# Eindexamen Economie VWO 2008 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2008/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2008
tijdvak 1
maandag 26 mei
13.30 - 16.30 uur
economie 1

Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redeneen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800025-1-028o

### Pagina 2

Opgawe 1

Regering kijkt niet werkloos toe
In 2005 telde Duitsland 5,2 miljoen geregistreerde werklozen, waarmee de
werkloosheid 12,5% van de beroepsbevolking bedroeg. Er was sprake van
conjunctuurwerkloosheid, structuurwerkloosheid en frictiewerkloosheid. De
Duitse regering presenteerde in 2005 een meerjarenplan waarvan de volgende
maatregelen de belangrijkste waren.
- verlaging van de vennootschapsbelasting
- extra uitgaven voor infrastructurele werken
- vergemakkelijken van het ontslaan van personeel
- hogere uitgaven voor onderwijs en wetenschap
- afschaffing van de subsidie op de bouw van een eigen huis
- het verbeteren van de arbeidsbemiddeling
Voor 2007 was het doel van dit plan het terugdringen van het
werkloosheidspercentage tot onder de 10% van de beroepsbevolking.

Een politicus van de oppositie stelde dat twee van de maatregelen een
procyclisch effect zouden hebben.
2p 1 Noem een van de maatregelen die de politicus zou kunnen bedoelen. Licht het
antwoord toe.

2p 2 Leg uit hoe hogere uitgaven voor onderwijs kunnen leiden tot minder
kwalitatieve structuurwerkloosheid én tot minder kwantitatieve
structuurwerkloosheid. Betrek in het antwoord beide vormen van werkloosheid
afzonderlijk.

2p 3 Het vergemakkelijken van het ontslaan van personeel kan leiden tot minder
frictiewerkloosheid.
Geef daarvoor een verklaring.

Uit de informatie die bij het meerjarenplan werd verstrekt, bleek verder nog het
volgende.
- In 2005 bedroeg de werkgelegenheid 36.400.000 personen.
- In 2006 en in 2007 groeide de werkgelegenheid elk jaar met 2,5% ten
opzichte van het voorafgaande jaar.
- In 2006 en in 2007 groeide de beroepsbevolking elk jaar met 425.000
personen.

2p 4 Toon met een berekening aan dat het voor 2007 gestelde doel gehaald zou
worden.

800025-1-028o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Opgave 2
Belasting Remix
Een politieke partij wil de inkomensverdeling in Nederland meer nivelleren en in de belasting- en premieheffing het draagkrachtbeginsel sterker toepassen. Een medewerker schrijft een advies over de vraag hoe deze doelen met verschuivingen in de belastingmix¹⁾ bereikt kunnen worden. In de tabel is voor een aantal landen de belasting- en premiedruk²⁾ en de belastingmix gegeven.

noot 1 belastingmix: de procentuele aandelen van de diverse belastingen en sociale premies in de belasting- en premiedruk
noot 2 belasting- en premiedruk: het totaal van deze belastingen en sociale premies in % van het nationale inkomen

[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: 'belasting- en premiedruk', 'land', 'belastingmix' (met subkolommen 'inkomstenbelasting', 'sociale premies', 'belasting op consumptie', 'vennootschapsbelasting', 'vermogensbelasting'). De rijen bevatten de data voor Zweden, Frankrijk, Nederland, Duitsland en Engeland met bijbehorende percentages.]

In Nederland is de inkomstenbelasting progressief door toepassing van een schijventarief. Ook wordt een heffingskorting toegepast; een korting op het te betalen belastingbedrag. De sociale premies worden geheven met een vast percentage van het belastbaar inkomen, maar uitsluitend in de eerste twee schijven. Er is dus een premiegrens die de heffing van de sociale premies degressief maakt.

2p 5 Is volgens de tabel de premiedruk in Nederland hoger of lager dan in Zweden? Verklaar het antwoord met een berekening.

De medewerker doet in zijn advies drie voorstellen.
1 Verlaag de belasting op consumptie.
2 Verhoog de premiegrens bij de heffing van de sociale premies.
3 Vergroot de progressie bij de inkomstenbelasting via de heffingskorting.

2p 6 Leg uit dat een verlaging van de belasting op consumptie een nivellerend effect op de tertiaire inkomensverdeling kan hebben.

2p 7 Leg uit dat met een verhoging van de premiegrens het draagkrachtbeginsel sterker wordt toegepast.

2p 8 Moet de heffingskorting worden verhoogd of verlaagd om de progressie in de inkomstenbelasting te vergroten? Verklaar het antwoord.

