# Eindexamen Economie VWO 2004 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2004/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
economie 1 (nieuwe stijl)
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Tijdvak 1
Donderdag 27 mei
13.30 - 16.30 uur
20 04
Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te
behalen; het examen bestaat uit 28 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden, etc.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400014-1-290
Begin

### Pagina 2

Opgave 1
Dollarísering in Latijns Amerika
In veel landen in Latijns Amerika circuleert naast de eigen valuta de Amerikaanse dollar.
De dollar is door de jaren heen in dit deel van de wereld de meest stabiele valuta gebleken.
Enkele landen zijn zelfs zo ver gegaan dat ze hun eigen, voortdurend depreciërende valuta
geheel hebben opgegeven voor de dollar: er is dan sprake van dollarísering. Voorstanders
van dollarísering zien dit als een manier om buitenlandse beleggingen aan te trekken en om
de hoge inflatiecijfers te drukken. Tegenstanders van dollarísering wijzen er op dat hun land
bij dollarísering overgeleverd wordt aan het economisch en monetair beleid van de
Verenigde Staten. Als voorbeeld wordt gewezen op het gevolg van een renteverhoging door
de Amerikaanse centrale bank: de concurrentiepositie van een gedollariseerd land ten
opzichte van de Europese Unie en Japan verslechtert door zo'n renteverhoging.

Geld kan de volgende functies vervullen: ruilmiddel (ook wel betaalmiddel genoemd),
oppotmiddel (ook wel spaarmiddel genoemd) en rekenmiddel.

2p 1□ Welke van deze functies vervult de Amerikaanse dollar in gedollariseerde landen in Latijns
Amerika? Verklaar het antwoord.

2p 2□ Leg uit dat dollarísering van een land in Latijns Amerika kan leiden tot meer buitenlandse
beleggingen in dat land.

2p 3□ Leg uit dat dollarísering van een land in Latijns Amerika kan leiden tot minder inflatie in
dat land.

3p 4□ Leg uit dat een renteverhoging door de Amerikaanse centrale bank kan leiden tot een
verslechtering van de concurrentiepositie van een gedollariseerd land ten opzichte van de
Europese Unie en Japan.

400014-1-290
2
Lees verder

### Pagina 3

Opave 2

Lastendruk in Nederland te hoog?
Internationaal gezien kent Nederland een relatief hoge lastendruk op arbeid (tabel 1). Het
verlagen van die lastendruk staat bij de regering hoog op de agenda omdat een te hoge
lastendruk ten koste kan gaan van de werkgelegenheid.
De regering heeft een tweetal belastingmaatregelen genomen.
- De tarieven voor de inkomstenbelasting zijn verlaagd waarbij de progressie in de tarieven is
verminderd.
- Om die tariefsverlaging te financieren zijn de meeste aftrekposten afgeschaft of sterk
beperkt.
Voor- en tegenstanders van deze belastingmaatregelen wezen vooral op de gevolgen ervan
voor de inkomensverdeling.

tabel 1
lastendruk op arbeid* bij een brutoloon van € 25.000
Verenigd Koninkrijk 16%
Verenigde Staten van Amerika 19%
Frankrijk 20%
Duitsland 27%
Nederland 28%
* verschil tussen brutoloon en nettoloon in procenten van het brutoloon

2p 5 ☐ Bereken hoeveel procent het nettoloon in Frankrijk hoger is dan in Nederland bij een
brutoloon van € 25.000.

2p 6 ☐ Leg uit hoe een, in vergelijking met andere landen, hoge lastendruk in een land via
afwenteling ten koste kan gaan van de werkgelegenheid in dat land.

2p 7 ☐ Welke van de gegeven belastingmaatregelen heeft nivellering van de secundaire personele
inkomensverdeling tot gevolg? Verklaar het antwoord.

400014-1-290
3
Lees verder

### Pagina 4

Dit is een examenopgavepagina (Opgave 3) met betrekking tot het bedrijf 'Omnifoon mobieler' in een oligopolistische markt voor mobiele telefonie. De pagina bevat een tekstuele introductie over de marktcontext, de financiële situatie van Omnifoon in 2003 (verlies van €10 miljoen) en hun deelname van 88% in de constante kosten. Een visueel element is 'Tabel 2', die gegevens over Omnifoon in 2003 presenteert, onderverdeeld in 'abonnees' en 'pre-paid bellers', met de volgende rijen: 'omzet per klant (€)', 'aantal klanten', 'percentage klanten dat daadwerkelijk belt', en 'beltijd per klant (verhouding ten opzichte van de andere groep klanten)'.

De tekst na de tabel beschrijft het bedrijfsbeleid van Omnifoon, inclusief plannen voor nieuwe datadiensten en een voorgenomen halvering van de geldigheidstermijn voor pre-paid beltegoeden via overleg met andere aanbieders. De wiskundige/economische concepten die getoetst worden, omvatten kostprijsberekening (constante kosten), prijsdifferentiatie en concurrentiebeleid (oligopolie, mededingingsautoriteit, parallellisatie, marketingbeleid). 

