# Eindexamen Economie VWO 2007 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2007/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2007
tijdvak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
economie 1,2
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 54 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
700049-2-0290

### Pagina 2

Opgave 1
China blijft vasthoudend
uit een krant van 2005:
“In 2004 is het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans van de
Verenigde Staten van Amerika (VS) met China opgelopen tot 165 miljard dollar.
China handhaaft voorlopig de vaste koppeling tussen de eigen munt renminbi
(rmb) en de Amerikaanse dollar. De koersverhouding is 1 rmb = 0,12 dollar.
Volgens de VS is de renminbi daarmee sterk ondergewaardeerd en zou een
koers van 1 rmb = 0,15 dollar de economische verhoudingen beter weergeven.
De VS vindt dat er sprake is van oneerlijke concurrentie en dreigt
handelsbeperkende maatregelen te nemen, indien China de vaste koppeling niet
wil loslaten. Deze Amerikaanse maatregelen kunnen echter nadelige gevolgen
hebben voor de vele bedrijven uit de VS die zich in de afgelopen jaren in China
hebben gevestigd.”
Om de vaste koppeling te handhaven, zet China een deel van de ontvangen
dollars om in Amerikaanse staatsobligaties. Op deze manier draagt China bij
aan de financiering van het grote begrotingstekort van de overheid in de VS.
1p 1 Bereken hoeveel procent de Chinese producten duurder worden voor de VS als
de door de VS gewenste wisselkoers tot stand zou komen.
2p 2 Leg uit dat bedrijven uit de VS die een vestiging hebben in China zowel nadeel
als voordeel kunnen hebben van het loslaten van de vaste koppeling.
2p 3 Leg uit dat het loslaten van de vaste koppeling zou kunnen leiden tot een
rentestijging op de kapitaalmarkt in de VS.
Voor de Chinese overheid betekent de vaste koppeling met de dollar, dat zij de
geldmarktrente niet kan inzetten om de conjuncturele ‘oververhitting’ van de
binnenlandse economie af te remmen.
2p 4 Leg uit waarom het in deze situatie voor de Chinese overheid onmogelijk is de
geldmarktrente in te zetten als instrument van conjunctuurpolitiek.
Opgave 2
Een overtuigend model
In een land dat te maken heeft met een neergaande conjunctuur, wil de overheid
de economie stimuleren. De regering stelt voor een beleid van loonmatiging te
voeren dat moet leiden tot vergroting van de export.
2p 5 Leg uit hoe loonmatiging kan leiden tot vergroting van de export.
700049-2-029o
2
lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssilexamen.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl leiden.nl.

### Pagina 3

Overheid en vakbonden discussiëeren over het te voeren beleid. Binnen de
vakbonden zijn er voorstanders en tegenstanders van het voorgestelde beleid.
De vakbonden kijken naar de gevolgen voor de werkgelegenheid en voor de
inkomensontwikkeling. Met behulp van onderstaand model verkent een
onderzoeksbureau de mogelijke resultaten van dit beleid.

Uitgangssituatie:
(1) $C_i = 0,8(Y_i - B_i) + 60$
(2) $B_i = 0,3Y_i$
(3) $C_n = 0,6(Y_n - B_n) + 30$
(4) $B_n = 0,3Y_n$
(5) $C = C_i + C_n$
(6) $Y = Y_i + Y_n$
(7) $Y_i = 0,75Y$
(8) $I = 60$
(9) $O = 140$
(10) $E = 160$
(11) $M = 0,425Y$
(12) $EV = C + I + O + E - M$
(13) $EV = W$
(14) $Y = W$
(15) $Av = \frac{Y}{50}$
(16) $Aa = 11,5$

$C_i$ = consumptie werknemers
$Y_i$ = looninkomen
$B_i$ = belasting op looninkomen
$C_n$ = consumptie overige inkomenstrekkers
$B_n$ = belasting op overig inkomen
$C$ = totale consumptie
$Y_n$ = overig inkomen
$Y$ = nationaal inkomen
$I$ = particuliere investeringen
$O$ = overheidsbestedingen
$E$ = export goederen en diensten
$M$ = import goederen en diensten
$EV$ = effectieve vraag
$W$ = nationaal product
$Av$ = werkgelegenheid (miljoen arbeidsjaren)
$Aa$ = beroepsbevolking (miljoen arbeidsjaren)

Alle grootheden in miljarden geldeenheden, tenzij anders is aangegeven.
In de uitgangssituatie bedraagt het evenwichtsinkomen 500.

Het onderzoeksbureau verwerkt de beleidsvoorstellen van de overheid in een
aangepaste versie van de vergelijkingen (7) en (10). De loonmatiging wordt
vertaald naar een lagere loonquote en de autonome export wordt verhoogd:
(7') $Y_i = 0,7Y$
(10') $E = 176$

2p 6 Toon aan dat het evenwichtsinkomen na aanpassing van de vergelijkingen (7)
en (10) afgerond 514 bedraagt.