800025-1-0280o
3
lees verder

### Pagina 4

Opave 3
Twee scenario's
Voor een van de eurolanden levert onderzoeksbureau EcoView prognoses van
de economische ontwikkelingen in dat land. Zo berekent EcoView, uitgaande
van verschillende veronderstellingen, jaarlijks de te verwachten economische
groei. Voor 2008 hanteert het bureau twee scenario's. De veronderstellingen en
de resultaten daarvan staan in de tabel.

[FIGUUR: Tabel met prognoses voor 2008. Kolommen: veronderstellingen, scenario 1, scenario 2. Rijen: koers van de euro, stijging arbeidsproductiviteit, gemiddelde cao-loonstijging, groei wereldhandel, reële economische groei, nominale economische groei, opmerkingen: procenten: ten opzichte van voorafgaand jaar economische groei: groei nationaal product. Waarden: scenario 1: $ 1,35, 1,25%, 1,5%, 3,5%, 1,5%, 4,5%. Scenario 2: $ 1,25, 1,75%, 1,5%, 5,0%, 3,0%, 5,0%.]

2p 9
Scenario 2 laat een hogere economische groei zien dan scenario 1.
Geef voor die hogere economische groei een verklaring op basis van de
veronderstellingen ten aanzien van de koers van de euro.

Aan deze prognoses is in een economisch tijdschrift een artikel gewijd. In dit
artikel zet de auteur vraagtekens bij de resultaten. Zo blijkt uit de tabel dat de
inflatie in scenario 2 lager is dan in scenario 1. Op grond van de veronderstelde
hogere koers van de euro zou echter verwacht mogen worden dat de inflatie in
scenario 1 lager uitvalt dan in scenario 2, zo stelt de auteur.

1p 10
Hoe blijkt uit de tabel dat de inflatie in scenario 2 lager is dan in scenario 1?

2p 11
Verklaar de stelling van de auteur.

2p 12
Verklaar met behulp van een combinatie van twee van de gegeven
veronderstellingen dat de inflatie in scenario 2 – ondanks de daar
veronderstelde lagere koers van de euro – lager uitvalt dan in scenario 1.

800025-1-028o
4
lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 1129

### Pagina 5

Een politieke partij maakt gebruik van de prognose van bureau EcoView. Deze
partij vindt het wenselijk dat het financieringstekort van de overheid in procenten
van het nationale product de komende jaren jaarlijks 0,5 procentpunt lager
wordt. Volgens de partij is deze doelstelling voor 2008 in scenario 2 haalbaar.
Over 2007 zijn de volgende gegevens beschikbaar.
- overheidsuitgaven
(exclusief aflossing staatsschuld) € 150 miljard
- overheidsontvangen € 140 miljard
- nationaal product € 400 miljard
- financieringstekort van de overheid 2,5% van het nationale product
Bij het opstellen van de begroting worden de overheidsuitgaven (exclusief
aflossing staatsschuld) jaarlijks verhoogd met een percentage gelijk aan de
reële economische groei. De overheidsontvangen worden jaarlijks verhoogd
met een percentage gelijk aan de nominale economische groei.
2p 13 Is de doelstelling met betrekking tot het financieringstekort in scenario 2 in 2008
haalbaar? Verklaar het antwoord met een berekening.
800025-1-0280
5
lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 4

Een goed jaar
In 2005 klom de economie van de eurozone uit een conjunctureel dal. Het
consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen herstelden zich en ook
het rentepeil en de eurokoers droegen bij aan een gunstig ondernemingsklimaat.
Beursgenoteerde bedrijven hebben van deze ontwikkeling geprofiteerd:
bedrijfswinsten en aandelenkoersen stegen flink. Een analist probeert aan de
hand van de onderstaande grafieken de ontwikkeling van de aandelenkoersen,
de ontwikkeling van de eurokoers en de ontwikkeling van de rente in de
eurozone met elkaar in verband te brengen.

figuur 1
index aandelenkoersen eurozone

[FIGUUR: Grafiek van de index van aandelenkoersen in de eurozone van 2005-1 tot 2005-4.]

figuur 2
koers van de euro in dollars

[FIGUUR: Grafiek van de koers van de euro in dollars van 2005-1 tot 2005-4.]