De student wordt gevraagd om vier specifieke open vragen te beantwoorden: een argument voor parallellisatie op basis van de tekst (Vraag 8), een berekening die prijsdifferentiatie aantoont (Vraag 9), het berekenen van de constante kosten voor Omnifoon in 2003 (Vraag 10), en welke aspecten van het marketingbeleid bezwaar kunnen oproepen bij de mededingingsautoriteit (Vraag 11). De vragen zijn voorzien van puntentelling.

### Pagina 5

Opgave 4

Prijsverschillen nieuwe auto’s
De aanschafbelastingen op nieuwe auto’s¹) lopen in de Europese Unie (EU) sterk uiteen.
Autofabrikanten hielden daarmee lange tijd rekening bij het vaststellen van de consumentprijzen²)
van auto’s in de EU. De consumentprijzen van nieuwe auto’s inclusief
aanschafbelastingen waren daardoor overal in de EU vrijwel gelijk. In figuur 1 zijn ter
illustratie van deze prijs politiek de basisprijzen van de (denkbeeldige auto) Summit
weergegeven.
Deze prijs politiek kon voor consumenten lucratief zijn. Een consument kon in een ander
EU-land dan waarin hij woont, tegen de daar geldende basisprijs een nieuwe auto kopen,
deze naar zijn eigen land brengen en bij invoer de in eigen land geldende belastingen
betalen. Zo staken veel Britten het Kanaal over om in België een nieuwe auto te kopen.
Nederlanders echter gingen voor hun nieuwe auto nauwelijks naar België. Een Britse analist
kwam op grond van deze constatering tot de conclusie dat Britten, als het om de aanschaf
van een nieuwe auto gaat, prijsbewuster zijn dan Nederlanders.
In 2002 werd in de EU gesproken over een aanpassing van de mededingingsregeling
waardoor de autofabrikanten hun prijs politiek moesten aanpassen. De verwachting van de
EU was dat daardoor de verschillen in basisprijzen in de EU-landen grotendeels zouden
verdwijnen.

1) Belastingen die bij aanschaf van een nieuwe auto betaald moeten worden. In Nederland is dat
bijvoorbeeld de BPM (Belasting op Personenauto’s en Motorrijwielen).
2) De basisprijs is de consumentenprijs exclusief de aanschafbelastingen.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'euro’s' van 0 tot 16.000 en op de x-as landen: Groot-Brittannië, Duitsland, Portugal, Nederland, België, Denemarken, Finland. De staven tonen de basisprijzen per land met de volgende waarden: 14.479, 14.319, 13.210, 12.969, 12.847, 10.209, 9.446. Boven het diagram staat 'basis prijzen Summit 1 januari 2002' en links de tekst 'figuur 1'.]

2p 12 □ De EU-automarkt is een oligopolistische markt. De aanbieders op een oligopolistische
markt streven er vaak naar hevige prijs concurrentie te vermijden.
Geef voor dit streven een verklaring.

2p 13 □ In welk van de gegeven landen is – uitgaande van de verstrekte informatie – het bedrag van
de aanschafbelastingen op nieuwe auto’s het hoogst?

2p 14 □ Is de conclusie van de Britse analist juist? Verklaar het antwoord met behulp van figuur 1.

Op 1 januari 2002 was de consumentenprijs van de Summit in Nederland € 19.755. Stel dat
de nieuwe mededingingsregeling ertoe leidt dat de basisprijs van de Summit gelijk wordt
aan het gemiddelde van de in figuur 1 gegeven basisprijzen. Stel verder dat de
aanschafbelastingen op nieuwe auto’s in procenten van de basisprijs in ieder land
onveranderd blijven.

2p 15 □ Bereken de nieuwe consumentenprijs van de Summit in Nederland.

400014-1-290 5 Lees verder

Beschikbaar

### Pagina 6

Opgave 5

Afzakkende groei
Uit macro-economische cijfers van een land (tabel 3) blijkt dat na jaren van forse groei de
economie van dat land in 2001 voor het eerst tekenen van verzwakking vertoont. Aan de
hoogconjunctuur lijkt een eind te komen. De ontwikkeling van de investeringen bevestigt
dit beeld: in 2001 stagneren de investeringen, gevolgd door een forse daling in 2002. De
investeringen die wel nog plaatsvinden, zijn overwegend diepte-investeringen.

tabel 3
investeringsquote 1)
nationaal product 2)
prijspeil 2)
kapitaalintensiteit 3)
rente 4)
exportvolume 2)
1) in procenten van het nationaal product
2) procentuele verandering ten opzichte van het voorafgaande jaar
3) index
4) percentage

2p 16 $\boxed{\phantom{x}}$ Bereken met hoeveel procent de investeringen in 2002 vergeleken met 2001 gedaald zijn.

De daling van de investeringen in 2002 is onder andere veroorzaakt door de afzwakkende
groei van de economie die werd gevoed door de stagnerende groei van het exportvolume.
2p 17 $\boxed{\phantom{x}}$ Welke andere oorzaak van de daling van de investeringen blijkt uit tabel 3? Verklaar het
antwoord.

