# Eindexamen Economie VWO 2004 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2004/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
economie 1 (nieuwe stijl)
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 04
Tijdvak 2
Woensdag 23 juni
13.30-16.30 uur

Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te
behalen; het examen bestaat uit 28 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

400035-2-29o
Begin

### Pagina 2

Opgave 1

Stoppen met roken!
In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan
indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid
als medefinancier van de gezondheidszorg en de sociale zekerheid gevolgen van
tabaksgebruik ondervindt. Niet alle lasten van tabaksgebruik zijn op deze manier in de prijs
van tabaksproducten te verwerken. De overheid onderneemt dan ook regelmatig acties om
de mensen aan te zetten tot minder te roken. Als die acties succes hebben, kan dat de overheid
vanwege besparingen op gezondheidszorg en sociale zekerheid financieel voordeel
opleveren. Daar kan financieel nadeel tegenover staan doordat minder roken kan leiden tot
een daling van de opbrengst van zowel directe als indirecte belastingen.
Overwogen wordt om een nieuwe actie te starten. Bij het besluit wat voor soort actie dat
gaat worden, heeft de overheid de beschikking over de resultaten van twee onderzoeken:
• Onderzoek 1 heeft aangetoond dat een anti-rookcampagne op televisie leidt tot een daling
van de afzet van tabaksproducten met 4%.
• Onderzoek 2 heeft uitgewezen dat een 10% hogere consumentenprijs van tabaksproducten
leidt tot een 5% lagere afzet van tabaksproducten.

* De tabaksbelasting in dit land wordt berekend door 50% te nemen van de consumentenprijs
exclusief de 16% BTW die in de consumentenprijs begrepen is.

1p 1 Citeer de zin waaruit blijkt dat er sprake is van negatieve externe effecten van roken.

2p 2 Een doosje sigaren heeft een consumentenprijs van € 5,40.
Bereken het bedrag aan tabaksbelasting van dit doosje sigaren.

2p 3 Bij een van de twee onderzoeken is er sprake van een daling van de totale
consumentenuitgaven aan tabaksproducten en bij het andere van een stijging van de totale
consumentenuitgaven aan tabaksproducten.
Bij welk onderzoek is er sprake van een daling en bij welk van een stijging? Geef een
verklaring voor die daling respectievelijk stijging.

2p 4 Bereken bij de gegeven belastingpercentages hoeveel procent de opbrengst van de
tabaksbelasting volgens onderzoek 2 stijgt.

2p 5 Leg uit dat de overheid door een anti-rookbeleid minder aan directe belastingen kan gaan
ontvangen.

400035-2-29o 2 Lees verder


### Pagina 3

Opgawe 2

Begrotingspolitiek en EMU
Een overheid kan door middel van de belastingtarieven en de overheidsuitgaven
begrotingspolitiek voeren en zo de conjuncturele situatie in het land proberen te
beïnvloeden. Veel politici zijn van mening dat zo'n begrotingspolitiek anticyclisch moet
zijn, maar dat tegelijkertijd de overheidsuitgavenquote* moet dalen. Veel economen zien
niets in deze vorm van anticyclische begrotingspolitiek bij een neergang: conjunctuur. Zij
wijzen onder andere op het gevaar dat een dergelijk beleid een negatief effect kan hebben
op de particuliere investeringen.

* overheidsuitgaven in procenten van het nationaal product

2p 6□ Leg uit dat volgens de bedoelde politici bij een neergaande conjunctuur de belastingtarieven
moeten worden verlaagd om hun doel, stimuleren conjunctuur én verlagen
overheidsuitgavenquote, te bereiken.
2p 7□ Geef een verklaring voor het door de bedoelde economen gevreesde negatieve effect van
deze verlaging van de belastingtarieven.