800025-1-028o 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

figuur 3

rente in eurozone

[FIGUUR: Lijn grafiek die de rente in de eurozone weergeeft over vier kwartalen van 2005. De y-as toont percentages van 0 tot 3,25. De x-as toont de kwartalen 2005-1 tot 2005-4. De lijn toont een daling in het eerste kwartaal, daarna een stijging met schommelingen en een algemene daling in de laatste twee kwartalen.]

2p 14 De analist ziet een oorzakelijk verband tussen de ontwikkeling van de koers van de euro (figuur 2) en de ontwikkeling van de aandelenkoersen (figuur 1). Geef een verklaring voor dit verband.

Volgens de analist kwam de rentestijging in de eurozone in het vierde kwartaal van 2005 goed uit omdat de ontwikkeling in figuur 1 wijst op een toenemend inflatiegevaar.
2p 15 Geef op basis van de ontwikkeling in figuur 1 een verklaring voor dat toenemend inflatiegevaar.

In het algemeen is er sprake van een positief verband tussen de ontwikkeling van de rente in de eurozone en de ontwikkeling van de eurokoers. Dat dit positieve verband in het vierde kwartaal van 2005 niet zichtbaar was, schrijft de analist onder meer toe aan de ontwikkeling van de olieprijs. Olie wordt op de internationale oliemarkt afgerekend in dollars.
2p 16 Geef een verklaring voor het bedoelde positieve verband tussen rente en eurokoers.

2p 17 Is de olieprijs in dollars in het vierde kwartaal van 2005 gedaald of gestegen? Verklaar het antwoord.

800025-1-028o 7 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opave 5
Erop of eronder?
Het gaat niet goed met de industriële onderneming Okker. De koers van het
aandeel Okker op de effectenbeurs is daardoor flink gedaald.
In november 2007 heeft Okker de onderstaande resultatenrekening voor 2008
opgesteld.

[FIGUUR: Tabel met de kop 'begrote resultatenrekening 2008 (bedragen in €)' en de rijen 'grondstofkosten', 'loonkosten' en 'constante kosten' met bijbehorende bedragen en de kolom 'omzet' en 'verlies'.]

De directeur van Okker zegt: “Met het oog op de continuïteit zijn wij in het
belang van werknemers en aandeelhouders verplicht winst te maken”. De
directeur heeft daarom een plan opgesteld om het verwachte verlies van 2008
om te buigen in een winst. Dit plan heeft de volgende kenmerken:
- De verkoopprijzen worden met 3,3% verlaagd.
- Er komt een reclamecampagne waarvoor het budget moet worden
vastgesteld.
- Er wordt geïnvesteerd in machines waardoor de constante kosten stijgen
met € 600.000.
- Het aantal werknemers en de loonkosten per werknemer blijven gelijk.
- De omzet zal met 6,4% stijgen.
- Er ontstaat een winst van € 500.000.
- De grondstofkosten zijn proportioneel variabel.

2p 18 Is Okker een besloten vennootschap (bv)? Verklaar het antwoord.

2p 19 Is er in het plan sprake van breedte- of van diepte-investeringen? Verklaar het
antwoord.

2p 20 Laat met een berekening zien dat in het plan de afzet met 10% zal stijgen.

2p 21 Bereken welk bedrag voor de reclamecampagne wordt uitgetrokken. Stel hiertoe
een aangepaste resultatenrekening voor 2008 op.

De directeur gaat ervan uit dat bij de voorgestelde prijsverlaging de
prijselasticiteit van de vraag -1,4 is. Het hoofd van de marketingafdeling gaat uit
van -0,6. Het verschil in inzicht wordt veroorzaakt door de veronderstelling ten
aanzien van de reactie van de concurrenten: zullen die ook hun prijs verlagen
naar aanleiding van de prijsverlaging van Okker?

2p 22 Wie gaat ervan uit dat de concurrenten hun prijs zullen verlagen: de directeur of
het hoofd van de marketingafdeling? Verklaar het antwoord.

800025-1-0280

8

leest verder ► ► ►

### Pagina 9

Dit is een examenpagina die betrekking heeft op een economische opgave, genummerd 'Opgave 6'. De pagina bevat een tekstuele introductie over economische groei, werkloosheid, technologische ontwikkeling en arbeidsproductiviteit in de industrie. De kern van de opgave is het analyseren van economische verbanden en het oplossen van rekenvragen. 