2p 7 Leg uit dat de lagere loonquote in het aangepaste model leidt tot een lagere
multiplier van de autonome bestedingen dan in de uitgangssituatie.

Na afweging van de argumenten voor en tegen gaan de vakbonden, als
belangenbehartigers van de werknemers, uiteindelijk akkoord met het
voorgestelde beleid.
2p 8 Beschrijf de afweging die de vakbonden blijkbaar maken.

700049-2-029o
3
lees verder

### Pagina 4

Opgave 3

Maak bij deze opgave gebruik van figuur 1, figuur 2 en de tabel in het informatieboekje.

De onderste arbeidskracht boven
De Raad voor Werk en Inkomen (RWI) adviseert de overheid in Nederland over
het te voeren arbeidsmarktbeleid. Volgens RWI zou dit beleid zich vooral
moeten richten op de onderstaande twee doelen.
- Het verhogen van de participatiegraad.
- Het verlagen van de werkloosheid.
RWI constateert dat er binnen de beroepsgeschikte bevolking specifieke
groepen zijn waarvoor geldt dat de bruto participatiegraad (beroepsbevolking in
verhouding tot de beroepsgeschikte bevolking) lager is dan gemiddeld.
Bovendien geldt binnen de beroepsbevolking dat er specifieke groepen zijn
waarvoor de werkloosheid, in procenten van de beroepsbevolking, hoger is dan
gemiddeld.
RWI is van mening dat het arbeidsmarktbeleid zich vooral zou moeten richten op
deze specifieke groepen en wil voor de overheid een beleidsadvies schrijven. Zij
baseert dit advies op beschikbare gegevens over de arbeidsmarkt in Nederland,
waarvan een selectie is weergegeven in het informatieboekje.

8p 9 Schrijf dit advies en laat daarin de aspecten a, b, c en d aan bod komen.
a Een op figuur 1 gebaseerde omschrijving van de kenmerken van de
specifieke groepen waarvoor geldt dat de bruto participatiegraad lager is dan
het gemiddelde in de beroepsgeschikte bevolking.
b Een op figuur 1 gebaseerde omschrijving van de kenmerken van de
specifieke groepen waarvoor geldt dat de werkloosheid hoger is dan het
gemiddelde in de beroepsbevolking.
c Hieronder staan vier maatregelen die gevolgen kunnen hebben voor de
aanbodkant van de arbeidsmarkt.
1 Vertraging van het inkomen dat geldt als bovengrens voor het gebruik
van inkomensafhankelijke regelingen.
2 Beëindiging van de koppeling tussen lonen en uitkeringen.
3 Verhoging van het bedrag van de algemene heffingskorting
(inkomstenbelasting).
4 Verhoging van het bedrag van de arbeidskorting (inkomstenbelasting).
Kies twee maatregelen die geschikt zijn voor dit arbeidsmarktbeleid. Neem
ze op in het advies en licht de keuze toe met behulp van gegevens uit het
informatieboekje.

700049-2-029o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

d Hieronder staan drie maatregelen die gevolgen kunnen hebben voor de
vraagkant van de arbeidsmarkt.
1 Korting voor werkgevers in de afdracht van premies en loonbelasting
voor laaggeschoolde werknemers.
2 Subsidies aan werkgevers voor het doen van diepte-investeringen.
3 Scholing van laag opgeleiden.
Kies twee maatregelen die geschikt zijn voor dit arbeidsmarktbeleid. Neem
ze op in het advies en licht de keuze toe met behulp van gegevens uit het
informatieboekje.
Aanwijzingen
– In het advies moet gebruik gemaakt worden van (onderdelen van) elk van de
drie informatiebronnen in het informatieboekje.
– De onderdelen van het advies moeten logisch op elkaar aansluiten.
– Gebruik voor het advies 150 woorden. Een afwijking van 25 woorden is
toegestaan.
700049-2-0290
lees verder

### Pagina 6

Opave 4
Reserves op de bank
Het gedrag van banken op het gebied van kredietverlening kan procyclisch
werken. In tijden van laagconjunctuur willen banken een grotere kapitaalreserve
aanhouden als buffer voor tegenvallers.
Met behulp van onderstaande figuren 1 en 2 kunnen het aantal
bedrijfsfaillissementen, de groei van het bruto binnenlands product (bbp) en dit
reserveringsgedrag van banken in een land met elkaar in verband worden
gebracht.
figuur 1
jaarlijks aantal bedrijfsfaillissementen,
uitgesplitst naar jaarlijkse procentuele groei bbp

