.

2p 8 Leg uitspraak 2 uit.

800049-2-029o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opave 3

Twee stelsels gewogen
In een land wordt een discussie gevoerd over de manier waarop belasting
geheven zou moeten worden. In deze discussie worden allerlei argumenten
gebruikt voor of tegen een bepaald stelsel. Deze argumenten hebben onder
andere betrekking op de invloed van het belastingstelsel op de personele
inkomensverdeling, op de werking van de arbeidsmarkt en op de allocatie van
de productiefactoren in dit land.
De hoofdredacteur van een economisch tijdschrift vraagt jou een artikel te
schrijven waarin twee mogelijke stelsels met elkaar vergeleken worden. Tevens
wil hij van jou een conclusie met daarin een keuze voor één van beide stelsels.
Deze stelsels staan op de volgende pagina.

8p 9 Schrijf dit artikel waarbij de volgende aspecten naar voren dienen te komen.
a Een beschrijving van het verschil tussen beide stelsels als het gaat om de
invloed op de secundaire inkomensverdeling. Betrek hierbij zowel de
belastingtarieven als de belastingkortingen.
b Een beschrijving van het verschil tussen beide stelsels als het gaat om de
prikkel voor niet-werkenden tot het zoeken van betaald werk.
c Een conclusie waarin je beargumenteerd aangeeft waarom je aan één van
beide stelsels de voorkeur geeft. Gebruik in deze argumentatie twee van de
volgende vier elementen.
1 het werken in de informele sector;
2 de tertiaire inkomensverdeling;
3 de mate van innovatie;
4 de doelmatigheid van de belastingheffing.

Aanwijzingen
- De onderdelen van het artikel moeten logisch op elkaar aansluiten.
- Gebruik voor het artikel 175 woorden. Een afwijking van 30 woorden is
toegestaan.

800049-2-029o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opmerking
Voor de eenduidigheid veronderstellen we dat in deze opgave bij beide stelsels
de totale belastingopbrengsten gelijk zijn.

stelsel 1

belasting op inkomen uit arbeid en/of uit sociale zekerheid
aftrekposten
– geen
belastingtarief
– € 0 - € 20.000 16%
– € 20.001 - € 40.000 40%
– > € 40.000 55%
belastingkorting
– € 3.000 per persoon, voor inkomen uit arbeid en/of uit sociale
zekerheid
belasting op inkomen uit vermogen
vrijstellingen
– geen
– beleggingen in een startende onderneming
– beleggingen in milieuverbetering
belastingtarief
– 25% over het inkomen uit vermogen
– 25% van de jaarlijkse stijging van de waarde van het vermogen
belasting toegevoegde waarde (btw)
0% op producten van de collectieve sector
0% op primaire producten in de marktsector
19% op overige producten in de marktsector

stelsel 2

belasting op inkomen uit arbeid en/of uit sociale zekerheid
aftrekposten
– geen
belastingtarief
– 25% over het gehele inkomen
belastingkorting
– € 3.000 per persoon, uitsluitend voor inkomen uit arbeid
belasting op inkomen uit vermogen
vrijstellingen
– geen
– 25% over het inkomen uit vermogen
belasting toegevoegde waarde (btw)
10% op alle producten

800049-2-029o
5
lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl.

### Pagina 6

Opgave 4
Belasting op belastende diesel
Het verbruik van autobrandstoffen heeft negatieve effecten op het milieu zoals
de uitstoot van fijnstof en het broeikasgas CO2. Daarom heeft een
milieuorganisatie onderzoek laten doen naar de effecten van een
accijnsverhoging op diesel op de uitstoot van broeikasgas. Als uitgangspunt is
gekozen voor een accijnsverhoging waardoor de prijs van diesel zal stijgen met
15%. In het onderzoek is gekeken naar het directe effect op de vraag naar
diesel en ook naar indirecte effecten. Dieselrijders kunnen immers overstappen
op een benzineauto als gevolg van het duurder worden van de diesel. Andere
autobrandstoffen zijn buiten beschouwing gelaten.
In tabel 1 zijn enkele elasticiteiten opgenomen die in het onderzoek zijn gebruikt
voor het berekenen van de te verwachte effecten. Bij de kruislingse
prijselasticiteit gaat het in deze opgave uitsluitend om die
dieselrijders die bij een
benzine en daarmee dus vragers naar benzine zullen worden.
In het onderzoek wordt een mogelijke verandering in het verbruikersgedrag van
benizinerijders buiten beschouwing gelaten.
tabel 1
elasticiteiten dieselrijders
Ep
Ek
personenverkeer
groep 1: minder dan 30.000 kilometer per jaar
–0,3
+0,075
– groep 2: 30.000 kilometer of meer per jaar
–0,1
+0,1
– gemiddelde van beide groepen
–0,25
+0,08
vrachtverkeer
–0,1
+0,02
Ep = prijselasticiteit van de vraag naar diesel
Ek = kruislingse prijselasticiteit van de vraag naar benzine voor de prijs van
diesel