2p 18 $\boxed{\phantom{x}}$ Hoe blijkt uit tabel 3 dat er in 2002 sprake is van diepte-investeringen?

2p 19 $\boxed{\phantom{x}}$ Geef een verklaring voor het feit dat juist in een periode van hoogconjunctuur diepte-
investeringen plaatsvinden.

400014-1-29o 6 Lees verder


### Pagina 7

Opave 6

Beleidsdilemma
Een politieke partij in een land stelt voor om in 2005 de overheidsbestedingen met 3% te verhogen om zo de werkgelegenheid te stimuleren. De partij maakt bij dit voorstel gebruik van berekeningen van het Planbureau waaruit blijkt dat een verhoging van de overheidsbestedingen met 1% uiteindelijk zal leiden tot een stijging van het nationaal product met 0,4%. Een econoom plaatst kritische kanttekeningen bij dit voorstel en signaleert dat er sprake is van een beleidsdilemma. Hij wijst daarbij op het feit dat de voorgestelde maatregel strijdig is met de doelstellingen die de partij heeft geformuleerd met betrekking tot het overheidstekort en het saldo op de lopende betalingsbalans.

De econoom baseert zijn kanttekeningen op het schema in figuur 2. De pijlen geven een oorzakelijk verband aan.

[FIGUUR: Een stroomdiagram met de volgende boxen en pijlen: "nationaal product" -> "werkgelegenheid", "nationaal product" -> "nationaal inkomen", "effectieve vraag" -> "nationaal product", "uitvoer" -> "effectieve vraag", "investeringen bedrijven" -> "effectieve vraag", "overheidsbestedingen" -> "effectieve vraag", "consumptie gezinnen" -> "effectieve vraag", "nationaal inkomen" -> "belastingen", "belastingen" -> "investeringen bedrijven", "belastingen" -> "consumptie gezinnen", "consumptie gezinnen" -> "besparingen", "invoer" <- "besparingen". Pijlen lopen van "nationaal inkomen" naar "belastingen", en van "belastingen" naar "investeringen bedrijven" en "consumptie gezinnen". Een pijl gaat van "consumptie gezinnen" naar "besparingen". Een pijl gaat van "besparingen" naar "invoer", die weer teruggaat naar "nationaal product". Er is ook een pijl van "nationaal product" naar "werkgelegenheid".]

figuur 2

In dit land worden voor 2005 bij ongewijzigd beleid de volgende gegevens verwacht:
• nationaal product € 450 miljard
• gemiddelde arbeidsproductiviteit per arbeidsjaar € 36.000
• overheidsbestedingen € 120 miljard
• tekort lopende rekening balans € 6 miljard
• marginale belastingdruk 0,28

1p 20 ☐ Het nationaal product is gelijk aan het nationaal inkomen. Geef daarvoor de verklaring.

2p 21 ☐ Bereken met hoeveel arbeidsjaren de werkgelegenheid door de voorgestelde maatregel zal stijgen.

2p 22 ☐ Bereken met welk bedrag het overheidstekort door de voorgestelde maatregel zal stijgen.

2p 23 ☐ Beschrijf op basis van figuur 2 hoe het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans door de voorgestelde maatregel zal stijgen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

400014-1-29o 7 Lees verder


### Pagina 8

Opgave 7

uit een krant:
Eigen huis een goudmijn
In Nederland is het kopen van een huis met een hypothecaire lening vaak financieel
aantrekkelijk. Dat komt onder andere doordat hypotheekrente een aftrekpost is bij de
inkomstenbelasting. Door het in Nederland gehanteerde progressieve stelsel van
inkomstenbelasting kan de netto-rentelast* dalen als het inkomen stijgt. Ook inflatie kan
huiseigenaren met een hypothecaire lening voordelen opleveren. Het rentepercentage van de
lening ligt een aantal jaren vast terwijl het inkomen wordt aangepast aan de inflatie. De
reële rente kan zelfs negatief zijn. Gemiddeld genomen houdt de stijging van de prijs van
koopwoningen gelijke tred met de inflatie.

* netto-rentelast: rentelast na aftrek van belastingvoordeel

2p 24 [ ] Zal het aandeel van de bruto-rentelasten in het inkomen van huiseigenaren met een
hypothecaire lening inflatie – uitgaande van het krantenbericht –
afnemen, afnemen of
gelijk blijven? Citeer de zin waaruit dat blijkt.

2p 25 [ ] Leg uit dat de netto-rentelasten voor huiseigenaren met een hypothecaire lening – uitgaande
van het krantenbericht – kunnen dalen als het inkomen stijgt.

1p 26 [ ] In welk geval is er sprake van een negatieve reële rente?

Jansen heeft een huis waarvan op 1 januari 2001 de waarde € 200.000 bedroeg. De inflatie
bedraagt 2,4% per jaar.

2p 27 [ ] Bereken de waarde van het huis van Jansen op 1 januari 2004 als die waarde gelijke tred
houdt met de inflatie.

2p 28 [ ] Leg uit dat inflatie – uitgaande van het krantenbericht – de huiseigenaar met een
hypothecaire lening een vermogensgroei oplevert.

Einde

400014-1-290 8