[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as de groei van het bbp in procenten (g < 1, 1 ≤ g < 2, 2 ≤ g < 3, 3 ≤ g < 4, g > 4) en op de y-as het jaarlijkse aantal bedrijfsfaillissementen. De staven tonen de aantallen 7.282, 5.589, 4.996, 5.274, 4.017.]

g = jaarlijkse groei bbp in procenten; bijvoorbeeld g < 1 betekent dat de groei van
het bbp kleiner is dan 1%

figuur 2
procentuele groei bbp en reserveringen van banken

[FIGUUR: Lijndiagram met op de x-as de jaren 1998, 1999, 2000, 2001, 2002. Op de linker y-as de procentuele groei van het bbp en op de rechter y-as de reserveringen in % van totale activa. Een lijn toont de procentuele groei van het bbp, die daalt van 1998 tot 2001 en dan stijgt. Een stippellijn toont de reserveringen, die stijgt van 1998 tot 2002.]

Legenda:
groei bbp
reserveringen
trendmatige
groei bbp

Een econoom beweert dat uit een combinatie van gegevens uit de figuren 1 en 2
het totale aantal faillissementen in de periode 2000 tot en met 2002 geschat kan
worden op ruim 18.000 bedrijven.
2p 10 Laat met een berekening zien hoe de econoom tot deze schatting komt.

700049-2-0290
6
leest verder

### Pagina 7

2p 11 Leg uit hoe uit figuur 1 kan worden afgeleid dat een verandering van het aantal
bedrijfsfaillissementen niet uitsluitend aan een verandering van de conjunctuur
is toe te schrijven.
2p 12 Leg uit hoe het aantal bedrijfsfaillissementen van invloed kan zijn op het
reserveringsgedrag van banken.
2p 13 Leg uit hoe het reserveringsgedrag van banken procyclisch kan werken in tijden
van laagconjunctuur.
700049-2-0290
leest verder

### Pagina 8

Opave 5
Meedoen lijkt belangrijker dan winnen
Het Centraal Planbureau (CPB) heeft in 2002 een onderzoeksrapport opgesteld
over de toetreding van een tiental Midden- en Oost-Europese landen (MOElanden) tot de Europese Unie (EU) in 2004. Enkele citaten, vrij naar dit rapport:
"Voor Nederland zal de toetreding van de MOE-landen in 2004 leiden tot een
extra afdracht aan de EU van 1 miljard euro per jaar. Ook zal hierdoor de van de
EU te ontvangen structuursteun met 300 miljoen euro per jaar dalen. Anderzijds
verwachten wij dat de toetreding zal leiden tot een extra groei van het bruto
binnenlands product (bbp) in ons land van 0,15% per jaar."
"Vooral het gemeenschappelijke landbouwbeleid van de EU zal de gevolgen van
deze toetreding ondervinden. Er zal meer concurrentie komen van de MOElanden, waar de prijzen van de landbouwproducten nu aanzienlijk lager zijn dan
in de EU. Dit prijsverschil zal wel kleiner worden, doordat de in de landbouwsector
van deze MOE-landen fors geïnvesteerd zal moeten worden in modernisering en
kwaliteitsverhoging."

economische gegevens van Nederland en van de MOE-landen:
stand van zaken vlak vóór het moment van toetreding
Nederland
totale groep van
MOE-landen
bruto binnenlands product (in miljard euro)
index nationale spaarquote"
index omvang beroepsbevolking"
index bruto toegevoegde waarde per werkzame
persoon in de landbouw"
percentage van de beroepsbevolking dat
werkzaam is in de landbouw
bruto toegevoegde waarde van de landbouw
(in % van het bbp)
1)
het gegeven van Nederland vormt de basis (= 100)

14
Laat met een berekening zien of de toetreding van de MOE-landen Nederland in
2004 per saldo geld kost of oplevert.

15
Noem, naast de geciteerde, nog een andere oorzaak waardoor het prijsverschil
tussen de landbouwproducten van de EU en van de MOE-landen kleiner zal
worden na de toetreding.

De noodzaak tot modernisering van de landbouwsector in de MOE-landen kan
afgeleid worden uit de relatief zeer lage index voor de bruto toegevoegde
waarde per werkzame persoon in de landbouw.

16
Toon aan dat deze index van 17,5 berekend kan worden op basis van de
gegevens uit de tabel.

17
Leg uit dat deze relatief zeer lage index wijst op een lage kapitaalintensiteit van
de landbouwsector in de MOE-landen.