In tabel 2 staat het verbruik van diesel en benzine en de daarmee recht
evenredig samenhangende uitstoot van CO2 in het jaar voorafgaand aan de
accijnsverhoging.
tabel 2
verbruik en CO2 uitstoot
personenauto's op benzine
verbruik (miljoen liter)
5.505
CO2 uitstoot (miljoen ton)
11,2
personenauto's op diesel
2.154
5,4
vrachtauto's op diesel
3.790
9,6
800049-2-0290
6
lees verder ►

### Pagina 7

Uit het onderzoek komt onder andere als conclusie: “De vraag naar diesel voor
het personenverkeer is bij groep 2 minder prijselastisch dan bij groep 1.”

2p 10 Geef een verklaring voor het in de conclusie genoemde verschil.

2p 11 Geef een verklaring voor de lagere waarde van Ek van groep 1 in vergelijking
met groep 2.

3p 12 Bereken de procentuele daling van de totale uitstoot van CO₂ door
personenauto’s als gevolg van de prijsverhoging van diesel.

Critici van de voorgenomen accijnsverhoging op diesel stellen dat er blijkbaar
een forse verhoging van de accijnzen op diesel en op benzine nodig is om de
uitstoot van CO₂ aanzienlijk te verlagen. Bovendien zou dit gecombineerd
moeten worden met afschaffing van de motorrijtuigenbelasting.

2p 13 Leg uit hoe de combinatie van beide maatregelen die de critici voorstellen, zou
kunnen leiden tot een aanzienlijke verlaging van de uitstoot van CO₂.

800049-2-0290
7
lees verder ►►►

### Pagina 8

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina (Opgave 5) gericht op economie, met name marktvormen en bedrijfseconomische concepten. De pagina bevat: \n\n*   **Tekstuele informatie:** Een inleidende tekst over 'Triple Play' diensten en de marktstructuur hiervan, gevolgd door een scenario over een fusie die resulteert in het bedrijf 'Cassandra'. Er wordt informatie gegeven over de prijsstelling van Cassandra (€160 per maand).\n*   **Een tabel:** Deze tabel toont de 'naam' van de aanbieder (Cassandra, overige aanbieders), de 'techniek' (kabel, adsl) en het 'marktaandeel' (in % van het totale aantal Triple Play aansluitingen) na de fusie. Cassandra heeft 38% marktaandeel en de overige adsl-aanbieders 62%.\n*   **Een grafiek:** Een lijngrafiek met op de y-as '€' (prijs/kosten) en op de x-as 'q' (hoeveelheid, in x 1 miljoen). De grafiek toont vier lijnen:\n    *   **GO (Gemiddelde Opbrengst):** Een dalende lijn die begint bij €200 en de x-as snijdt bij 10 miljoen. \n    *   **MO (Marginale Opbrengst):** Een dalende lijn die begint bij +/- €180 en de x-as snijdt bij 5 miljoen. \n    *   **GVK = MK (Gemiddelde Variabele Kosten = Marginale Kosten):** Een horizontale lijn op €80, wat suggereert dat GVK en MK constant zijn en aan elkaar gelijk.\n\nVan de student wordt gevraagd om:\n1.  **Tekstanalyse:** Twee zinnen te citeren uit de inleidende tekst die wijzen op een heterogeen oligopolie (vraag 14).\n2.  **Grafiekinterpretatie en berekeningen:** (Impliciet) wordt verwacht dat de student de grafiek en de gegeven informatie gebruikt om economische concepten zoals opbrengsten, kosten, marktaandelen en winstmaximalisatie te analyseren en eventuele vervolgvragen te beantwoorden (die op volgende pagina's verwacht mogen worden). De huidige pagina stelt wel de vraag over het citeren, maar dient verder vooral als informatiebron voor de volgende vragen in de opgave.",
  "summary": "Examenpagina met tekst over 'Triple Play' markt (heterogeen oligopolie), tabel met marktaandelen en een economische lijngrafiek (GO, MO, GVK, MK