Visuele elementen omvatten een pijlenschema met acht genummerde pijlen die verbanden weergeven tussen verschillende economische grootheden: arbeidsproductiviteit, loonkosten per eenheid product, verkoopprijzen van industrieproducten, internationale concurrentiepositie, export van industrieproducten, industriële productie en werkloosheid. Daarnaast is er een tabel met drie 'gehanteerde veronderstellingen' (bij gelijkblijvende wereldhandel, bij gelijkblijvende winstmarges, bij gelijkblijvend buitenlands prijspeil) die gekoppeld moeten worden aan de desbetreffende pijlen in het schema.

De wiskundige/wetenschappelijke concepten richten zich op economische verbanden (positief/negatief), procentuele veranderingen (stijging van arbeidsproductiviteit, loonstijging, werkgelegenheidsgroei), en de berekening van de waarde van industriële productie, wat impliceert dat formules zoals 'productie = werkgelegenheid x arbeidsproductiviteit' relevant kunnen zijn. Verder komt het concept van veronderstellingen of ceteris paribus in economische modellen aan bod.

Van de student wordt gevraagd om:
- Voor pijl 7 aan te geven of het een positief of negatief verband betreft en dit economisch te verklaren (vraag 23).
- De waarde van de industriële productie over twee jaar te berekenen op basis van de gegeven informatie over werkgelegenheid, arbeidsproductiviteit en voorspelde veranderingen (vraag 24).
- De drie gegeven veronderstellingen te koppelen aan de juiste pijlnummers in het pijlenschema (vraag 25).

### Pagina 10

In de politiek ontstaat er discussie over het plan. Sommigen denken dat technologische ontwikkeling wordt gestimuleerd door de loonkosten te verlagen, anderen denken juist dat technologische ontwikkeling wordt gestimuleerd door de loonkosten niet te verlagen.
2p 26 Geef voor beide opvattingen een argument. Laat daarbij zien welk argument bij welke opvatting hoort.
Opgave 7
Overproductie drukt koffieprijs
Tussen 1997 en 2003 werd de internationale koffiemarkt gekenmerkt door overproductie waardoor de koffieprijs vrijwel voortdurend onder druk stond. In 2003 was de totale hoeveelheid geëxporteerde koffie 25% hoger dan in 1997. Deze stijging kwam voor een groot deel voor rekening van Vietnam, waar de koffieproductie sinds 1997 zodanig is uitgebreid dat dit land in 2003 was opgekomen tot de op een na grootste koffie-exporteur ter wereld. De
Afrikaanse koffie-exporterende landen zagen hun geëxporteerde hoeveelheid koffie in de genoemde periode teruglopen.
figuur 1
wereld koffieprijs 1997-2005 (jaargemiddelde per pond koffie)
dollar- 150
centen 140
↑
130
120
110
100
90
80
70
60
50+
0
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
→ jaren
800025-1-0280
10
lees verder

### Pagina 11

figuur 2
aandeel in de geëxporteerde hoeveelheid koffie in 1997
[FIGUUR: Cirkeldiagram met de volgende segmenten: Afrika 18%, Vietnam 9%, Overig Zuid-Amerika 15%, Overig Azië 12%, Midden-Amerika 13%, Brazilië 33%]

figuur 3
aandeel in de geëxporteerde hoeveelheid koffie in 2003
[FIGUUR: Cirkeldiagram met de volgende segmenten: Afrika 12%, Vietnam 16%, Overig Zuid-Amerika 14%, Overig Azië 10%, Midden-Amerika 12%, Brazilië 36%]

2p 27 Toon met een berekening aan dat de door Afrika in 2003 geëxporteerde hoeveelheid koffie 16,7% minder was dan in 1997.

2p 28 Bereken hoeveel procent de totale exportopbrengst van koffie uit Amerikaanse koffie-exporterende landen in 2003 lager was dan in 1997.

Een ontwikkelingseconoom pleit voor de oprichting van een internationaal productiekartel voor koffie om op die manier de exportopbrengsten voor de koffie-exporterende landen te vergroten. Deze econoom vindt verder dat de Europese Unie (EU) haar invoerrechten op ruwe koffiebonen moet afschaffen (maatregel I) en haar invoerrechten op gebrande koffiebonen en oploskoffie moet verlagen (maatregel II). De koffiebranche in de EU heeft zich uitgesproken vóór maatregel I maar tegen maatregel II.

2p 29 In welk geval is het bepleite productiekartel voor koffie effectief, bij een prijselastische vraag naar koffie of bij een prijsinelastische vraag naar koffie? Verklaar het antwoord.

2p 30 Leg uit waarom de koffiebranche in de EU vóór maatregel I maar tegen maatregel II is.

800025-1-0280* 11 einde ■