De Economische en Monetaire Unie (EMU) beperkt de mogelijkheden om
begrotingspolitiek te voeren: het financieringstekort mag namelijk niet groter zijn dan 3%
van het nationaal product. Om aan deze voorwaarde te voldoen, wordt in een EMU-land
vastgelegd dat de overheidsuitgaven (exclusief aflossing staatsschuld) jaarlijks mogen
groeien met hetzelfde percentage als de trendmatige economische groei*

** de verwachte gemiddelde jaarlijkse groei van het nationaal product gedurende een bepaalde
periode

Over 2004 zijn van de overheid van dit EMU-land de volgende gegevens bekend:
• nationaal product € 315,38 miljard
• belastingontvangsten € 90,76 miljard; overige ontvangsten heeft de overheid niet
• aflossing staatsschuld € 9,25 miljard
• financieringstekort 2,4% van het nationaal product
De trendmatige economische groei bedraagt 4%. In 2005 groeit het nationaal product naar
verwachting met 2% tot € 321,69 miljard. De belastingontvangsten groeien in 2005 naar
verwachting met 2,5% tot € 93,03 miljard.

3p 8□ Bereken voor 2004 de overheidsuitgavenquote (exclusief aflossing staatsschuld).
2p 9□ Zijn de belastingen in dit land proportioneel, progressief of degressief? Verklaar het
antwoord.

3p 10□ Voldoet dit land in 2005 aan de EMU-voorwaarde met betrekking tot het financieringstekort
op het nationaal product, de groei van de overheidsuitgaven? Verklaar het antwoord met
behulp van een berekening.

Opmerking
Indien vraag 8 niet kon worden beantwoord, stel dan bij vraag 10 de overheidsuitgaven
voor 2004 op € 98 miljard.

400035-2-290
3
Lees verder


### Pagina 4

Opgave 3
Groeistui pen in de VS
In een bepaald jaar steeg de dollar flink in waarde ten opzichte van de euro. Deze stijging
werd volgens analisten veroorzaakt door de sterke economische groei in de
Verenigde Staten van Amerika (VS) in dat jaar.
Die groei leidde bovendien tot oplopende inflatie in de VS hetgeen de centrale bank van de
VS deed besluiten tot een anti-inflatiebeleid. De analisten waarschuwden voor de negatieve
gevolgen van de sterke economische groei in de VS voor de lopende rekening van de VS.
Figuur 1 brengt enkele gevolgen van economische groei in de VS in beeld. De pijlen
kunnen een negatief verband aangeven maar ook een positief verband. EU staat voor
Europese Unie.
figuur 1
[FIGUUR: Een diagram met vier vakken: 'economische groei in de VS', 'inflatie in de VS', 'saldo lopende rekening VS ten opzichte van EU', 'koers dollar ten opzichte van de euro', en 'saldo kapitaalrekening VS ten opzichte van EU'. Er lopen pijlen tussen deze vakken met nummers: Pijl 1 van 'economische groei in de VS' naar 'saldo lopende rekening VS ten opzichte van EU'. Pijl 2 van 'economische groei in de VS' naar 'saldo kapitaalrekening VS ten opzichte van EU'. Pijl 3 van 'economische groei in de VS' naar 'inflatie in de VS'. Pijl 4 van 'inflatie in de VS' naar 'rente in de VS'. Pijl 5 van 'inflatie in de VS' naar 'saldo lopende rekening VS ten opzichte van EU'. Pijl 6 van 'rente in de VS' naar 'saldo kapitaalrekening VS ten opzichte van EU'. Pijl 7 van 'koers dollar ten opzichte van de euro' naar 'saldo kapitaalrekening VS ten opzichte van EU'. Pijl 8 van 'koers dollar ten opzichte van de euro' naar 'inflatie in de VS'.]
economische groei
in de VS
inflatie in de VS
saldo lopende rekening VS
ten opzichte van EU
koers dollar ten opzichte
van de euro
rente in de VS
saldo kapitaalrekening VS
ten opzichte van EU
11 Leg uit dat er bij pijl (1) sprake kan zijn van een negatief verband.
12 Leg uit dat er bij pijl (2) sprake kan zijn van een positief verband.
13 Leg uit hoe het anti-inflatiebeleid van de centrale bank van de VS kan leiden tot een hogere
koers van de dollar ten opzichte van de euro. Gebruik figuur 1 en vermeld in het antwoord
de nummers van de pijlen.
De analisten baseren hun waarschuwing op een veronderstelling met betrekking tot de
inflatie in de VS en in de EU.
14 Welke veronderstelling is dat? Verklaar het antwoord.
400035-2-290 4 Lees verder