### Pagina 9

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina die zich richt op micro-economie, specifiek prijselasticiteit, kostenfuncties, vraagfuncties en marktdynamiek. De pagina bevat meerdere opgaven (15 t/m 18) en instructies voor de student. \n\nVisuele elementen zijn tabellen die de kostenfunctie en de vraagfuncties definiëren. De eerste tabel presenteert de totale kostenfunctie (TK = 80q + 50 miljoen) voor 'Cassandra', inclusief de uitleg van de variabelen TK (totale kosten) en q (aantal Triple Play-aansluitingen). De tweede tabel introduceert twee vraagfuncties, Qvca = -5pca + 3pov + 520 voor Cassandra (ca) en Qvov = -3pov + 2pca + 480 voor overige aanbieders (ov), met een uitleg van de symbolen Qvca (gevraagde hoeveelheid Cassandra), Qvov (gevraagde hoeveelheid overige aanbieders), Pca (prijs Cassandra) en Pov (prijs overige aanbieders). Er wordt vermeld dat de hoeveelheden in veelvouden van 10.000 zijn.\n\nDe wiskundige concepten omvatten: kostenfuncties, vraagfuncties, prijselasticiteit, winstmaximalisatie, omzetmaximalisatie, en marktaandeel. De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren (o.a. prijselasticiteit, nieuw marktaandeel), analyses te maken van de reactie van concurrenten op prijsverlagingen en de verschuiving van vraaglijnen, en uitleg te geven over economische concepten in de context van een specifieke casus (Cassandra, een aanbieder van Triple Play-diensten).\n\nSpecifiek moet de student bij opgave 15 aantonen dat de vraag prijselastisch is na een prijsverlaging, bij opgave 16 berekenen of Cassandra haar marktaandeel kan vergroten binnen een gestelde randvoorwaarde (geen verlies lijden), bij opgave 17 uitleggen waarom concurrenten (wel) zouden reageren op een prijsverlaging van Cassandra, en bij opgave 18 bepalen of de vraaglijn van Cassandra naar links of rechts verschuift als concurrenten de prijsverlaging volgen.",
  "summary": "Examenpagina met opgaven over economische concepten: kostenfunctie (TK = 80q + 50 miljoen), vraagfuncties (Qvca = -5pca + 3pov + 520, Qvov = -3pov +

### Pagina 10

Opave 6
De kloof
Als het nationale product van een economie onder de productiecapaciteit ligt, is
er sprake van een ‘outputgap’. In een dergelijke situatie zullen particuliere
ondernemers terughoudend zijn met investeringen. Dit kan op langere termijn de
outputgap vergroten.
In het volgende Keynesiaanse model wordt een economie in een situatie met
een outputgap beschreven.

om-schrijving
C = particuliere consumptie
B = belastingontvangsten
O = overheidsbestedingen
I = particuliere investeringen
E = export goederen en diensten
M = import goederen en diensten
EV = effectieve vraag
Y = nationaal inkomen
W = nationaal product
A, = aanbod van arbeid (× 1 miljoen arbeidsjaren)
apt = gemiddelde arbeidsproduktiviteit (× 1.000 geldeenheden)
Y* = productiecapaciteit
GAP = outputgap

- Alle bedragen luiden in miljarden geldeenheden, tenzij anders vermeld.
- In de uitgangssituatie bedraagt de hoogte van de particuliere consumptie
371.
- De multiplier van de overheidsbestedingen bedraagt
$$ \frac{5}{3} $$
Om de outputgap te verminderen, besluit de overheid de economie te stimuleren
en verhoogt haar bestedingen tot 195. De overheid wil tegelijkertijd voorkomen
dat er een te groot overheidstekort ontstaat. Dit tekort mag niet groter worden
dan 3% van het nationale inkomen.
Een politieke partij heeft kritiek op dit besluit, omdat daardoor de rol van de
overheid groter lijkt te worden. De partij beweert: “Door deze
stimuleringsmaatregel wordt het aandeel van de overheid in de nationale
bestedingen groter, ten koste van het aandeel van de particuliere sector.”