700049-2-0290


### Pagina 9

Opgave 6

Stijgen en dalen met Easyfly
In de Europese luchtvaart wordt onderscheid gemaakt tussen lange vluchten
(intercontinentaal) en korte vluchten (binnen Europa).
Een marketingbureau heeft onderzoek gedaan naar de concurrentiekracht van
de luchtvaartmaatschappij Easyfly, een van de nieuwkomers op de markt voor
korte vluchten. Deze prijsvechter concurreert zeer scherp met de prijs op de
markt voor korte vluchten. Easyfly realiseert die lage prijs door sterk te
bezuinigen op de dienstverlening voor, tijdens en na de vlucht. Op de markt voor
lange vluchten zijn geen prijsvechters actief.
Het laatste jaar is, na een periode van groei, de vraag naar korte vluchten van
Easyfly teruggelopen ten gunste van gevestigde luchtvaartmaatschappijen,
zoals ABCAir, die wel veel dienstverlening aan de klant bieden. De
onderzoekers geven hiervoor meerdere oorzaken aan, waaronder:
– een toename van de economische groei in Europa;
– een daling van de loonkosten per eenheid product in de luchtvaart.
De onderzoekers concluderen dat vliegen met een prijsvechter voor veel
mensen een inferieur goed is.
2p 18 Leg deze conclusie uit op basis van het onderzoek.
2p 19 Leg uit waarom de concurrentiepositie van Easyfly ten opzichte van ABCAir kan
verslechteren door een daling van de loonkosten per eenheid product.

Op korte termijn wordt de concurrentiepositie van Easyfly vooral bepaald door
de prijzen.
Easyfly beschikt over de volgende gegevens.
– prijselasticiteit van de vraag naar korte vluchten met Easyfly -0,7
– prijselasticiteit van de vraag naar korte vluchten met ABCAir -1,5
– kruislingse prijselasticiteit van de vraag naar korte vluchten met
Easyfly voor de prijs van de korte vluchten met ABCAir +0,6
De directie van Easyfly verwacht dat vliegen met ABCAir 5% goedkoper wordt.
De commercieel directeur stelt voor de prijs van de vluchten van Easyfly zodanig
aan te passen dat de afzet gelijk blijft. Dat gaat ten koste van de omzet. De
financieel directeur is daarom tegen dit voorstel. Hij stelt dat de omzetdaling
beperkt kan blijven door niet te reageren op de prijsverlaging door ABCAir.
2p 20 Geef een verklaring voor het gegeven dat de vraag naar korte vluchten met
ABCAir prijselastischer is dan de vraag naar korte vluchten met Easyfly.
2p 21 Bereken met hoeveel procent de prijs van Easyfly zou moeten dalen om de afzet
van Easyfly gelijk te houden.
2p 22 Is de stelling van de financieel directeur juist? Verklaar het antwoord.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

700049-2-029o
9
leest verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 7
Loonmatiging als pepmiddel
In 2003 bevindt de Nederlandse economie zich in een laagconjunctuur. In het Centraal Overleg in de Stichting van de Arbeid is in 2003 een najaarsakkoord gesloten waarin een loonmatiging wordt afgesproken: de brutolonen in de marktsector worden in 2004 en 2005 zeer beperkt verhoogd. Dit in verband met de snel oplopende werkloosheid die mede het gevolg is van een verlaging van de arbeidsintensiteit van de productie in de marktsector. Ook de verzwakking van de internationale concurrentiepositie lijkt te vragen om loonmatiging.

In onderstaande tabel schetst het Centraal Planbureau de verwachte gevolgen van deze afgesproken loonmatiging voor enkele economische variabelen in 2005. Ter vergelijking is ook de verwachting opgenomen bij een situatie zonder deze loonmatiging.

| procentuele veranderingen in 2005 ten opzichte van 2003 | met loonmatiging | zonder loonmatiging |
|---|---|---|
| loonkosten per arbeidsjaar (marktsector) | 1,0 | 3,0 |
| consumentenprijspeil | 2,6 | 3,0 |
| volume particuliere consumptie | 2,0 | 2,5 |
| volume bruto investeringen (marktsector) | 2,2 | 2,3 |
| volume goederenuitvoer | 11,3 | 11,0 |
| productievolume marktsector | 3,4 | 3,5 |
| werkgelegenheid in arbeidsjaren (marktsector) | 1,4 | 1,0 |

Na bestudering van deze tabel doet een arbeidsmarktdeskundige de volgende uitspraak: “Door de loonmatiging zal de afname van de arbeidsintensiteit van de productie in de marktsector afgeremd worden.”

1p 23 Noem de drie partijen die betrokken zijn bij het Centraal Overleg in de Stichting van de Arbeid.

2p 24 Bereken, voor een situatie met loonmatiging, met hoeveel procent de loonkosten per eenheid product in de marktsector tussen 2003 en 2005 afnemen.

2p 25 Leg de uitspraak van de arbeidsmarktdeskundige uit met behulp van de tabel.

700049-2-0290* 10 einde ■