### Pagina 5

Opgave 4

uit een krant:
Kredietgroei in het eurogebied
Financiële deskundigen constateren dat de kredietverlening door de banken in het
eurogebied sterk toeneemt. Deze deskundigen houden daarom rekening met een aanpassing
van de rente door de Europese Centrale Bank (ECB). Een sterke geldgroei kan immers de
inflatiedoelstelling van de ECB in gevaar brengen doordat een sterke geldgroei zowel tot
bestedingsinflatie als tot loonkosteninflatie kan leiden.
De financiële deskundigen hadden deze sterke groei van de kredietverlening reeds eerder
voorspeld. De invoering van de euro leidt immers tot een toename van de concurrentie
tussen de banken. Ook heeft de komst van de euro schaalvergroting in de handel en de
industrie tot gevolg. Tegelijkertijd wordt een golf van fusies tussen banken en
verzekeringsbedrijven verwacht. Dit laatste zal de financiële instellingen voldoende
mogelijkheden bieden om ook bij een lagere rentemarge de winst op peil te houden.

3p 15 [ ] Leg uit hoe een sterke geldgroei kan leiden tot loonkosteninflatie.
1p 16 [ ] Citeer de zin waaruit blijkt dat er sprake is van branchevervaging in het bankwezen.

De financiële deskundigen hadden de sterke groei van de kredietverlening reeds voorspeld.
Aan de tekst kunnen daarvoor enkele argumenten worden ontleend.
2p 17 [ ] Geef een van die argumenten. Verklaar het antwoord.

400035-2-29o 5 Lees verder


### Pagina 6

Opgave 5
uit een economisch tijdschrift (november 2002):
De Misery Index
Veel kiezers vinden werkloosheid en inflatie de twee grootste economische kwalen. Bij de
voorspelling van verkiezingsuitslagen kan daarom de zogenaamde Misery Index goede
diensten bewijzen. De Misery Index is de som van het inflatiepercentage en het
werkloosheidspercentage. De geschiedenis leert dat kiezers de regerende politieke partijen
hierop afrekenen en veel minder op zaken als economische groei en een evenwichtige
begroting.

[FIGUUR: Staafdiagram met indexcijfers van de Misery Index voor Nederland, Duitsland en Frankrijk in 2000 en 2003. De staven zijn opgedeeld in twee segmenten, die inflatiepercentage en werkloosheidspercentage voorstellen.]
Misery Index 2000 en 2003 Legenda:
index
13
12
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
Nederland
2000
2003
inflatiepercentage
werkloosheidspercentage
2000
Duitsland
2003
2000
Frankrijk
2003
2p 18
Leg uit dat een beleid gericht op loonmatiging de beide onderdelen van de Misery Index
gunstig kan beïnvloeden.

In 2001-2002 stelden sommige politici voor om in Europees verband via de bestedingen de
werkgelegenheid te stimuleren. Een onderzoeksbureau verwachtte dat dit beleid in 2003 in
Duitsland en Frankrijk tot een lagere Misery Index zou leiden en in Nederland tot een
hogere (zie figuur 2). Volgens een econoom van het onderzoeksbureau hangt deze
uiteenlopende ontwikkeling van de Misery Index samen met het feit dat Nederland in een
andere uitgangssituatie verkeerde.
2p 19
Geef een verklaring voor de opvatting van de econoom.

Niet iedereen is zonder meer positief over een daling van de Misery Index, ook de
samenstelling kan een rol spelen. Uit onderzoek in Frankrijk en Duitsland bleek dat
ondernemers in deze landen aan inflatiebestrijding de voorkeur geven boven
werkloosheidsbestrijding.