2p 19 Zijn de particuliere investeringen in dit model volledig autonoom? Licht het
antwoord toe.

800049-2-0290
10
lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studievegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 11

20 (2p) Leg uit dat in dit model het capaciteitseffect van investeringen buiten beschouwing blijft.
21 (2p) Toon met een berekening aan dat in de uitgangssituatie de outputgap 35 bedraagt.
22 (2p) Laat met een berekening zien dat na het uitvoeren van de stimuleringsmaatregel niet meer wordt voldaan aan de norm voor het overheidstekort.
23 (2p) Is de bewering van de politieke partij juist? Verklaar het antwoord met behulp van de gegevens van het model.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
800049-2-029o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Opave 7
Schoon aan het werk
Persoonlijke diensten zijn activiteiten in en om het huis, die met een bepaalde regelmaat
verricht worden voor een langere periode, die iemand in principe zelf kan uitvoeren maar die
aan anderen worden uitbesteed. Het betreft altijd werkzaamheden in en rond het huis
waarvoor geen of zeer weinig scholing vereist is. Voorbeelden zijn:
schoonmaakwerkzaamheden in het huis, hulp bij wassen en strijken, kinderopas,
eenvoudige onderhoudswerkzaamheden in de tuin en persoonlijke begeleiding van ouderen
en zieken.
De markt voor deze vorm van persoonlijke diensten in Nederland behoort voor een groot deel
tot het informele circuit. Een adviesraad brengt een advies uit om deze markt te ontdoen van
zijn informele karakter en verwacht hiermee een impuls te geven aan de economische groei
in ons land. Deze adviesraad stelt onder andere voor om tot een maximaal bedrag van € 300
loon per maand en voor maximaal 10 uur per week speciale regels te laten gelden voor de
markt voor persoonlijke dienstverlening. Bijstandsgerechtigden moeten worden gestimuleerd
om met tijdelijk behoud van uitkering tot deze markt toe te treden. De adviesraad spreekt de
hoop uit dat deze mensen van daaruit kunnen doorgroeien naar een volwaardige
arbeidsinkomen, zodat ze geen uitkering meer nodig hebben.
Er kan door de opdrachtgever (vrager naar persoonlijke diensten) en opdrachtnemer
(aanbieder van persoonlijke diensten) gekozen worden uit twee fiscale varianten.

Variant 1
De opdrachtnemer betaalt belasting en premies en het inkomen telt mee bij
inkomensafhankelijke regelingen zoals huurtoeslag, zorgtoeslag en studiefinanciering.
Voor de opdrachtgever zijn de kosten fiscaal volledig aftrekbaar.

Variant 2
De opdrachtnemer betaalt géén belasting en premies. Het inkomen wordt niet meegeteld
voor inkomensafhankelijke regelingen. De kosten zijn niet fiscaal aftrekbaar. De
opdrachtgever is wel verplicht jaarlijks te melden welke beloning voor de persoonlijke
dienstverlening is betaald.

2p 24 Leg uit dat de verschuiving van persoonlijke dienstverlening van informele naar
formele economie kan leiden tot een toename van de welvaart in enge zin, maar
niet in ruime zin.

2p 25 Leg uit dat door de verschuiving van persoonlijke dienstverlening van informele
naar formele economie de deelname aan geregistreerde betaalde arbeid zowel
bij laaggeschoolden als bij hooggeschoolden kan toenemen.

2p 26 Beredeneer de verwachting dat op korte termijn variant 1 per saldo zal leiden tot
een afname van de overheidsontvangsten uit de inkomstenbelasting.

Naar aanleiding van het voorstel van de adviesraad ontstaat er in
regeringskringen een debat over de formalisering van persoonlijke
dienstverlening. Critici verwachten dat met name variant 2 zal leiden tot een
verslechtering van de overheidsfinanciën. De minister van Financiën verwacht
echter op termijn een positief effect van variant 2 op het begrotingssaldo.

2p 27 Geef een argument voor de verwachting van de minister.

800049-2-0290* 12 einde