Volgens het onderzoek zijn de ondernemers van opvatting dat inflatiebestrijding de beste
remedie tegen werkloosheid is.
2p 20
1p 21
Geef een verklaring voor deze opvatting van de ondernemers.
In welk land, Duitsland of Frankrijk, zullen de ondernemers het voorgestelde beleid het meest
positief beoordeeld hebben? Verklaar het antwoord met behulp
van figuur 2.

400035-2-290
6
Lees verder

### Pagina 7

Opgave 6
Investeren en werkgelegenheid
In de landen van de Europese Unie (EU) ontwikkelen de investeringen en de
werkgelegenheid zich nogal uiteenlopend. De verschillen tussen Nederland en de EU
illustreren dat (tabel 1). De komende jaren wordt een aanhoudende groei van de bestedingen
en de productie verwacht. Een politicus stelt voor dat de EU maatregelen neemt om die
groei gepaard te laten gaan met een forse groei van de werkgelegenheid. Een adviseur
oppert twee mogelijke maatregelen om dat te bereiken: een verlaging van de belasting op
bedrijfswinst of een verlaging van de bedrijfstijd.

tabel 1
[FIGUUR: Tabel met de gemiddelde procentuele verandering over de afgelopen drie jaar voor Nederland en de Europese Unie voor nationaal product, consumptie, investeringen, werkgelegenheid en bevolking.]
Nederland
Europese Unie
nationaal product (volume)
gemiddelde % verandering over de afgelopen drie jaar
2,2
1,7
consumptie (volume)
2,3
1,6
investeringen (volume)
1,3
-0,2
werkgelegenheid (arbeidsjaren)
1,5
-0,5
bevolking (personen)
0,9
0,2

2p 22 Is volgens tabel 1 de arbeidsproductiviteit in Nederland meer of minder gestegen dan die in
de EU? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
3p 23 Leg uit dat een stijging van de arbeidsproductiviteit zowel een positieve als een negatieve
invloed op de werkgelegenheid kan hebben.

De politicus is van mening dat verlenging van de bedrijfstijd tot meer werkgelegenheid leidt
dan verlaging van de belasting op bedrijfswinst.
2p 24 Geef voor deze mening een verklaring. Betrek in het antwoord beide maatregelen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
400035-2-290
7
Lees verder

### Pagina 8

Dit is een examenpagina (Opgave 7) gericht op economie, specifiek micro-economie en overheidsbeleid. De pagina bevat een grafiek (Figuur 3) die de kosten- en opbrengstenstructuur van een gemeentelijk energiebedrijf weergeeft. De grafiek, met als titel 'Zuinig met energie', toont op de y-as euro's en op de x-as eenheden energie (x 1 miljoen). Er zijn vier lijnen getekend: MO (marginale opbrengst), GTK (gemiddelde totale kosten), GO (gemiddelde opbrengst), en 'GVK=MK' (gemiddelde variabele kosten = marginale kosten). Onder de grafiek worden deze afkortingen gedefinieerd: MO = marginale opbrengst, GO = gemiddelde opbrengst, GVK = gemiddelde variabele kosten, GTK = gemiddelde totale kosten, MK = marginale kosten. De opdracht bestaat uit vier deelvragen (25 t/m 28) die van de student vragen om analytisch inzicht en het toepassen van economische concepten. Vraag 25 vraagt naar de berekening van maximale winst met behulp van de grafiek. Vraag 26 test kennis over het profijtbeginsel en draagkrachtbeginsel in relatie tot overheidsbeleid inzake noodzakelijke goederen. Vraag 27 vereist uitleg over de stijging van de kostprijs door een campagne. Vraag 28 vraagt om een kwantitatieve bepaling van de benodigde prijsverhoging per eenheid, gebaseerd op de grafiek en de gegeven informatie over de campagne. De pagina is onderdeel van een reeks en bevat paginanummers en een verwijzing naar een stichting voor studiebegeleiding.